Physical geography, population, and economy of the Caucasus

The posting below by Professor Pierre Thorez regarding the physical geography, population, and economy of the Caucasus was orginally published in the  Encyclopedia Iranica on August 15, 2006.


I. Physical geography

Relief and structure. The Caucasus range (the Great Caucasus in Russian terminology) is about 1,100 km long, extending from the vicinity of the Taman (or Anapa) peninsula to the Apsheron peninsula, on an axis oriented west-northwest to east-southeast. Its total area is about 145,000 km2, and it is 180 km wide in the region of Mount Elbrus. A dozen or so peaks surpass an elevation of 5,000 m. On its north side the range, which is generally interpreted as an enormous complex of anticlines (Gvozdetskiĭ and Mil’kov, pp. 356, 380; Gerasimov, pp. 228-39), rises gradually in a series of parallel chains above the Kuban and Terek plains, which are separated by the Stavropol sill; on the south side it towers over the basins of the Transcaucasia, two opposing triangles that open toward the Black Sea (the Colchian lowlands) and the Caspian Sea (the Kura and Araxes basins) respectively with their apexes meeting in the Surami sill. In addition to this dissymmetry between the northern and southern faces, the range is divided by Mounts Elbrus and Kazbek into three distinct regions on its southern side: the western, central, and eastern Caucasus.

The northern side of the range consists of a series of monoclinal folds, in the form of cuestas, with escarpments facing toward the main chain and the more gradual back slopes fanning out into plateaus of varying sizes, all inclining toward the north at angles of from 5 to 15 degrees. The northernmost ridge, the Neocene cuesta (Lesistyĭ, or “forested,” ridge), rises from the alluvial zones of the piedmont. The next (Pastbishchnyĭ, or “pastoral,” ridge), consisting of Upper Cretaceous limestones, rises to 1,200-1,500 m (the Burgustan and Dzhinal spurs). The highest, the Skalistyĭ (“rocky”) ridge, so-called because of its imposing wall of Lower Cretaceous and Upper Jurassic limestones, reaches an elevation of 3,646 m. It has undergone glaciation in the Quaternary, and its plateaus contain numerous karstic forms. A series of longitudinal depressions has developed along the bases of these cuestas, but only the Jurassic northern depression south of the Skalistyĭ ridge is of significant size. Even there, however, the trough is not continuous, and the component basins are clearly distinct from one another. Each monoclinal fold is steeply cut by the deep gorges of cataclinal rivers (e.g., the Kuban, Baksan, and Terek). In the eastern Caucasus, particularly in Dagestan, the flat lands are much more extensive and part of a more complex structure, in which synclinal plateaus are developing on top of the Jurassic and Cretaceous limestones that dominate the Koysu gorges. Farther upstream the Middle and Upper Jurassic schists have been intensely eroded. The Samur valley and the upper basin of the Koysu constitute a single longitudinal depression.

Figure 1 [Click to Enlarge]. Relief map of the Caucasus (after Kavkaz 1966 and in Encyclopedia Iranica)

Figure 2 [Click to Enlarge]. Map of the Caucasus (in the Encyclopedia Iranica)

The backbone of the Caucasian orographic system (Gvozdetskiĭ and Mil’kov, p. 380) is composed of principal and lateral chains, which mark the watershed. The principal chain is in the central part of the Caucasian anticlinorium. It consists of horsts of primary crystalline rock (schists and gneiss with granitic intrusions), which rise above 4,000 m. The highest peaks are in the lateral chain; they include the volcanic cones of Mount Elbrus (5,642 m) and Mount Kazbek (5,033 m), which rest on foundations of crystalline and Jurassic rock respectively. It is in this axial zone of the central Caucasus that the most beautiful high-mountain topography is found and that glaciation is most extensive. In the western Caucasus the elevations gradually diminish, and the crystalline foundation disappears under Jurassic, Cretaceous, and Paleocene deposits. Several peaks in the eastern Caucasus rise above 4,000 m (Mount Tebulos Mta 4,493 m, Bazar Dyuzi, 4,466 m, Shakh Dag 4,260 m); although glaciation is minimal in that region, erosion has been particularly severe because of the presence of Jurassic schists.

The steep, narrow southern face of the range, which measures barely 20 km from the crest of the principal chain to the Alazani valley, consists of a series of individual ridges and troughs reflecting repeated longitudinal fractures and displacements toward the south. Along the western section of the mountains, in Abkhazia, an important karstic network has developed among the rectangular folds of the Upper Jurassic and Cretaceous limestones. In the extreme west the range plunges directly into the Black Sea. Farther east the southern slope of the Surami sill is prolonged by the ancient Dzirulo massif, which links it to the mountain system of the Lesser Caucasus, separating the Colchian lowlands from the Kura basin.

Both these lowland areas are deep depressions partly filled by enormous deposits of Tertiary sediment (several kilometers thick) and Pliocene and Quaternary alluvia (up to 700 m thick in the Colchian lowlands; Gvozdetskiĭ and Mil’kov, p. 394). Equally large deposits occur in the shallower Kuban and Terek basins flanking the Stavropol sill in Northern Caucasia, where, in the region of Pyatigorsk, the foundation emerges in a series of laccoliths (e.g., Mount Beshtau).

These broad structural assemblages were established in the Miocene and Pliocene (Gerasimov, pp. 234-39), with the formation of the monumental Caucasian anticlinal folds and the basins of the Black and Caspian seas and the concomitant sinking of the Scythian plate and the Transcaucasian basins. These movements have continued in the Quaternary, accompanied by powerful volcanic activity; according to Soviet authors, the present formations, especially the transversal gorges, are mainly the results of tectonic shifts in the Holocene. Recent measurements (Lilienberg) have permitted estimates of the lift during the 20th century; 0-2 mm a year in the northwestern Caucasus, 10-13mm a year in the central and eastern Caucasus, 5-8 mm a year in the extreme southeast. Conversely, the Terek basin is sinking 2-3.5 mm a year. These shifts are accompanied by major seismic activity. Several earthquakes registering higher than 8 on the Richter scale have struck Dagestan in recent decades (1948, 1966, 1970, 1975). Shemakha in Azerbaijan has been destroyed several times. The upper Terek valley and the Kuban plains have also experienced earthquakes of great magnitude in the course of the 20th century.

Climate. The Caucasus is situated on the boundary between the temperate and subtropical climatic zones, and the orientation and height of the range reinforce the contrasts between the two. At sea level the average annual temperatures are approximately 10° C in Northern Caucasia and 16° C in Transcaucasia. The differences are more pronounced in winter, when Northern Caucasia is subject to thermal anticyclones from Russia, bringing average January temperatures of -5° C on the Kuban plains and an absolute minimum of -35° C, whereas in the more sheltered Transcaucasia the January average is 3° C in the west and 6° C in the east, with an absolute minimum close to -20° C on the plains. In summer the temperatures are very similar in all parts of the Caucasus, though slightly higher in the east at noon, owing to more continental location (23-24° C in the west, 25-29° C in the east). Winters are not much more severe in the mountains than on the piedmont because the cold air remains stationary at lower elevations; in the Klukhor pass in the central Caucasus (elevation 2,037 m) average January temperatures range from -8° to 4° C (absolute minimum -31° C; Radvanyi, 1977, pp. 22-28). The summers are hot, averaging 16.5° C at Klukhor in August, with an absolute maximum of 32° C. In July the zero-degree isotherm reaches elevations of 3,700-4,000 m.

In addition, the Caucasus is also the region of translation between humid Atlantic and Mediterranean winds, on one hand, and dry continental air currents, on the other. On the plains the transition occurs on the Stavropol and Surami sills and in the mountains between Mounts Elbrus and Kazbek. West of this line the Kuban depression in the north receives 400-800 mm of precipitation, the mountains more than 1,500mm (up to 4,000 mm on certain peaks), the Colchian lowlands in the south 1,500-2,000mm. To the east of the line it is dry: Less than 1,000 mm of precipitation falls in the mountains, the basins in the interior lowlands of Dagestan are semiarid (250 mm at Botlikh, elev. 1,300 m), and less than 200 mm falls on the Apsheron peninsula. Precipitation comes from the west, in storm systems that are replenished over the waters of the Black Sea, which explains the contrasts between the eastern and western ends of the Caucasus range and also between the well-watered Colchian face and the dryer northern slopes. In the western Caucasus maximum rainfall occurs in winter, in the central and eastern Caucasus in summer. Furthermore, the depth and duration of the snow cover also vary between the western and eastern sections of the range. At an elevation of 1,900 m the western Caucasus receives an average of 1,200 mm of solid precipitation between November and March, compared to only 395 mm at the same elevation in the eastern Caucasus (Kotlyakov and Krenke, p. 248). These figures can vary considerably, however; for example, 10 m of snow fell on the Krestov pass in January 1987. The permanent snow line rises in parallel fashion: from 2,900-3,100 m in the western Caucasus to 3,200-3,500 m in the central Caucasus and 3,600-3,900 m in the eastern Caucasus.

There are 2,047 glaciers in the Caucasus range, covering a total of 1,424 km2. More than half (1,110) are situated in the central Caucasus; they cover an area of 1,033 km2, that is, 72.5 percent of the total glaciated surface in the entire range. There are 565 glaciers in the western Caucasus and 372 in the eastern Caucasus, with surface areas of 278 km2 and 113 km2 respectively. The total volume of ice in the 1980s was estimated at 118.6 km2 (Kotlyakov and Krenke, pp. 246-47). Between 1880 and 1960 it had shrunk about 25 percent, but it appears that now the glaciers are receding more slowly and are even becoming stabilized in certain basins (Kotlyakov and Krenke, p. 261).

The large rivers—the Kuban, Baksan, Terek, Sulak, and Samur on the northern slope and the Inguri, Rioni, Aragvi, and Iori on the southern slope—are fed by the glaciers, and the period of high water thus begins in March, when the snow melts, and lasts into July and August. The greatest volume occurs in summer, when the silt content of the streams is considerable. It is even greater in the east, where there is less vegetation cover: 200 g/m3 in the Kuban, 1,925 g/m3 in the Terek at Ordzhonikidze, 6,570 g/m3 in the Samur at Usukhchaĭ (Radvanyi, 1977, pp. 31-32). These figures attest the strength of the erosion process. In addition, there are frequent sels (mudflows or freshets laden with mud) during prolonged periods of rain and melting snow.

Vegetation and soils. The geographical position of the Caucasus provides favorable conditions for a great range of flora. More than 6,000 species have been enumerated in the region (Zimina and Saint Giron, p. 331). The distribution of flora, which is determined by the terrain and climate, permits identification of several distinct regions, each with its own sequence of zones of elevation.

In the western and central Caucasus the lower forest zone consists of deciduous trees on gray or brown forest soils; oaks (Quercus petraea and Quercus robur on the northern slopes, Quercus iberica in western Georgia and on the Pontic slopes) predominate, along with hornbeams (Carpinus betulus). The zone of transition to piedmont vegetation distinguishes the Kuban regions on the north from the Colchian slopes in the south. In the former these oak and birch forests yield to a wooded steppe, which gradually gives way to the steppe proper, or chernozem. On the other hand, the hornbeams, chestnuts, and oaks of the vestigial Colchian forest, including Castanea sativa, Carpinus caucasica, Celtis caucasica, which shelter a thick undergrowth of perennials (Rhododendron ponticum, Hedera colchica) mingled with several species of liana (Smilax excelsa), predominate up to elevations of 500-600 m, on brownish-yellow or carboniferous soils.

Above 900-1,100m in the western Caucasus there are wide expanses of beech trees (Fagus orientalis) on brown soils, the most common formation in the mountains. On the moist southern slopes they are succeeded above 1,500-1,600 m by a mixed forest of conifers (spruces and pines, Picea orientalis, Abies nordmanniana) and beeches on brown podzolic soils, often succeeded in the upper mountain zone by a forest of dark conifers up to 2,000-2,200 m. In the more arid valleys on the northern slopes beeches and spruces do not appear; instead above the oak trees there is a zone of pine trees, including Pinus silvestris, Pinus sosnowskvi, and Pinus hamata (Grebenshchikov and Ozenda, p. 345). Conversely, on the southern face of the central Caucasus, especially on the north side of the Alazani basin, beeches cover the entire slope up to the limit of the forest zone (Radvanyi, 1977, p. 47), though the upper part of this zone, between 1,800 and 2,500 m, generally consists of a mixture of small deciduous trees (birches, maples, and even beeches).

The lower reaches of the alpine zone (2,000-2,500 m) in the western Caucasus are characterized by tall grasses (Altherbosa), notably Campanula lactiflora and Campanula latifolia, which stand taller than a man, mingled with flowering shrubs (Rhododendron caucasicum; Livret, 1974, pl. 13). These high meadows grow on brownish-gray mountain chernozem (Livret, 1974, p. 40) or spongy peat soils (Gvozdetskiĭ and Mil’kov, p. 388). From 2,500 m up to the snow line (3,200 m in the western Caucasus, 3,600 in the central Caucasus) the ground is covered with alpine grasses and wild grains.

In the eastern Caucasus the vegetation is different because of the greater aridity, which is hospitable to mountain xerophytes. In Dagestan the semiarid piedmont steppes, on chestnut or light-chestnut soils, rise to elevations of 500-700 m. Vegetation consists especially of artemisias (Artemisia lercheana, Artemisia taurica). The forests, which have been largely destroyed by lumbering, extend up the outer slopes, where a few oak trees (Quercus petraea) and occasional stands of beeches (Fagus orientalis) survive. On the northern inner slopes of the range there are pines (Pinus sosnowskyi) and birches (Betula raddeana; Radvanyi, 1977, p. 286; Livret, 1982). In the zone between 500-700 m and 2,000-2,500 m the most characteristic formations are the shibliak and mountain steppes. The shibliak is a loose formation of Mediterranean semixerophilous caducifoliate shrubs (on limestone surfaces Rhamnus pallasii, Ephedra procera, and the like, otherwise Paliuris spina-Christi, Lonicera iberica, Berberis vulgaris, and so on). They grow on chestnut soils, usually the products of forest decay. The plateaus are covered by dry mountain steppes on mountain chernozem, which occurs in several variants, with xerophilous graminaceae (Festuca sulcata) and andropogons (Gvozdetskiĭ and Mil’kov, p. 390). The alpine zone, from 2,500 to 3,600 m and higher, is equally impoverished in comparison with the western and central Caucasus; it consists entirely of xerophytic meadows (Festuca varia).

On the interior southern slopes the characteristics are comparable to those of the northern slopes, but the forests are more abundant and the shibliak and steppes do not constitute a separate zone.

In order to protect the vegetation and fauna, notably bears and endemic animal species (Capra Severtzovi, Capra cylindrocornus, Prometheomys Schaposhnikovi, Lyrusus mlokosiewiezi, Tatraogallus Caucasicus), about twenty nature preserves have been created in the Caucasus. The oldest, at Lagodekhi, was established in 1912, the two largest (the Caucasus preserve, 266,000 ha, and the Teberda-Arkhyz preserve, 83,400 ha) in 1924 and 1936. In addition, lumbering has been restricted.

Owing to its natural features, the Caucasus exhibits a degree of biogeographical continuity with the northwestern regions of Persia, but its mountainous terrain has served as an important obstacle to population movements between the two areas.

II. Population

The population within the boundaries of the Caucasus range has been estimated at 1.25 million in an area of 103,000 km2 (Thorez, 1983, pp. 661-62), that is, an average density of more than twelve per km2. In fact, a large part of the western Caucasus is almost uninhabited, as are several valleys in the central Caucasus, whereas in the eastern Caucasus the population density is often extremely high: In Dagestan in 1970 it rose along with the altitude up to 1,500 m (below 500 m: 26.8, 500-1,000m: 28.3, 1,000-1,500 m: 42.1, 1,500-2,000 m: 36.0, above 2,000 m: 3.7) and was greater in the mountains than on the plains (Reparaz and Thorez, pp. 103-04). These differences partly reflected natural conditions like the broad expanses of the Dagestan plateaus but even more the history of the 19th and 20th centuries.

The population has experienced and is still experiencing the effects of the Russian conquest of the northern piedmont. For example, after their defeat in 1864 the Circassians were driven from the mountains; this displaced population has been estimated at about half a million (Pokshishevskiĭ, pp. 514-28). The western Caucasus remains almost entirely uninhabited because no group has come to replace the Circassians. In the central and eastern Caucasus colonization of the piedmont by the Cossacks drove the Caucasians into the mountains. Then, when the Cossacks went to war in 1914, their departure was followed by massive migrations of mountain dwellers into the abandoned stanitsas(Cossack villages; Khristianovich, pp. 61-67).

After the establishment of Soviet power there was an administrative reorganization, based primarily on national and linguistic criteria (Radvanyi, 1985, p. 26). The Caucasus today is thus partitioned among three federated republics (Russian Soviet Federated Socialist Republic, Azerbaijan Soviet Socialist Republic, Georgian Soviet Socialist Republic), five autonomous republics (Kabardino-Balkarian Autonomous Soviet Socialist Republic, North Ossetian Autonomous Soviet Socialist Republic, Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic, Dagestan Autonomous Soviet Socialist Republic, Abkhazian Autonomous Soviet Socialist Republic), and three autonomous oblasts(Adygei Autonomous Oblast, Karachayevo-Cherkess Autonomous Oblast, and South Ossetian Autonomous Oblast). All these entities also include territory outside the mountains. Their capitals are located on the piedmont and, except for Tbilisi in Georgia and Baku in Azerbaijan, have long been inhabited mainly by Russians, a circumstance that for a considerable time slowed the exodus of the mountain people, who were hesitant to leave their auls (mountain villages) and settle in a milieu unfamiliar to them (Thorez, 1983, pp. 673-74). Subsequently, however, new villages were founded on the plain and large-scale migrations organized. In the 1920s the populations of twenty-two Karachai villages were transplanted to the plain, 30,000 mountain dwellers from North Ossetia came to settle in fifteen new villages, and 12,000 Chechen families were also involved in these mass migrations. The situation was different in Georgia, where Georgians are the main component of the population, both in the urban centers of the piedmont and in the mountains. The latter was rapidly depopulated to the benefit of the piedmont, where living conditions are much less difficult (Dzhaoshvili, 1968, p. 295). Between 1942 and 1945 many inhabitants of the Caucasus were evacuated or deported; Balkars, Chechens, Ingush, and Karachai even lost their national rights for a time (Wixman, pp. 126-36). Although a number of them returned to their lands after 1956, the population density has never reached its prewar level.

Today the population of the mountains remains almost exclusively rural. The upper limit of permanent habitation is at an elevation of 2,400 m, in the aul of Kurush in Dagestan. Forms of settlement vary with the region. In the damp climate of the western Caucasus no trace of the old wooden villages of the Circassians survives. The fields of the very large agricultural villages on the piedmont, each with several thousand residents, are laid out along the streams in almost continuous strips. At higher elevations they yield to occasional pastoral and forest villages; the higher the elevation the more widely spaced these villages are and the smaller the number of inhabitants. There are no permanent settlements above 1,300 m in this part of the Caucasus. The houses are built of stone and set in gardens, so that they are separated from one another. The region of aulsbegins east of the Baksan and Kodori rivers. The aul is a village of several dozen to several hundred inhabitants, in which the houses abut each other and the lanes are defined by dry stone or mud-brick walls. Depending on the terrain, the house may adjoin the stable or sheepfold or be placed above it. The traditional rooftop terraces are gradually being replaced by tiled roofs, and new houses are proliferating on the outskirts. This type of village, which is particularly characteristic of Dagestan, also occurs in the central Caucasus, where the houses are larger and often roofed with flat stones. The celebrated towers of Svanetia, used as granaries and places of refuge, are attached to houses consisting of single rooms shared by humans and animals; they are now classified as historic monuments.

New constructions are more homogeneous throughout the Caucasus, despite the variety of materials used in different regions (e.g., dry stone or mud brick). They are cubical in farm, with a ground floor of tamped earth or concrete, which serves for threshing and stabling. The second story, usually reached by an outside staircase, is reserved for living quarters. It is divided into several rooms and surrounded by a balcony or porch. The roof, often covered with metal sheets, but sometimes with flat tiles, is two-paneled in the north central Caucasus and four-paneled on the southern slopes and in the entire eastern Caucasus.

The predominantly rural character of the Caucasian population partly accounts for the high natural growth rate in the eastern Caucasus, though it is declining. Despite the exodus to the piedmont, which was accelerated in the 1960s, the mountain population continued to grow until the beginning of the 1980s, at least in Dagestan and Azerbaijan. Fertility is still high in those regions, in contrast to the western and central Caucasus, where the population has aged and the birth rate declined as a result of the exodus. In those parts of the mountains the most isolated villages are seasonally depopulated, and many are eventually totally abandoned. Beside the traditional migrations associated with transhumance, new forms of temporary migration have appeared; many of those who have left the villages to work in the cities return in the summertime to help with the haying, and young men who have been hired for Siberian work crews come home after several months or even two or three years. In some instances the abandonment of villages is accelerated by natural catastrophes. The exceptionally heavy snowfalls and floods in the Georgian Caucasus during the winter of 1986-87 caused the departure of 2,800 families—about a third of the inhabitants—from Svanetia (Dzhaoshvili, 1988, p. 64).

There are also a few larger towns scattered in the mountains. Most often they are characterized by single economic activities (e.g., extractive industries at Tyrny Auz, Sadon, and Chiatura; tourism at Teberda; hot springs at Tskhaltubo). Small urban centers located in proximity to the mountains, like Karachayevsk, Kuba, Shemakha, Ambrolauri, Tsageri, and Oni, have more diversified functions, notably commercial, administrative, and service.

III. Economy

For reasons of geography (e.g. peripheral location within the U.S.S.R. and constraints of the physical environment), history (e.g., relatively late conquest by the Russians), and ethnic composition (e.g., the presence of many national minorities), the Caucasus, especially its eastern regions, remained far a long time and, despite recent efforts, still remains poorly integrated into the Soviet economy and has been only slightly affected by the changes that have transformed the latter (Durbiano et al., p. 118). Income in the mountains is lower than on the plains; in Georgia individual productivity in the mountains is two or three times lower than the average for the republic as a whole (Kobakhidzhe, p. 58). Economic and social structures have been modified on the same pattern as in the rest of the country, though sometimes only rather late; for example, collectivization of the land did not begin in Svanetia until 1940. Nevertheless, the systems of production have changed little in the mountains, and the Caucasus is still primarily characterized by an agricultural and pastoral mountain economy. More than half the working population is employed in the agricultural sector (Mekhraliev and Salmanov, p. 107).

Production is organized within a tripartite framework, consisting of kolkhozes (collective farms), sovkhozes (state farms), and the auxiliary domestic sector. Each collective farm encompasses several villages. In the central and eastern Caucasus, where transhumance is common, there are cultivated lands near the auls, high summer pastures on the axial chain of the mountain range, and winter pastures and irrigated cultivation on the piedmont (in particular, the Kizlyar and Shirvan steppes). The private sector has for a long lime been limited to parcels of land of 0.25-0.50 ha for personal use and flocks of twenty to fifty sheep. Since 1982 such private endeavor has been encouraged, however, and since 1985 new forms of relationship between the collective and private sectors have been developed, with the introduction of family contracts and the allotment of land, livestock, and means of production to the contractors.

The specific nature of agricultural activities is determined by the zone of elevation, and there are also differences between the western Caucasus, where cattle raising predominates, and the rest of the range, where sheep and goats are the main livestock. Cattle breeding plays an essential economic role, accounting for 40-90% of the income of the mountain people. Cattle raising in the more humid west requires seasonal shifts between villages and summer farms. To improve the milk yield of the small native breeds, which produce only 1,200-2,000 liters a year per cow, crossbreeding has been introduced, and artificial insemination is becoming common. On the other hand, milking barns have been constructed near villages to limit the necessity for moving lactating cows. In the central and eastern Caucasus flocks of several thousand head of sheep and goats are herded in a pattern of inverse transhumance over hundreds of kilometers, sometimes through several republics. The animals are sheared twice a year, when they return to the villages before and after the alpine pasturing. The simple rustic (tushinskiĭ “grazing”) Caucasian species yield modest amounts of wool and meat, but they are very sturdy and inexpensive to raise. As for sheep’s milk, commercial production has only begun.

In the high mountains a much smaller proportion of the land is cultivated; thus, in the mountainous region of Dagestan, crops occupy only 5.4 percent of land for agriculture, hay meadows 15.3 percent, and pastures for flocks 77.9 percent (Durbiano et al., p. 115). In the high valleys crops, mainly a few potatoes, are grown only on the private plots. At medium elevations they are more important, and the total area devoted to them is increasing as specialized crops are introduced or expanded, at least in the eastern Caucasus (Thorez, 1987, pp. 356-60). In addition to cereals (rye and corn), which are grown on the plateaus or, in Dagestan, on slopes divided into strips and terraces, such forage crops as beets have been developed; in the valleys of the eastern Caucasus legumes, fruit trees (e.g., apricots and pears), and grapes are grown on irrigated plots. Private farmers are beginning to install small fences, and slowly mountain agriculture is being transformed.

The industrial sector is dependent on local resources and agricultural products, a sign of underindustrialization. There is a rich handicraft tradition in the eastern Caucasus (See carpets xv. caucasian carpets). The goldsmiths and silversmiths of Kubachi and the weavers of Khuchni and Akhty have been celebrated for centuries, and their work is well known outside the Caucasus. In the Soviet period masters and journeymen have formed craft cooperatives, and this sector, which has been able to maintain a high level of production owing to the Soviet market, has remained vital to the present day. Few industries have been established in the mountains; the primary exceptions are mining (for wolfram and molybdenum at Tyrny Auz, manganese at Chiatura, and polymetallic minerals at Ardon) and quarrying. In the populated eastern region, where the work force is underemployed, small factories (e.g., for preserves and clothing) are beginning to be established.

Industrialization is hampered, however, by inadequate infrastructure, though all the permanently inhabited villages have now been electrified. At first small hydroelectric plants or groups of generators were used, but gradually the distribution grid has been extended. The piedmonts are supplied by large dams and powerful hydroelectric plants, for example, the plant at Chirkeĭ (800 mw) on the Sulak river, which powers several large factories in the valley (Durbiano and Nicod, p. 128), and those at Zhinvali on the Aragvi river and at Dzhvari (1,640 mw) on the Inguri river (Gruzinskaya, p. 122). In the high mountains, on the other hand, where power plants must occupy arable land, the necessary equipment was installed only rather late, for technical reasons arising particularly from the frequency of earthquakes. There are no good roads in the Caucasus. The main axial roads bypass it, and it can be crossed only by the Georgian military road through the Krestov pass or by the Mamison pass. The transverse valleys in the north (e.g., those of the Kuban and Baksan rivers) are accessible, but many villages can be reached only by stony roads. Construction of paved roads was speeded up after 1975, and a Transcaucasian railroad is already under construction between Tbilisi and Ordzhonikidze via the Aragvi and Terek valleys.

The difficulties of travel have also slowed the development of tourism, for which the Caucasus is otherwise well suited. Certain regions (like Svanetia and the interior of Dagestan) are blessed with architectural riches and many picturesque villages, virtual open-air museums (Dzhaoshvili, p. 62). Although springs are abundant, they are still only partially exploited as thermal spas. The largest resorts (e.g., Kislovodsk) are outside the mountains or on their periphery (Radvanyi and Thorez, pp. 187-91). Excursions into the mountains are organized from these and other large resorts on the Black Sea coast (Sochi, Gagra), but available lodgings are insufficient to accommodate many such groups. Since the 1970s winter-sports resorts have been established at Teberda-Dombay, Tseĭ, and Gudauri. Because of growing urbanization on the piedmonts an increasing number of people have second homes in the mountains, often original family homes that have been preserved after migration to the lowlands.

In the depopulated areas of the Caucasus the primary problem today is how to support the remaining population and increase tourist activities. In the eastern Caucasus ways must he found to diversify the economy and introduce new activities that will mobilize an underemployed population.


C. Durbiano and J. Nicod, “Aménagements hydrauliques dans le Caucase oriental et en Crimée,” Méditerranée 2-3, 1987, pp. 125-32. C. Durbiano, J. Radvanyi, and O. Kibalchich, “Les transformations contemporaines de l’économie des montagnes de Crimée et du Caucase oriental, comparison avec les Alpes du sud,” Méditerranée 2-3, 1987, pp. 111-23. V. S. Dzhaoshvili, Naselenie Gruzii, Tbilisi, 1968. Idem, “Puti osvoeniya resursov gornykh territoriĭ SSSR,” Izvestiya AN SSSR, Geographic series 2, 1988, pp. 56-65. I. P. Gerasimov, “Structure géologique et relief du Caucase,” Revue de géographie alpine 69/2, 1981, pp. 225-39. O. S. Grebenshchikov and P. Ozenda, “Principaux traits de ressemblance et de différence de la couverture végétale,” Revue de géographie alpine 69/2, 1981, pp. 333-51. O. S. Grebenshchikov et al., “Les écosystèmes naturels et leur étagement dans le Caucase,” Revue de géographie alpine 62/2, 1974, pp. 169-90. A. A. Grossgheim, Rastitel’nyĭ pokrov Kavkaza, Moscow, 1948. Gruzinskaya sovetskaya entsiklopediya, Tbilisi, 1981. N. A. Gvozdetskiĭ and F. N. Mil’kov, Fizicheskaya geografriya SSSR, Moscow, 1976. Kavkaz, Moscow, 1966. V. P. Khristianovich, Gornaya Ingushiya, Rostov, 1928. E. D. Kobakhidzhe, Sotsial’no-ekonomicheskie i ekonomicheskie problemy gornykh raĭonov Kavkaza, Tbilisi, 1985. V. M. Kotlyakov and A. N. Krenke, “Glaciation actuelle et climat du Caucase,” Revue de géographie alpine 69/2, 1981, pp. 241-64. V. I. Kozlov, Natsional’nosti SSSR, Moscow, 1965. G. M. Lappo and V. S. Dzhaoshvili, “Le peuplement dans le Caucase oriental. Formes traditionelles et actuelles,” Méditerranée 2-3, 1987, pp. 85-93. D. A. Lilienberg, “Particularités morphostructurales du Caucase oriental et du Daghestan,” in Livret guide Caucase orientale 1982, Moscow, 1982. Livret guide Caucase 1974, Tbilisi, 1974. Livret guide Caucase oriental 1982, Moscow, 1982. E. K. Mekhraliev and A. A. Salmanov, “Nekotorie problemy zanyatosti naseleniya i rekreatsionnogo khozyaĭstva gornykh raĭonov Azerbaĭdzhanskoĭ SSR,” Izvestiva AN AzSSR, Nauki o Zemle series 6, Baku, pp. 105-10. A. A. Mints et al., Geografiya khozyaĭstva respublik Zakavkaz’ya, Moscow, 1966. V. V. Pokshishevskiĭ, “Geography of the Prerevolutionary Colonization and Migration Processes in the North Caucasus,” Soviet Geography, September 1984, pp. 514-28. J. Radvanyi, L’influence de l’homme sur la végétation du Caucase, Paris, 1977. Idem, “Milieux naturels et occupation du sol dans le Caucase oriental,” Bulletin de l’Association de géographes français 456-57, 1978, pp. 281-91. Idem, Région et pouvoir en URSS, Paris, 1985. Idem and P. Thorez, “Le tourisme dans le Caucase,” Annales de géographie 468, 1976, pp. 178-205. A. de Reparaz and P. Thorez, “La population et le peuplement dans le Caucase oriental et dans les Alpes du sud, formes traditionnelles, formes contemporaines, différenciations régionales,” Méditerranée 2-3, 1987, pp. 95-110. P. Thorez, “Population et peuplement dans le Grand Caucase,” Annales de géographie 514, 1983, pp. 660-90. Idem, “L’aménagement de l’espace et l’occupation de la population dans le Caucase oriental,” Bulletin de la Société languedocienne de géographie 3-4, 1987, pp. 345-62. S. A. Vodovozov, Problemy razvitiya i razmeshcheniya proizvoditel’nykh sil Severnogo Kavkaza, Moscow, 1975. R. Wixman, Language Aspects of Ethnic Patterns and Process in the North Caucasus, Chicago, 1980. R. P. Zimina and M. C. Saint Giron, “Biogéographie comparée des Alpes et du Caucase,” Revue de géographie alpine 69/2, 1981, pp. 329-32

عراق پس از جنگ یکم جهانی

عراق پس از جنگ یکم جهانی

«هومر آبرامیان»


پیش زمینه ها

از سال 1880 زایشی دولت آلمان برای دسترسی به نفت عراق خواهان گسترش پیوندهای سیاسی، بازرگانی و رزمی با امپراتوری عثمانی شد.

در سال 1877 میان دو کشور روسیه و عثمانی جنگی در گرفت و به شکست دولت عثمانی و پذیرش پیمان نامه یی به سود روسیه انجامید.

در سال 1882 در پی درخواست «سلطان عبدالحمید” یکی از فرماندهان بلند پایه ی آلمان بنام “فون در گلتز” برای سرو سامان بخشیدن به ارتش عثمانی و آموزش شیوه های نوین رزم به ارتش عثمانی پیوست.

در سال 1898 ویلهلم دوم امپراتور آلمان و همسرش راهی استانبول شدند و برگ نوینی برهمکاری میان دولت های آلمان و عثمانی افزودند. امپراتور آلمان در سخنرانی خود در استانبول خواهان دوستی با مردم ترک و دیگر مسلمانان جهان شد ( درست همان سیاستی که اتحادیه اروپا در پیوند با جمهوری اسلامی و دیگر کشورهای مسلمان در پیش گرفت) . این سیاست سود سرشار برای آلمان و زیانهای بسیار سنگین برای دولت عثمانی در پی آورد، بانکداران و سرمایه داران و بازرگانان آلمانی برای سرمایه گذاری به همه ی سرزمینهای زیر فرمان امپراتوری عثمانی یورش بردند.

در سال 1902، برابر پیمانی که میان دولت های آلمان و عثمانی بسته شد بانک آلمان کار ساختمان راه آهن سراسری میان برلین- بغداد را آغاز کرد و آرام آرام به چاههای نفت عراق نزدیک شد.

در سپتامبر سال 1911 ایتالیا به جنگ دولت عثمانی برخاست. یکسال پس از آن کشورهای بلغارستان، مونته نگرو، صربستان، یونان هم به ایتالیا پیوستند. دولت عثمانی که توان پایداری در برای نیروهای دشمن را در خود نمی دید، در خواست آشتی کرد. در سال 1913 برابر پیمانی که در لندن نوشته شد، تُرکهای عثمانی برخی از سرزمینهای خود را به اروپاییان واگذاردند.

در سال 1914 چهل و دو تن از افسران بلند پایه ی آلمانی به سرپرستی «ژنرال لیمان فن ساندرز» برای آموزشِ سپاهیان، و سروسامان بخشیدن به ارتش عثمانی راهی ترکیه شدند.

در روز یکم اوت سال 1914 آتش خانمانسوزجنگِ جهانی یکم افروخته شد، دولت آلمان کوشش بسیار بکار گرفت تا پای عثمانی را بمیدان جنگ بکشاند. با درآمدن عثمانی ها به میدان جنگ، پیوند دریایی روسیه با بریتانیا و فرانسه بریده می شد. از سوی دیگر عثمانی پلی بود میان آلمان و خاورمیانه و آسیا (به ویژه سرزمین پُر زر و سیم هند که از سوی دولت بهره کش انگلیس تاراج می شد و بر توان رزمی بریتانیا می افزود).

در دوم اوت سال 1914 دولت عثمانی در همازوری با آلمان پا بمیدان جنگ گذاشت.

در نوزدهم فوریه 1915، ناوگان دریایی دو کشور فرانسه و انگلیس سی روز پیاپی نیروهای عثمانی را در دو سوی تنگه داردانل زیر باران گلوله گرفتند ولی کاری از پیش نبردند و هفت ناو جنگی خود را نیز از دست دادند.

در روز بیست و پنجم آوریل همان سال نیروهای هم پیمان روس و انگلیس و فرانسه با هفتاد هزار رزمنده و پشتیبانی 109 ناو جنگی و سدها شناور در«چناق قلعه»(4) پیاده شدند. این نبرد چندین ماه به درازا کشید و با پدافند سرسختانه عثمانی‌ها (به فرماندهی مصطفی کمال آتاتورک) و برجای گذاشتن بیش از نیم میلیون تن کشته از هردوسوی نبرد به سود عثمانی ها پایان گرفت. آتاتورک در یکی از سخنرانی‌های خود به نیروهای زیر فرمان گفته بود: «من به شما فرمان نمی‌دهم که بروید بجنگید، من به شما فرمان می‌دهم بروید و بمیرید»

از سال 1915 کشتار بزرگ ارمنی ها و آشوریها و یونانیها در امپراتوری عثمانی که از سوی ترکان جوان (5) برنامه ریزی شده بود، زیر نگاه دولت آلمان آغاز شد و تا سال 1917 دنباله یافت. در این آدمکشی بزرگ بیش از یک و نیم میلیون تن از مردم ارمنی، بیش از نیم میلیون تن از آشوریان و بیش از نیم میلیون تن از مردم یونان که همگی شهروندان عثمانی بودند به ددمنشانه ترین شیوه کشته شدند.

پایان جنگ

از سال 1918 بدستاویز دروغین “پشتیبانی از حقوق اقلیت های قومی” برنامه ی پاره پاره کردن کشورهاآغاز شد. در ایتالیا کنگره یی بنام (ملت های زیر ستم اتریش – مجارستان) بنیادگذاری شد و بکار تکه پاره کردن امپراتوری اتریش و مجارستان پرداخت.

بلغارستان در روز بیست و نهم سپتامبر 1918 پیمان آتش بس را پذیرفت و همراه با بیرون رفتن از یونان و صربستان به نیروهای هم پیمان(روسیه – انگلیس- فرانسه و آلمان) پروانه داد که از خاک بلغارستان برای رساندن ساز و برگ جنگی بهره گیرند.

در پی این پیمان دولت آلمان راهی جز پذیرش آتش بس ندید. در روز یازدهم نوامبر سال 1918 پیمان آتش بس‌ از سوی همه ی نیروهای درگیر پذیرفته شد.

در روز دهم اوت سال 1920 در راستای کیفر دادن به دولت عثمانی که در همازوری با دولت های آلمان – اتریش و مجارستان، به جنگ با نیروهای هم پیمان انگلیس و فرانسه و روسیه آمده بود، در شهر سور Sèvres فرانسه، پیمانی بنام پیمان سور(Treaty of Sèvres) میان نمایندگان روسیه، بریتانیا فرانسه و عثمانی بسته شد. برابر این پیمان:

  1. همه ی سرزمین‌های عرب و عرب زبان مانند عراق، لبنان، فلستین و حجاز که پیش تر اندامهایی از پیکر امپراتوری عثمانی شمرده می شدند، هر یک جدای از دیگری دولتی برای خود پدید آوردند.
  2. تراکیه (تراس خاوری) که بخش شمالی یونان باستان بود و سرزمینهای پیرامون ازمیر به یونان داده شد.
  3. تنگه‌های بسفر و داردانل که پیشتر در فرمانرو عثمانی بودند همگانی شدند.
  4. یک دولت خود گردان ارمنی در بخش آناتولی خاوری پایه ریزی شد.
  5. سرزمینهای کُرد نشین شمال موصل با دریافت خود مختاری در فرمانرو دولت عثمانی بجا ماندند.

اقلیت های قومی در شترنگ سیاسی

از نيمه هزاره دوم زایشی كشورهايي مانند انگلستان، هلند، پرتغال و اسپانيا بپاس برخورداری از نيروی دريايی پيشرفته، بر بسیاری از سرزمینهای نا شناخته چنگ انداختند و با بی شرمانه ترین شیوه ها به بهره کشی از مردمان بومی سرزمینهای دور و نزدیک پرداختند. دامنه ی اینگونه بهره کشی های بیشرمانه در خاور و باختر زمین از سوی دولت بریتانیا آنچنان فراخی گرفت که زبانزدی بر زبانها افتاد که در امپراتوری انگلستان آفتاب هرگز فرو نمی نشیند. برای رسیدگی به کارچاپیدن اینگونه سرزمین ها، وزارت خانه یی بنام “وزارت مسعتمرات” پایه ریزی شد و توانست با بهره‏ گيری از كارگزارانِ کارکشته، به دستاویز ناسازگاریهای (دینی)، (فرهنگی) و (قومی)، میان مردمان همبسته ی یک سرزمین شکاف و دشمنی بیاندازند و همه ی آنچه را که بر روی زمین و زیر زمین دارند بچاپد و در شکم سیری ناپذیر خود فرو ریزد.

مهره ی «اقلیت» مهره ی بد شگونی بود که نخستین بار از سوی «وزارت مستعمرات انگلیس» به فرهنگ سیاسی جهان راه یافت و بس بسیاران را ببازی گرفت. دستگاه بهره کشی انگلیس از دیرزمان پی برده بود که مردم یک سرزمین یکپارچه را نمی توان چاپید، مردم چنین سرزمینها را باید بدستاویز (اقلیت های قومی) بجان هم بیاندازند، سرزمینشان را تکه پاره کنند و از هر تکه اش کشوری کوچک پدید آورند و گروهی از خود فروختگان آن بخش های کوچک را بر سر کار بگذارند و با همگاری آنان همه ی دارش و دسترنج مردم آن سرزمین را بچاپند، اگر نفت دارند نفتشان را و اگر الماس و سیم و زر دارند زرو سیم شان را و اگر نیشکر دارند شیرینی زندگانیشان را از آنان بدزدند.


چنگال خونریز وزارت مستعمرات انگلیس در جهان


پادشاهی هاشمی در عراق ( المملکة العراقیة الهاشمیة)

فیصل یکم

در سال‌ 1920 پس‌ از پایان گرفتن جنگ‌ یکم جهانی‌ و فروپاشی‌ امپراطوری‌ بزرگ عثمانی،‌ از سه‌ استان‌ بصره، بغداد و موصل‌ کشوری بنام «عراق» زیر نگاه و سرپرستی دولت انگلیس پایه گذاری شد.

با پیشنهاد “لورنس عربستان” «امیر فیصل» پسر شاه حسین، پسرعلی حسنی هاشمی، فرزند فرمانروای حجاز، که هوادار دولت انگلیس بود از سوی وزارت مستعمرات انگلیس بر کرسی پادشاهی نو بنیاد عراق «دل ایرانشهر» نشانده شد. ولی این پادشاهی با خشونت و آشفتگیهای فراوان روبرو گشت.

نخستین کودتا در سال 1315 خورشیدی( 1936 زایشی) به رهبری” ژنرال البکر صدقی “ رخ داد و زمینه ی کودتاهای پیاپی دیگر را فراهم آورد و سرانجام به کودتای 1320 ( 1941) انجامید.

در سال 1324 خورشیدی ( 1945زایشی)  دولت پادشاهی عراق به سازمان ملل متحد پیوست و همراه با نمایندگان پنج کشور مصر – عربستان- اردن – لبنان و سوریه «اتحادیه عرب» را شالوده ریزی کرد. چند روز پس از آن یمن نیز به آنها پیوست.

غازی یکم

«فیصل یکم” در روز هشتم دسامبر سال 1933 در گذشت و پسرش «غازی» برجای او نشست.

غازی وارون پدرش با انگلیسی ها میانه ی خوبی نداشت. آشکارا بیزاری خود را از دست اندازی دولتهای انگلیس و فرانسه در کار دولتهای عربی نشان می داد و ملی گرایان سوریه را برای مبارزه با دولت های انگلیس و فرانسه بر می انگیخت و به آنان پول و جنگ ابزار هم می رساند. او به همان اندازه که از دولتهای انگلیس و فرانسه روی می گرداند از کمونیست ها نیز بیزاری نشان می داد ولی از هیتلر همواره با گرامیداشت بسیار نام می بُرد.


فیصل یکم نخستین پادشاه عراق


 غازی یکم جانشین فیصل

در آوریل 1939 دومین پادشاه عراق در یک ساخت و پاخت کارگزاران دولت انگلیس و «نوری السعید» نخست وزیر هوادار بریتانیا بدست یک غلام سودانی کشته شد. مردم عراق که دست پلید دولت انگلیس را آلوده بخون پادشاه جوان خود می دیدند، برای نشان دادن خشم و ناخرسندی خود به خیابانها آمدند و «مونک پاترسون» کنسول انگلیس را به خونخواهی پادشاه خود کشتند و فرزند چهار ساله ی او با نام «شاه فیصل دوم» بر تخت شاهی نشاندند.


فیصل دوم در پنجسالگی


فیصل دوم پیش از کشته شدن

دولت پادشاهی عراق در سال 1950 به پیمان سنتو(6) پیوست.


فیصل دوم و دوچرخه اش در سال 1964هنگامی که هفت سال از پادشاهیش می‌ گذشت.


ملک فیصل دوم هنگام سوگند پادشاهی دوم ژوئن سال 1953


شاه فیصل دوم در کنار الیزابت پادشاه انگلستان در لندن سال 1956


فیصل دوم هنگام دیدار با الیزابت و خانواده پادشاهی انگلیس در سال 1956


شاه فیصل دوم و بن عبدالعزیز پادشاه عربستان. سال 1956

فیصل دوم در بیست و سه سالگی ، در روز چهاردهم جولای 1958 در کودتایی از سوی افسران ارتش عراق به رهبری “عبدالکریم قاسم” همراه با دیگر هموندان خانواده و فرزند خردسالش و “نوری سعید نخست وزیر” بگونه ی بسیار دلخراش کشته شدند. کمونیست ها، پیکر کشته شدگان را تکه پاره کردند و بر دیوارها آویختند.


پیکر تکه پاره شده ی “عبدالله” پسر خردسال و جانشین شاه فیصل دوم و نخست ‌وزیر “نوری سعید”.

درفش پادشاهی عراق

نشان پادشاهی عراق


خیابان های بغداد روز کودتای 14 جولای 1958

در پی این کودتا سامانه ی پادشاهی هاشمی درعراق از هم پاشید و جای خود را به جمهوری سپرد.

ژنرال عبدالکریم قاسم


عبد الکریم قاسم) ژنرال چپگرای ارتش عراق ) در هنگام کودتا ۴۴ ساله بود، در بازه ی سالهای 1319 تا 1335 گامه های فراپویی را تا پایگاه فرماندهی ستاد ارتش عراق در نوردید بی آنکه از آرمانهای چپ گرایانه ی خود پرده بردارد. کودتای قاسم خشنودی مسکو و قاهره و نگرانی لندن را در پی آورد.


عبدالکریم قاسم در روز کودتا در جلسه با اعضاء دولت. جولای 1958

عبدالکریم قاسم رئیس دولت جدید عراق در کنار عبدالسلام عارف معاونش پس از کودتا

دولت چپ گرای قاسم گرایش آشکاری بسوی شوروی نشان داد. در سال 1959 یکسال پس از کودتا به آگاهی همگان رساند که عراق از پیمان سنتو بیرون می رود. در همین هنگام پیمان نامه ی خرید جنگ ابزار از شوروی و پیوستن به اردوی چپ را دستینه کرد.


عبدالکریم قاسم پس از کودتا و ریختن خون خاندان پادشاهی فیصل در دیدار با عراقی ها

در فوریه سال 1963 کودتای دیگری و این بار از سوی حزب بعث عراق به رهبری عبدالسلام عارف و عبدالرحمن عارف و پشتیبانی چند افسر ارتش انجام گرفت و عبدالکریم قاسم و تنی چند از هموندان کابینه اش کشته شدند.


عبدالکریم قاسم پس از کودتای عارف (افتاده بر روی زمین در سوی چپ) فوریه 1963

همزمان با این کودتا، “صدام حسین” که یکی از بلند پایگان حزب بعث عراق بود از مصر به عراق بازگشت.

در پی این کودتا بعثی ها دست به پاکسازی ارتش زدند تا یک نیروی رزمی یکدست و همسو با آرمان حزب بعث پدید بیاورند.


عبدالسلام عارف

عبدالسلام عارف در بامداد شانزدهم آوریل 1966 در یک پیشامد ساختگی هوایی در هلی کوپتر کشته شد و برادرش ژنرال “عبدالرحمن محمد عارف” که برای خرید جنگ ابزار به مسکو رفته بود بی درنگ خود را به بغداد رسانید و بجای او بر کرسی ریاست جمهوری نشست.


عبدالرحمن عارف

عبدالرحمن محمد عارف بیش از دو سال بر کرسی فرمانروایی نماند. در سالهای فرمانروایی او سروان منیر الرئوف خلبان عراقی هواپیمای میگ 21 روسی را به اسرائیل برد. بعثی‌ها در آگاهینامه های خود گناه این کار را به عبدالرحمن محمد عارف بستند و او را همدست منیر الرئوف و جاسوس سازمان سیا نشان دادند. در همین هنگام رسانه های بزرگ جهان فاش کردند که کودتای بعثی که به کشته شدن ژنرال عبدالکریم قاسم انجامید با همکاری سازمان CIA انجام گرفته است.

در روز هفدهم ژوئیه 1968 حزب بعث عراق کودتای دیگری سازمان داد، در این کودتا که بدون خونریزی به فرجام رسید، ” ژنرال احمد حسن البکر” بر جای او عبدالرحمن نشست .

ژنرال احمد حسن البکر

احمد حسن البکر در کنار صدام

حسن البکر” پیش از پیوستن به ارتش، در یکی از دبستانهای عراق آموزگاری می کرد. در سال 1938 به آموزشگاه ارتش پیوست. در سال 1941 در یک شورش همراه با چند سپاهی دیگر دستگیر و زندانی شد. در سال 1957 دوباره به ارتش بازگشت. او هموند گروهی بود که سامانه ی پادشاهی عراق سرنگون کردند. در سال 1959 در پی برخی از کژرویها، ناگزیر به کناره گیری از ارتش شد. روز بیست و ششم تیرماه 1358 هنگامی که در یک سخنرانی می گفت:

« فرزندم صدام حسین در همه ی سالهای انقلاب از سال 1963 تا کنون در بیشتر جنبش های انقلابی پیشگام بوده و شایستگی خود را بارها نشان داده است، از آنجا که من او را شایسته تر از خود می دانم، صدام را به ریاست جمهوری بر می گزینیم».

در همین هنگام 500 تن از افسران هوادار حسن البکر بازداشت و دور از چشم همگان به رگبار گلوله بسته شدند. حسن البکر نیز در خانه ی خود زیر نگاه بود تا اینکه بفرمان صدام حسین با زهر جانش را گرفتند.

صدام حسین [ از گوسپند چرانی تا ریاست جمهوری]

“صدام حسین عبدالمجید تکریتی” روز بیست و هشتم آوریل 1937 در روستایی بنام العوجه در نزدیکی شهر تکریت Tikrit در 140 کیلومتری شمال غربی بغداد در یک خانواده ی گوسپند چران چشم به جهان گشود. پنج ماه پیش از زاده شدن، پدرش « عبدالمجید » نا پدید شد و چندی پس از آن برادر دوازده ساله اش نیز در پی بیماری درگذشت. مادرش اینهمه بد شگونی را از چشم او دید و او را”صدام” (= بسیار آسیب رسان) نام داد و از نگهداریش سر باز زد. صدام در ده سالگی از تکریت گریخت و نزد عموی خود به بغداد رفت.

در بیست سالگی به حزب بعث عراق پیوست. یک سال پس از آن، هنگامی که با کودتای گروهی از افسران ارتش به رهبری ژنرال عبدالکریم قاسم، سامانه ی پادشاهی عراق از هم پاشیده شد، بعثی ها با دولت کودتا به ستیز برخاستند و در سال 1338 خورشیدی عبداکریم قاسم را ترور کردند. در آن درگیری تیری بپای صدام خورد و با همان پای تیر خورده از راه سوریه به مصر گریخت و در دانشکده ی حقوق دانشگاه قاهره نام نوشت.

در سال 1355( 1976) در ارتش عراق به پایگاه ژنرالی رسید. در آن هنگام عراق گرفتار تنشهای بدهنجار میان عربها و کردها و کشاکش میان پیروان شیعه و سنی بود .

صدام به پیروی از جمال عبدالناصر رییس جمهور مصر، خود را یک رهبر سکولار، نوگرا و مردم دوست نشان می داد. دولتِ بعثی زمینه ی کارکردن زنان در رشته های فن آوری و آموزش در رشته های گوناگون و آزادیهای بیشتر را فراهم آورد… دادگستری نوین عراق دستگاه قصاص اسلامی را از کار انداخت ودست ملایان شیعه و سنی را از سر مردمِ عراق کوتاه کرد…ولی اینگونه نوآوریها بجای اینکه مایه ی خرسندی شیعیان شوند، بر دامنه ی تنش ها افزودند، شیعیان عراق که به پیروی از مراجع تقلید، خواهان یک دولت اسلامی بودند، کوتاه کردن دست ملایان از کارهای کشورداری و دور شدن دولتِ بعثی از آموزه های اسلامی را گناهی بزرگ بشمار و به ستیز با دولت سکولار صدام برخاستند. گرفتاری دیگر صدام کردها بودند که سیاست عرب پروری بعثی ها را بزیان خود و دیگر مردمان عراق می دانستند.

از سال 1973 در پی کوششهای پیگیر شاهنشاه آریامهر بهای نفت در بازارهای جهانی بگونه ی چشم گیری فزونی گرفت. صدام با برانگیختن اندیشه های پان عربی، و با پشت گرمی به در آمدهای هنگفت نفت، دست بکار نوسازی عراق شد. کار نوسازی آنچنان بالا گرفت که بیش از دو میلیون کارگر و کار شناس از کشورهای گوناگون برای کار کردن به عراق آمدند.

بزهکاریهای صدام حسین

در سال 1361( 1982 ) هنگام باز دید از شهرک دجیل در چهل کیلومتری شمال بغداد، کسانی آهنگ کشتن او کردند. نیروهای صدام 160 تن از مردم شهر را درجا به رگبار گلوله بستند یا بدار کشیدند و هزار و پانسد تن از مردم بیگناه را گرفتار بند و زندان و شکنجه کردند و تا ده سال پس از آن نیز به مردم دجیل پروانه ی کشت و کار ندادند. بپاس همین بزهکاری بزرگ بود که پس از فروپاشی دولت او ریسمان دار بر گردنش افتاد.

در ژوئیه 1979  رهبران حزب بعث را به یک نشست همگانی فراخواند . در این نشست نام چند تن از رهبران را بر زبان آورد و فرمان داد همان دم از تالار بیرون ببرند و به رگبار گلوله ببندند. این کار در سالهای پس از آن نیز بارها دنباله یافت و شمار زیادی از بلندپایگان کشور بفرمان صدام به جوخه مرگ سپرده شدند.

چوپان زاده یی برکرسی هارون الرشید.

صدام در میان مردم تنگدست

صدام حسین با بهره گیری ازسهش های پان عربی و انجام برخی کارهای مردم فریب، خود را « چابک سوار تنگدست»،  «سردار قادسیه»، «چابک سوارعرب»، «آفتاب ملت»، «رهبر خردمند توده های انقلابی»، «پدرملت» و… جز اینها خواند. گاه خود را با «هارون الرشید» خلیفه نامدارعباسی برابر می دانست و گاه خود را «صلاح الدین ایوبی» (یکی از فرمانروایان بزرگ اسلام در نیمه ی دوم سده ی ششم کوچی و بنیاد گذار دولت ایوبیان مصر و شام که صلیبیان را در نبرد حِطَین شکست داد و بیت المقدس را در سال 1187 از آنان پس گرفت) میخواند و گاه می خواست که او را «استالینِ عرب» بنامند.

نهم اسفند روز بد شگونی که مرو هم از دست رفت

روز بد شگونی که مرو هم از دست رفت!

«هومر آبرامیان»

Image result for ‫شهر مرو‬‎

دیواری بجا مانده از ایران باستان در مرو

وطن همیشه برایم نشان گُنگی است        پُر است ذهنم از این واژگان سر در گُم

دلم گرفته از این مرز انگلستانی       که خط کشیده میان هویت مردم

هزارسال ستیز و زیاده خواهی و خون       میان خاک پراکنده تکه های تنم

دلم هوای سمرقند و بلخ دارد        هوای صحبت همسایگان هم وطنم

چگونه می گذرم از کنار انسانی       که بین مرز من آن روز بود و حالا نیست

چگونه چشم ببندم به روی تاریخی        که هیچ صفحه از آن خالی ازبخارا نیست

نگاه شرقی هم سرنوشت من       نپذیر دروغ نقشه ی جغرافیایی خود را

من و تو در همه خاطرات هم وطنیم         بیا و فاش بگو آشنایی خود را

                                                                                           علی نیکزاد

روز نهم اسفندماه سال 1260 خورشیدی نيروهای روسيه ی تزاری شهر تاريخی مرو را گرفتند و آن را بر گستره ی فرمانرو خود افزودند.

مَرو از شهرهای باستانی پارسی‌ زبانان بود که در بخش جنوبی بیابان قره قوم و در 90 مایلی شمال خاوری سرخس دامن گسترانیده و از رود مرغاب (مرو رود) آبیاری می‌شود. ویرانه‌های این شهر باستانی هنوز هم داستانهای تلخ و شیرین بسیار از گذشته های دور دارند.

پیشینه ی تاریخی

مرو از شهرهای باستانی آریاییان و از کانونهای بزرگ فرهنگ ایرانشهری شمرده می شود. شاهنشاه داریوش بزرگ در سنگ نبشته بیستون این سرزمین را [مَرگوش] نوشته وگیتا شناسان روزگاران گذشته از آن با نام [مرگیانا] یاد کرده اند. مرگیانا در روزگار اشکانی یکی از بزرگترین کانونهای فرهنگ ایران، و در روزگار ساسانی بسیار آباد و خرم بوده است.

یزدگرد سوم واپسین شاهنشاه ساسانی پس از شکست در جنگ نهاوند درسال 21 کوچی ( 642 زایشی) به ری – اسپهان – کرمان – بلخ و سپس به مرو رفت و از پادشاه چین و خاقان ترک درخواست یاری کرد، و هنگامی که از اندیشه زشت ماهوی سوری، مرزبان مرو آگاه گشت، به آسیابانی بنام خسرو، پناه برد و آن ناجوانمردِ فرومایه، شاه جوان را برای بدست آوردن جامه هایش کشت(1) از آن پس سرزمین‌های خاوری ایران یکی پس از دیگری به چنگ تازیان مسلمان افتادند.

مرو شایگان همراه با نیشابور و بلخ و هرات یکی از چهار شهر باستانی خراسان، و زمانی پایتخت این استان بود. شهر مرو به پاس نزدیکی به خوارزم و فرارود از یک سو و پیوستگی آن به سرخس و نیشابور از سوی دیگر، از دیدگاه رزمی و بازرگانی جایگاه بسیار ویژه یی بدست آورد، در رزگار ساسانی و پس از آن نیز تا روزگار مأمون «خلیفه ی عباسی» این شهر پایتخت خراسان بود. طاهریان پایتخت خراسان را به نیشابور، و سامانیان به بلخ و بخارا بُردند، ولی در روزگار سلجوقی، شهر مرو دوباره ارزش پیشین خود را بدست آورد و کانون امپراتوری بزرگ سلجوقیان شد.

آبادی شهر، و توانمندی مردم آنچنان بود که زمین‌داران و دهگانان مرو در توانگری با فرمانروایان و پادشاهان همسایه پهلو می‌زدند. دانشمندان و فرزانگان بسیاری در مرو گرد آمدند و در آموزشگاهها و پژوهشکده های آنجا به پژوهش و دانش اندوزی پرداختند. نوشته اند که شهر زیبای مرو درسال ۵۵۰ کوچی ده نامک سرا[کتابخانه]ی بزرگ همگانی داشت که در یکی از آنها دوازده هزار پوشنه از نبیگ های بسیار گرانبها گرد آورده شده بود.

این شهر در یورش مغول یکسره ویران شد. پس از گریز {سلطان محمد خوارزمشاه}  مجیرالملک فرمانروای پیشین مرو به  پاسداری از مرو در برابر مغول برخاست و شیخ الاسلامِ مرو، و قاضی سرخس را که می خواستند شهر را به مغولان واگذارند کُشت. مغولان شهر را پیرامون بستند و پس از پنج روز نیروی پایداری مردم را در هم شکستند و به شهر درآمدند. تولی پسر چنگیز، برکرسی زرین نشست و فرمان داد که همه ی مردم را از شهر بیرون کنند و سران خوارزمشاهی را گردن بزنند، پس از کشتار خاندان خوارزمشاهی فرمان داد همه ی مردم شهر از زن و مرد و کودک و پیر و جوان را بکُشند و شهر را به آتش بکشند، و آتش به گور سلطان سنجر بیندازند و دیگر گورهای ایرانیان را نیز زیر و رو کنند. در پی این فرمان، همه مردم شهر که شمار آنها بیش از هفت سد هزار تن گفته شده است، کشته شدند، هیچکس از مردم شهر زنده برجای نماند. نا گفته پیداست که پس از این کشتار بزرگ، آبادانی و شکوهمندی پیشین هرگز به مرو باز نگشت.

در سال ۸۸۹ خورشیدی ، نبردِ سرنوشت سازی میان سپاه ازبکان بفرماندهی شیبک خان ازبک (بنیادگذار خاندان شیبانیان یا ازبکان) از یک سو، و سپاه قزلباش ایران به فرماندهی شاه اسماعیل یکم بنیادگذار پادشاهی صفویان از سوی دیگر درگرفت. در این نبرد سرنوشت ساز که در نزدیکی مرو روی داد، سپاه اُزبک از سپاه قزلباش شکست خورد و شیبک خان نیز کُشته شد و مرزهای ایران از سوی شمال خاوری تا  آمودریا (رود جیحون) فرا رفتند و خراسان را  از دست ازبکان بیرون کشیدند.

Related image

نبرد مرو

در سالهای آغازین سده دوازدهم کوچی و هجدهم زایشی، ایرانیان سرزمین های (خانات خیوه) و (بخارا) را دوباره پس گرفتند، ولی در نیمه ی دوم همین سده ( سال‌های ۱۷۸۸ تا ۱۷۸۹ ) خانات بخارا بار دیگر از خاک ایران جدا، و مردم مرو به بخارا برده شدند. پس از آن سالورهای آمودریا و بسیاری از هم تباران آنها به این سر زمین آمدند و در مرو مانش گزیدند. {سالور یا سالُر یا سَلغُر} یک زیر شاخه از مردم اوچ اوخ (Üçok) بودند، اتابکان فارس یا (سَلغُریان) گروهی از همین تبار ترکمن بودند که از نیمه ی ششم کوچی (دوازدهم زایشی) در روزگار سُستی و فروپویی سلجوقیان در فارس، بر کرسی فرمانروایی فراز آمدند. یکی از نوادگان {سَلغُر) بنام {سنقربن مودو} در سال 543 ماهشیدی (برابر 1148 زایشی) بر کران تا کران فارس چیره گشت و دستگاه فرمانروایی اتابکان فارس را پی گذاشت و نزدیک به 150 سال بر آن سرزمین فرمان راند. سعدی همروزگار با {ابوبکر ابن سعد} بوده است. سالورهای مسلمان، هم اکنون در ترکمنستان – ازبکستان – افغانستان – عراق و ایران و چین پراکنده اند. جمهوری اسلامی ایران در شیعه سازی آنها کوشش بسیار بکار گرفت و سرمایه های بسیار کلان از جیب مرد ایران بر باد داد!.

Image result for ‫جشن میلاد امام رضا در مرو‬‎

Image result for ‫جشن میلاد امام رضا در مرو‬‎

خبرگزاری فارس: جشن ميلاد حضرت امام رضا(ع) در منزل آن حضرت در مرو قديم برگزار شد

برگزاری همایش های دینی از سوی حکومت اسلامی در راستای شیعه سازی ترکمن ها در بیرون از مرزهای میهن.

در روزگار صفویان و افشاریان و قاجاریان، سرکشان این سرزمین بویژه ازبکان و خان های خیوه، به مرو می تاختند و برای چیره گشتن بر مردم، هر یک بگونه یی هراس می آفریدند.

جنگ مرو در روزگار قاجار

دستیازی ترکمانان و فرمانروایان پیرامون، تا روزگار قاجار همچنان دنباله یافت. درسال ۱۲۷۶ ماهشیدی محمد امین ‌خان، والی خوارزم به پیرامون مرو آمد و به تاخت و تاز در خراسان پرداخت. فریدون میرزای فرمانفرما او را در سرخس شکست داد، سرش را برید و به تهران فرستاد.

در پایانه ی سال ۱۲۷۶ ماهشیدی، ناصرالدین شاه، حشمت‌الدوله حمزه میرزا و میرزا قوام‌الدوله آشتیانی را با چهل هزار سپاهی به مرو فرستاد تا ترکمانان سرکش را بر جای خود بنشانند، ولی این لشکر در پی ناسازگاری های بد سرانجام که میان حشمت‌الدوله و قوام‌الدوله بود از ترکمانان شکست خورد و نزدیک به سی هزار تن از آنان بدست رزمجویان ترکمن کشته یا اسیر گشتند. در همین هنگام روس ها به پیرامون شمال دریاچه ی آرال و خاور دریای مازندران رسیده و در کار دست اندازی در ترکستان خاوری و باختری و دره‌های آمودریا و سیر دریا ( دو رود جیحون و سیحون) بودند و به بخش هایی از ایران نیز دست یازیدند… خیوه را در سال 1270، تاشکند و سمرغند و بخارا را در سالهای ۱۲۸۱ تا ۱۲۸۵ گرفتند، و به دره ی آرال اترک و ترکمن صحرا نزدیک شدند و در ۱۲۹۸ ماهشیدی در گوگ ‌تپه، ترکمانان را از پای درآوردند و بر سراسر آن سرزمین چنگ انداختند. در سال ۱۲۹۹، با مرزبندی های نوین که هنوز هم استوارند بخشهای دیگری از خاک ایران را گرفتند.

استالین در سرزمینهای پاره شده از ایران، جمهوریهای کوچکِ بومی، بر پایه ی زبانها و تیره های گوناگون پدید آورد (کاری که هنوز هم با واژه های فریبنده ی: فدرالیسم- ملیت های ایرانی- خلق های ایران و جز اینها دنباله دارد و اگر مردم ایران به خود نیایند، زود خواهد بود که از کُردستان و بلوچستان و خوزستان و آذرآبادگان و گیلان و مازندران نیز هر کدام یک جمهوری جدا سر پدید خواهند آورد.}

Image may contain: 3 people, people standing

جشن نوروز در سمرغند


  1. در باره چگونگی کشته شدن یزدگرد سوم برخی نوشته اند: یزدگردهنگام شب در کنار رود به خانه‌یی رسید که آسیابی در آن بود و دو شب در آنجا بماند. ماهویه مرزبان مرو در جستجوی وی بود ولی او را نمی‌یافت. آسیابان او را در خانه‌اش یافت و آگهی آمدن او را به چابکسوارن داد. آسیابان را به پیش ماهویه بردند و در این هنگام موبدی  نزد ماهویه بود. ماهویه فرمود که سر یزدگرد را بریده و نزد او بیاورند، موبد او را به انگیزه اینکه «دین و شاهی به هم پیوسته اند و یکی بی دیگری پایدار نخواهد بود» از انجام این زشتکاری بازداشت، دیگران هم که آنجا بودند این سخن را پشتیبانی کردند، ولی ماهویه از اندیشه ی خود باز نگشت. پس گروهی را برای کشتن یزدگرد فرستاد. آنها هنگامی که یزدگرد را دیدند، کشتن او را خوش نداشتند و به آسیابان گفتند «تو او را بکش.» آسیابان پیش یزدگرد رفت که خواب بود، با سنگ بر سر یزدگرد کوبید، سر او را برید و به فرستادگان ماهویه داد و پیکر را در رود انداخت… پس از آن گروهی از مردم مرو به خانه ی آسیابان رفتند و آسیابان را کشتند و آسیاب او را ویران کردند.  اسقف مرو پیکر یزدگرد را از رود در آورد و در تابوت گذاشت و در شهر استخر به گور سپرد( تبری رویه ۲۱۴۷)

گزارش دوم می گوید: یزدگرد همراه خره زاد فرخزاد ( برادر رستم فرخزاد) به خراسان آمد.  ماهویه مرزبان مرو که می ‌خواست از دست این مهمان ناخوانده رهایی یابد، به نیزک ترخان، فرمانروای بادغیس که فرمانبردارشاهان کوشانی بود، نامه نوشت و آگهی داد که یزدگرد به گریز پیش وی آمده، و از ترخان خواست که تا با همدستی یکدیگر یزدگرد را اسیر کنند یا بکشند یا بر سر وی با عربان آشتی کنند. پیمان چنین بسته شد که اگر به یاری ترخان این کار انجام شود، ماهویه هر روز هزار درهم به ترخان بپردازد. ماهویه از ترخان خواست که نامه یی به یزدگرد بنویسد و زمینه یی فراهم کند که سپاهیان یزدگرد از پیرامون او دور شوند. چنین برنهاده شد که در نامه بنویسند که ترخان می خواهد بیاری یزدگرد برخیزد و با عربان بستیزد، ولی یزدگرد باید فرخزاد را از خود دور کند. هنگامی که نامه به دست یزدگرد رسید، بزرگان مرو را پیش خواند و با آنها به رایزنی نشست.  یکی از سران سپاه بنام سنگان گفت «رأی من اینست که به هیچ روی سپاه و فرخزاد را از خود دور نکنی.» ولی ماهویه گفت «رأی من اینست که دوستی و خواست نیزک ترخان را بپذیری.» یزدگرد سخن ماهویه را پذیرفت و سپاه را از خویش جدا کرد و به فرخزاد فرمود از او جدا شود. فرخزاد با همه ی توش و توان با تنها گذاشتن یزدگرد سرناسازگاری نشان داد و به ماهویه پرخاش کرد و گفت «ای شاه ‌کشان! دو شاه ایران را کشتید. من می‌دانم که شما می خواهید یزدگرد را هم بکشید.» ولی سرانجام یزدگرد او را از خود دور کرد.

سوم بهمن یک روز تاریک در کارنامه ی ایران

سوم بهمن

یک روز تاریک در کارنامه ی ایران

دست اندازی دولت انگلیس بر بوشهر و زمینه سازی برای پاره کردن هرات از پیکر میهن

«هومر آبرامیان»


ارگ هرات باستانی

هرات در اوستای نو

در فرگرد یکم وندیدات از شانزده کشور نام بمیان آمده که یکی از آنها «هرات» است:


اَهورَه مزدا با سپیتمان زرتشت همپرسگی کرد و چنین گفت:


من هر سرزمینی را چنان آفریدم که – هرچند بس رامش بخش نباشد- به چشم مردمانش خوش آید.

اگر من هر سرزمین ی را چنان نیافریده بودم جه- هرچند بس رامش بخش نباشد- به چشم مردمانش خوش آید، همه ی مردمان به «ایرانویج» روی می آوردند .


نخستین سرزمین و کشورِ نیکی که من – اَهورَه مزدا – آفریدم «ایران ویج» بود بر کرانه ی رود «دایتیا»ی نیک.

پس آنگاه اهریمن همه تن مرگ(1) بیامد و به پتیارگی« اژدها» (2) را در رود دایتیا بیافرید و «زمستان» دیو آفریده را بر جهان هستی چیرگی بخشید.


در آنجا ده ماه زمستان است و دو ماه تابستان، و در آن دو ماه نیز ، هوا برای آب و خاک و درختان سرد است(3)

زمستان بدترین آسیبها را در آنجا فرود می آوَرَد.


دومین سرزمین و کشور نیکی که من – اهوره مزدا – آفریدم ، جلگه ی «سُغد» بود.

پس آنگاه اهریمنِ همه تن مرگ بیامد و به پتیارگی، خرفستری(4) به نام «سکَیتیَه»(5) بیافرید که مرگ در گله ی گاوان افگند.


سومین سرزمین و کشور نیکی که من – اهوره مزدا – آفریدم، «مَروِ» نیرومند و پاک بود.

پس آنگاه اَهریمنِ همه تن مرگی بیامد و به پتیارگی، «خواهش های گناه آلود» را بیافرید .


چهارمین سرزمین و کشور نیکی که من- اَهورا مزدا- آفریدم، « بَلخ ِ» زیبای افراشته درفش بود.

پس آنگاه اهریمن همه تن مرگ بیامد به پتیارگی « برَوَرَ»(6) را بیافرید.


پنجمین سرزمین و کشور نیکی که من – اهوره مزدا- آفریدم « نِسایَه» (7) در میان بَلخ و مَرو بود.

پس آنگاه اهریمن همه تن مرگ بیامد و به پتیارگی، گناهِ «سُست باوری» را بیافرید.


ششمین سرزمین و کشورِ نیکی که من – اهورا مزدا- آفریدم« هَرات» (8) و دریاچه اش بود.

پس آنگاه اهریمن همه تن مرگ بیامد و به پتیارگی « سرشگ و آبگونه ی پُرمایه » (9) را بیافرید…

دانش پژوهای که می خواهند با گیتاشناسی ایرانیان باستان آشنا شوند دنباله ی این جستار را در فرگرد یکم از گرامی نامه ی وندیداد ، برگردان دکتر جلیل دوستخواه، چاپ انتشارات مروارید پی بگیرند.


  1. همه تن مرگ: اهریمن که همه ی هستی و تن او مرگ است.
  2. اژدها: این واژه را « مارهای سرخ» نیز برگردان کرده اند.
  3. هوا برای آب و خاک و درختان سرد است: دکتر محمد معین نوشته است: « در زمانی بسیار کهن، فصل سرما شامل ده ماه و فصل گرما شامل دو ماه بود، چنان که در وندیداد، فرگرد اول آمده است( مقا.چوشنه یکم رویه 158)
  4. خرَفستر Khrafastr : حشره
  5. سکَیتیَه: نام گونه یی خرَفستر (حشره ) است .
  6. برَوَرَ: نام جانوری است. اسفندیار جی در گزارش خود، آن را « مور دانه کش» دانسته و نیبرگ در گزارش آن نوشته است روشن نیست.
  7. نِسایَه : دکتر جلیل دوستخواه در گزارش این واژه نوشته است: گفتنی است که این واژه با تلفظ «نِسا» تا به امورز در گویش اصفهانی برجامانده است و سمت جنوبی خانه را که آفتاب گیر نیست و همواره در سایه قرار دارد ، « سمت نِسا» می گویند. این نامگذاری یاد آوره « کَده ای» است که بنا بر داده های وَندیدادی در گوشه ای از خانه ( و لابد در سایه گیرترین و خنک ترین جای آن ) برای نگاهداری تن مرده به طور موقت و در شرایط بدی آب و هوا می ساختند.
  8. هرات: در وندیداد « هَرُیو» آمده که دارمستتر در گزارش خویش آن را ناحیه ی هَرَیوَه یا سرزمینهای آبخور « هَری» رود یا هرات دانسته و در چم « دریاچه هایش» شک کرده است.
  9. سرشگ و آبگونه ی پرمایه: این دو واژه برگردان « سرَشکَ » و « دری ویکَ» ی اوستایی است. دارمستتر به جای آنها « پَشه ی آلوده» آورده و هیچ گونه آشکار سازی نکرده است . «نیبرگ» به پیروی از زندِ وندیداد، آنها را به « شیون و مویه» برگردانده که در دین مزدا پرستی کاری است نکوهیده و اهریمنی ، و « بیلی » واژه ی دوم را به چم « مایع غلیظ» ( اشاره به «بلغم» که یکی از اخلاط چهارگانه) گرفته است . (اوستا – گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه)

« هرات» در فرس هخامنشی نیز (هَرَیوَ Haraiva) گفته می شد. شاهنشاه داریوشِ بزرگ در سنگ نبشته ی بیستون از «هَرَیوَ» نام برده است و « هَرَیوَ » همان هرات است که نام رود آن در مهر یشت – کرده ی چهاردهم – بندهای 13 و 14 چنین آمده است:


نخستین ایزد مینوی که پیش از دَمیدنِ خورشید جاودانه ی تیز اسب، بر فراز کوه البرز بر آید.

نخستین کسی که آراسته به زیورهای زرین، از فرازِ آن کوهِ زیبا سر بر آوَرَد . از آن جاست که آن مهرِ بسیار توانا بر همه ی خانمانهای ایرانی بنگرد.


آنجا که شهریاران دلیر، رزم آوران بسیار بسیج کنند.

آنجا که چارپایان را کوهساران بلند و چراگاههای فراوان هست.

آن جا که دریاهای ژَرف و پهناور هست.

آن جا که رودهایِ پهناور و ناوتاک را با انبوه خیزابهایِ خروشان، به «ایشکتَ»(1) و «پوروتَ» می خورد و به سویِ (مروِ هرات) و سُغد و خوارزم می شتابد.


  1. ایشکتَ: در بند سوم از زامیاد یشت می خوانیم:

… و «آدرَنَ» و «بَیَنَ» و «ایشکتَ اوپایری سَئنَ» ( که پوشیده از برف است و تنها اندکی از بر ف آن آب می شود)… «اوپایری سَینَ» به چم « برتر از [پرش] شاهین یا سیمرغ» نام کوهی است که در بندهش بارها از آن که «اپارسن» خوانده شده، سخن به میان می آید. در بخش 12دوازدهم از بند نهم بندهش می خوانیم : گذشته از البرز ، اپارسن بزرگترین کوه است. آغازش سکستان و انجامش خوزستان است… و در همانجا ( بخش 20 بندهای 16- 17- 21- 22) می خوانیم: هری رود از اپارسن می آید. بلخ رود از کوه اپارسن به بامیکان(بامیان) می آید. بدینسان می توان گفت که اوپایری سئنَ(اپارسن) بخش باختری هندوکش یعنی زنجیره ی کوه باباست که پنج هزار و چهارسد و نود متر بلندا دارد و سنگهای خارای آن که دندانه ها و شکاف ها و تیغه ها یی در آن پدیدار و همیشه برف پوش است، یاد آور واژه ی اوستایی « ایشکَتَ» است .

کارنامه نویسان یونانی «هرات» را «آریانا» نوشته اند. هرات همواره از استانهای هفت گانه ی ( آییرینم وئجو Airyanem vaejo  ) بشمار رفته است .

اییرینم وئجو یک واژه ی دو بهری از زبان اوستایی است، بهر نخست آن «اییرینم = ایران» و بهر دوم آن «وئجو = ویج » به چم تخمه و نژاد است.

بر پایه پژوهشهای ارزشمند انوشه روان دکتر بهرام فروشی واژه ی ( بیج) در زبان پارسی امروز از همین ریشه است و واژه ی ( بیضه ) نیز در زبان تازی از همین بُن گرفته شده است. ایرانویج همان خاستگاه یا پرورشگاه نژاد و تخمه ی ایرانیان است.

در گرامی نامه ی اوستا هرگاه که سخن از« ایرانویج» در میان است، از سرزمینی بسیار سرد یاد می شود و دور نیست اگر بگوییم که همین سرمای سخت انگیزه ی کوچ آریاها از آن سرزمین را فراهم آورده است.

در باره ی جای این سرزمین دو گونه سخن در میان است، برخی از ایران شناسان مانند دارمستتر بر این باورند که ایرانویج باید در آذرآبادگان و در نزدیکی های قره باغ کنونی بوده باشد که همان اران کهن است . خود همین واژه ی اران، نامی است که از ریشه ی کهن اییریه در زبان اوستایی برخاسته و همان ایران است. اران جای بسیار سردی است و زمستان های بسیار دراز دارد.

ولی گروه دیگری از خاور شناسان، جای ایرانویج را در بخش خاوری ایران بزرگ می دانند. اینها بر نوشته های بخشی از وندیداد پای می فشارند که در آن نام شهرها و سرزمین ها برشمرده می شوند، در آنجا پیش از همه نام ایرانویج آمده و (سَند و مَرو و بلخ و نیسا و هرات) پس از آن آورده شده است و می بینیم که در این شهرها و سرزمین های نامبرده یک سامان گیتا شناسی دیده می شود و چنانچه این سامان گیتا شناسی را بپذیریم، ایرانویج را باید در بالای سر آنها جستجو کنیم، و در این جستجو ناگزیر به خوارزم خواهیم رسید که یکی از آباد ترین سرزمین ها در روزگار باستان بوده است، و فراموش نکنیم که در وندیداد جای ایرانویج در کنار رود «ونگهو داییتی» گفته شده است که همان رود « وهرود » است و در جای دیگری آمده است که وهرود همان جیحون است.


رود آمو یا جیحون پرآب‌ترین رود آسیای میانه است. آمودریا از کوه‌های برفگیر پامیر سرچشمه گرفته و نزدیک به 1126 کیلومتر از آن دربخش مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان روان است.

این رود در گذشته های دور چندی به دریاچه ی مازندران می ریخته سپس گذرگاه آن دگر گونی هایی پذیرفته و با پیوستن به رود سیردریا به دریاچه ی آرال می ریزد. از اینرو می توان گفت که سرزمین سه پهلویی که در میان دره های سند در خاور و رشته کوههای زاگرس در باختر و دریای مازندران و رشته کوههای کافکاز و آمو دریا (رود جیحون) در شمال و شاخاب پارس و دریای عمان در جنوب، پُشته ی ایران نامیده می شود.

آنچه که در باره ی «هرات» می دانیم به کوتاهی چنین است:

هرات سرزمین نیکی است که اهورا مزدا آن را ستوده است.

در آنجا دانش ستاره شناسی و سکه زنی و توپال (= فلز) کاری و فناوری های دستی فراوان بوده است.

در برخی از نوشته های کهن، بنیادگذاری و ساختن شهر هرات را در زمان خاندان بهمن پسر اسفندیار، و برخی دیگر از زمان پادشاهی فریدون دانسته اند. اینگونه گزارش ها نشان دهنده ی دیرینگی و دیر پایی شهر زیبای هرات هستند.

در روزگار هخامنشیان خراسان بزرگ (آریانا) که هرات بخشی از آن شمرده می شد زیر فرمانروایی هخامنشیان بود. پس از یورش اسکندر، سلوکیدها و سپس اشکانیان و کوشانیان بر آن فرمان راندند. در روزگار ساسانیان نیز بخشی از فرمانرو شاهنشاهی ساسانی شمرده می شد.

پس از یورش تازیانِ بیابانگرد بی فرهنگ به ایرانشهر، هرات نیز مانند دیگر بخشهای ایران بزرگ بدست تازیان افتاد و نیایشگاه بزرگ زرتشتیان به نخستین مسجد جامع بزرگ هرات دگرگون شد. از آن پس طاهریان – صفاریان – سامانیان – غزنویان – سلجوقیان نیز هریک چندی بر آن فرمان راندند.

در روزگار صفوی «هرات» کلان ‌ترین شهر، و کانون خراسان شمرده می‌شد. شاه عباس بزرگ در این شهر زاده شد و تا پیش از رسیدن به پادشاهی در این شهر بسر می برد.

در یورش چنگیزخان مغول و تیمور گورکانی هرات یکسره ویران شد، چنانچه گفته شده است در پی پدافند مردانه ی مردم هرات و رزم آشتی نا پذیر آنها با یورشگران بیابانی، در سراسر آن سرزمین فرهنگ خیز تنها شانزده تن زنده ماندند، ولی پس از فروکشِ کشتار و ویرانی مغول، در میان چهار شهر خراسان بزرگ، هرات نسبت به سه بخش دیگر: مرو، بلخ و نیشابور پیشرفت چشمگیرتری داشت.

هرات در همیشه ی روزگار اندام ارجمندی از پیکر (ایرانشهر) بوده است.

در روز سوم بهمن ماه ( بیست و سوم ژانویه سال 1857 ) پویش تاریخ یکبار دیگر به زیان مردم ایران دگرگون شد.

جدایی هرات از پیکر ایران: نکته هایی که هر جوان ایرانی باید بداند

“افغانستان” نامی است که انگلیسی‌ها در آغاز برای سرزمین های پشتون نشین و سپس تر برای بخش خاوری خراسان ساختند.

« در زمانی بیش از یکصد سال، مملکت افغانستان در چشم سیاستمداران انگلستان، مهمترین سپر استحفاظی هندوستان به حساب می آمد و دراین راه هر قیمتی چه از کیسه افغانستان و چه از جیب همسایگانش پرداخت و هر خونی، چه افغانی و چه ایرانی و چه هندی و انگلیسی بزمین ریخته شد». (حسن برمک- ایران حلقه مفقوده – رویه 20 )

پس از پیمان نامه ی ننگین ترکمنچای که روسیه با ساخت و پاخت های پنهانی با دولت بهره کش بریتانیا، بخش هایی از کافکاز در شمال رود ارس که امروزه با نام (جمهوری آذربایجان) – (جمهوری ارمنستان) – (جمهوری گرجستان) – و (داغستان) شناخته می‌شوند را، از پیکر ایران جدا کرد.

این رخداد با چشم پوشی از آسیب های مالی و سیاسی آن، زمینه ی خواری و سرافکندگی فتحعلیشاه و عباس میرزا (جانشین او) و ملت ایران را فراهم آورد. عباس میرزا برای بازگرداندن آبروی از دست رفته و درمان والامندی در هم شکسته اش، با پشتیبانی روس‌ها یک رشته کارهای رزمی در برابر دولت عثمانی انجام داد ولی بهره یی از آن کارها نبرد.

نگرانی دولت انگلستان و «کمپانی هند خاوری» از گسترش رخنه ی روس‌ها در دربار ایران، و گمان چشم داشت به داراک آنان درهند، روز به روز فزونی می گرفت. کشته شدن « گریبایدوف» (1) فرستاده و نماینده ی تزار روسیه بدست گروهی از مسلمانان پای ورز، با فرمان جهاد از سوی آخوند انگلیس پروریده یی بنام آیت‌الله میرزا مسیح تهرانی، و آشوب وها و شورش های روبه گسترش در خاور ایران و از آن میان افغانستان، پیایند همین نگرانی ها بود.

در آغاز سده ی نوزدهم، دستیابی دولت ایران به افغانستان راه بندی میان هندوستان و کشورهای اروپایی مانند فرانسه پدید می آورد، و دولت انگلستان از چنین راهبندِ سخت گذر بهره ی فراوان می برد. از این رو فتحعلی‌شاه با انگیزش و پشتیبانی فرستادگان فرمانفرمای هندوستان دوبار به سوی افغانستان لشکر کشید:

«… در آن زمان میرزا ابراهیم خان کلانتر شیرازی ملقب به اعتماد السطنه – که به فتوحات آقا محمد خان قاجار و پایه گذاری سلسله قاجاریه خدمات فراوان کرده بود – در مسند صدر اعظمی ایران قرار داشت و با شرکت ایران در جنگ علیه زمان شاه ( فرمانروای افغانستان و دشمن آشتی نا پذیردولت دولت انگلستان) مخالف، و سعی داشت که شاه قاجار را از این امر بر حذر دارد. در عین با تجاربی که کارگزاران سیاسی انگلیس در هندوستان آموخته بودند به هر منطقه و کشوری که وارد می شدند، ترتیبی اتخاذ می کردند که بدون واسطۀ رجال و اطرافیان و درباریان، مستقیماً با رییس و سلطان و شاه مملکت رابطه بر قرار کنند. بهمین منظور در سال 1801 میلادی /1180 شمسی، سِرجان ملکوم از هندوستان مأمور شد که مستقیماً با شاه ایران تماس و او را علیه «زمان شاه» وادار به جنگ کند. مالکوم در انجام ماموریت خود بخوبی موفق، و در زمانی که «زمان شاه» در سرحدات هندوستان قوای خود را برای حمله به هندوستان آماده می کرد، فتحعلی شاه قاجار قوای نظامی و مالی خود را در اختیار «شاه محمود» برادر زمان شاه قرار داد تا به قندهار حمله و آن را تصرف کند.

«زمان شاه» با اطلاع از سقوط قندهار با عجله هندوستان را رها کرد( آنچه که دولت بریتانیا می خواست) و به مقابله برادرش شتافت. در جنگ بین دو برادر، «وفا دارخان»، وزیر وفادار و با تدبیر «زمان شاه» با توطئه یی نا جوانمردانه به قتل رسید وخود «زمان شاه» نیز اسیر و به حکم ( برادرش) «شاه محمود» از دو چشم کور شد و به خطرش نسبت به هندوستان پایان داده شد!.

مخالفت «میرزا ابراهیم خان اعتمادالدوله» ( وزیر فتحعلیشاه) با جنگ با «زمان شاه» ، که در زمان سفارت «میرزا مهدیقلی بهادر جنگ» اتفاق افتاده بود، از چشم سفیر بعدی، یعنی «سِرجان ملکوم» دورنماند و در اندک مدتی «میرزا ابراهیم خان» و تمام فرزندان و اقوام و خویشان و نزدیکانش به حکم فتحلیشاه ( و به خواسته سفیر انگلیس) به قتل رسیدند.

جان ویلیام کی John William Kaye در کتابش بنام «تاریخ جنگهای افغانستان» می نویسد:

… در این موقع ترس و وحشت از افغانستان بسیار زیاد بود تا اینکه قشون ایران به کمک ما رسید و ما را از یک حمله پُر خطر نجات داد!..». ( حسن برمک- ایران حلقه مفقوده – رویه های 21و22)

گرفتاری‌ دولت‌ ایران‌ در جنگ‌ با روس‌ها، ایران را از پرداختن به آنچه که در خاور ایران می گذشت باز داشته بود. فرمانروای هرات‌ با بهره‌ گیری‌ از این‌ سامه های بدهنجار‌، از پرداخت‌ باژ ‌سالانه‌ به‌ ‌ دولت‌ ایران‌ خودداری‌ نمود. فتحعلی‌ شاه‌، دو بار توانست‌ به نیروی‌‌ سپاه‌ِ خراسان‌، آشوب را بخواباند. هر دو بار، فرمانروای هرات‌ پذیرفت‌ که‌ خطبه‌ به‌ نام‌ شاهنشاه‌ ایران‌ بخواند و سکه‌ به‌ نام‌ وی‌ بزند و باژ‌ سالانه‌ بپردازد.

پس از پایان تنش میان روسیه و ایران و بسته شدن «پیمان نامه ی ننگین گلستان» در روزسوم آبانماه سال 1192 ( 25 اکتبر 1813) به ویژه پس از بسته شدن «پیمان نامه ی ننگین تر ترکمانچای» در روز یکم اسفند ماه 1206خورشیدی (۲۱ فوریه 1828 زایشی)  رخنه ی دولت روسیه در ایران بیش از پیش فزونی گرفت و نگاه زمامداران ایران بگونه ی بسیار روشنی به سوی هرات کشیده شد.

چیرگی ایران بر افغانستان از دید دولتمردان انگلیس که بر هند فرمان می راندند بسیار هراس انگیز می نمود، چرا که نیروی فرمانروایی بر سرزمین های خاوری ایران، به آسانی می توانست با در نوردیدن رشته کوههای هندوکش، به جنوب غندهار و یا جنوب کشمیر دسترسی داشته باشد و خواب از چشم دولت انگلیس برباید. از این رو به هر بهایی که بود می بایست افغانستان را از دسترس ایران دور نگهدامیداشتند.

رهبران روسیه با دو انگیزه خواهان چیرگی دولت ایران بر سرزمینهای خاوری بودند، نخست اینکه دولت ایران در برابر سرزمینهایی که در شمال و باختر از دست داده بود، بر بخشهایی خاوری ایران چیره می شد و آبروی از دست رفته را تا اندازه یی باز می یافت، و دوم اینکه با همکاری دولت ایران راهبندی در برابر بهره کشی انگلستان از هند پدید بمی آورد. با چنین آماجی بود که دولت روسیه، سیاست برانگیختن ایران را به پیشروی به سوی خاور پشتیبانی می‌ کرد.

«عباس میرزا» با سپاهی بزرگ رهسپار خاور شد. فرمانروای سرخس و نِسا و اشک آباد (عشق آباد) را گوشمالی داد و از کامران میرزا فرمانروای هرات خواست که باژ سالانه را به دولت ایران بپردازد، و چون پاسخ ناخوش آیندی از کامران میرزا شنید پسر خود (محمد میرزا ) را برگمارد که به هرات برود و آن شهر را پیرامون بندی کند.

لشگریان محمد میرزا در کار پیرامون بندی هرات بودند که عباس میرزا در پی بیماری زردی در روز (15 اکتبر 1833) در سن 48 سالگی در گذشت. پیرامون بندی شهر هرات نیمه کاره ماند و محمد میرزا به تهران رفت و در جای پدر به جانشینی نشست.

فتحعلیشاه یکسال پس از درگذشت عباس میرزا در (23 اکتبر 1834) در 68 سالگی چشم از جهان فروبست. در چرخه ی پادشاهی 37 ساله ی او کلان ترین و بارورترین استانهای ایران ازدست رفتند. ولی در برابر 60 پسر – 48 دختر – 158 زن از او برای ملت ایران بر جای ماندند!

پرونده ی هرات با مرگ فتحعلی شاه به پایان نرسید. سیمونویچ – نماینده دولت روس در تهران- که چیرگی بسیار بر اندیشه و بینش محمدشاه داشت، در ( 1837) محمد شاه را به پیرامون بندی هرات برانگیخت.

لندن از برنامه های کار محمد شاه که پیوندهای کارسازی با روسیه بر پا کرده بود خرسند نبود، بویژه که بیم آن داشت که محمد شاه از یارمندیهای روسیه برای ریشه کن ساختن رخنه ی انگلستان در افغانستان برخوردار شود.

انگلستان در سال 1837 «الکساندر برنز» را به دستاویز گسترش داد و ستد بازرگانی به کابل فرستاد ولی آماج این بود که او بتواند سران تبارهای باختری را به دشمنی با ایران و تبارهای شمالی را به دشمنی با روسیه برانگیزد.

محمد شاه پس از آنکه با تزار روسیه پیمان دوستی بست، برآن شد که خودش برای گوشمالی فرمانروای هرات و سرزمینهای پیرامون آن که در پرداخت مالیات دست به دست می کردند به خراسان برود.

«دوست محمد خان» فرمانروای کابل، هرات را یک شهر ایرانی می دانست. او در برابر آهنگ «محمد شاه» واکنش نشان نداد و تنها خواست که شاه پس از گوشمالی دادن فرمانروای هرات با فرمانروایان استانهای دیگر مانند کندهار کاری نداشته باشد:

«… در همین احوال، یعنی در حوالی سال 1835 میلادی/1214 شمسی حکومت هندوستان (دست نشانده ی دولت انگلیس) بفکر افتاد یک هیأت نظامی به سرپرستی لیوتنان دارسی تاد Lt. Darcy Todd برای تعلیم قشون دوست محمد خان به کابل بفرستد. دو سال بعد یک مأمور دیگر انگلیسی بنام الکساندر بورنِزAlexander Burnes با دوست محمد خان و پسرش اکبر خان ملاقات و در مورد دوست محمد خان نوشت: « … دوست محمد خان کاملاً تسلیم سیاست انگلیس شده است و این تسلیم و موافقت آنچنان است که اسباب سوء ظن من گردیده که مبادا خدعه یی در کار باشد..».

همین شخص به فرمانفرمای هندوستان می نویسد:

… امیر دوست محمد خان با نظریات ما کاملاً موافق است … و من برای این موافقت همه گونه اعتبار مالی باو می دهم… دوست محمد خان تمام روابطش را با روسیه و ایران قطع کرده و فرستاده پادشاه ایران را که فعلاً در کابل است به حضور نپذیرفته است…

امیر قندهار ، «کهندل خان»، که متمایل به دولت ایران بود ، در سال 1837 میلادی / 1216 شمسی، نامه ی تهدید آمیزی از «الکساندر بورنِز» دریافت کرد که با دولت ایران قطع رابطه کند. کهندل خان باین تهدید سر نهاده و ایلچی ایران را از قندهار اخراج و بلافاصله الکساندر بورنِز، لیوتنان لیچ Lt. Leach را به نمایندگی سیاسی انگلیس مقیم قندهار تعیین نمود. الکساندر بورنِز عقیده داشت که تمام افغانستان تحت امارت دوست محمد خان متحد شود. ولی دولت هندوستان بعلت وجود یکی از صاحب منصبان روسی بنام ویکویچ Vickovich در دربار دوست «محمد خان» به او سوء ظن داشت. سوء ظن هندوستان نسبت به امیر دوست محمد خان موجب تیرگی رابطه دولت انگلیس با او گردید و متعاقباً تصمیم گرفته شد شاه شجاع را که در آن موقع در لودیانا و از حکومت هندوستان مقرری دریافت می کرد، مسلح و او را با امیر سند و پنجاب متحد و با قشون انگلیسی – هندی و افغانی به افغانستان بفرستند. دوست محمد خان بناچار به دولت ایران متوسل شد و محمد شاه به حمایت از او تصمیم گرفت که در راس قوای ایران به هرات برود. ( حسن برمک – ایران حلقه مفقوده – رویه های 23 و24)

دولت انگلیس که از «دوست محمدخان» نومید شده بود، خود دست بکار شد و دولت ایران را از لشکر کشی به هرات زنهار داد. دولت ایران به این زنهار نامه بها نداد، و دولت روسیه این زنهار نامه ی لندن را دستیازی در کار ایران شمرد و پشتیبانی خود را از لشکرکشی محمدشاه به هرات نشان داد و از کار گزاران خود خواست که به پشتیبانی و یاری رسانی به ایران برخیزند و با محمد شاه همه گونه همکاری کنند.

لندن که از زنهار نامه ی خود سودی نبرده بود،  به دو کار همزمان دست یازید: از سویی ناوگان جنگی خود را به آبهای ایران فرستاد و به نیروی ناوگان جنگی خود بوشهر و خارک را گرفت، و از سوی دیگر «آقاخان محلاتی» را به شورش و سرکشی در برابر دولت ایران واداشت.

«آقاخان محلاتی» رهبر گروه اسماعیلیه، با پشتیبانی بیدریغ دولت انگلیس مردان رزم آور خود را به جنگ ابزار آتشین بسیجید و از سوی کرمان در برابر دولت ایران سر بر افراشت و آشوبهای ویرانگر برانگیخت:

«… تمام اقدامات وزیر مختار انگلیس در تهران برای انصراف محمد شاه از این لشکر کشی بی نتیجه ماند و در نتیجه انگلیس ها تصمیم گرفتند یک صاحب منصب توپخانه بنام« الدِرِد پاتینجر» Eldred Pattinger را برای سنگر بندی و دفاع هرات بفرستند. این شخص با تغییر لباس وبعنوان تاجر خرید اسب و به اسم (سید هندی) خود را به هرات رسانید.

در این موقع (امیر هرات)، «کامران میرزا»، پسر شاه محمود بود که برادر زاده ی زمان شاه می شد. وزیر سیاستمدار و با تدبیر او نیز یار محمد خان نامداشت که هر دو از امرای دست نشانده ی ایران بودند. ولی قدرت بازیگری سیاسی و فریب، کار خود را کرد. پاتینجر با معرفی نامه ی مخصوصی که داشت خودش را به یار محمد خانِ وزیر معرفی کرد و یار «محمد خان» او را به حضور کامران میرزا بُرد و با وساطت او پاتینجر مأمور دفاع از هرات گردید.

«پاتینجر» قلاع و حصار هرات را تقویت و با توپ مجهز کرد و دستور داد تمام محصول و آبادیهای هرات را آتش بزنند. در نتیجه، در سپتامبر 1838 میلادی / 1217 شمسی ، پس از ده ماه محاصره، بعلت همکاری انگلیس با قوای هرات و تهدید انگلیس ها به جنگ، محمد شاه ناچار شد از محاصره هرات صرفنظر و بطرف مشهد حرکت کند. ( همان- رویه 25)

دولت انگلستان می دانست که محمد شاه در زمان دیگری به هرات لشکر خواهد کشید، از اینرو به افزایش و توانبخشی نیروهای رزمی خود در افغانستان پرداخت و در همین راستا در سال 1839 دوست «محمدخان» که تا آن زمان در برابر هرات آماده ی انجام هیچ کاری در دشمنی با ایران نشده بود را برکنار و «شجاع الملک» دست نشانده ی خود را بر کرسی پادشاهی کابل نشاند و برآن شد که برای سرکوب و خواباندن هرگونه آشوب، به افغانستان نیرو بفرستد. این اندیشه در نشست انجمن وزیران انگلیس به سرپرستی «پالمرستون» در میان گذاشته شد و تنها “دوک ولینگتون” سردار پیروز واترلو به ناسازگاری با این کار برخاست وگفت:

« رفتن به افغانستان آسان است، ولی بهتر است پیش از آن در اندیشه ی بیرون بردن نیروهای خود از آنجا باشید”… شگفتا که این سخن هنوز هم شایان درنگیدن است.

«جان ویلیام کی» انگلیسی می نویسد:

«… در ششم ماه اوت 1839 میلادی / 1218 شمسی تحت تأثیر کیسه های پول و برق سر نیزه های قشون بریتانیای کبیر، شاه شجاع الملک در لباس زر دوزی جواهر نشان در حالیکه سوار بر اسب سفید بود وارد قصر بالا حصار شد. در رکاب شاه، سِر ویلیام مکنوتین و سِر الکساندر بورنز روان بودند به این نیت که عروسک سدوزایی را به سلطنت افغانستان برسانند.. هنوز اردوی «محمد شاه» از شهر هرات دور نشده بود که کامران میرزا و «یار محمد خان» از کرده ی خود پشیمان و بنای مخالفت با «پاتینجر» را گذاشتند و انگلیس ها که از علاقه مندی امیر هرات و وزیر او به پادشاه ایران آگاه بودند بسرعت «ماژور دارسی تاد» را به فرات فرستادند.

محاصره طولانی محمد شاه و خرابی و قحطی و فقر هرات موجب گردید که امیر و وزیرانش نتوانند کمک انگلیس را رد کنند. طبعاً آن کمک موکول به امضای قرار داد مورد نظر با انگلیسها بود. هنوز مُرَکَب این معاهده خشک نشده بود که «کامران میرزا» و «یارمحمد خان » کاغذ محرمانه و ارادت آمیزی به محمد شاه نوشتند. «یار محمد خان» از دخالت انگلیسها در افغانستان منزجر بود و ادعای «بشر دوستی » انگلیس را (یک دام فریبکارانه) می دانست. انگلیس ها برای ترضیه خاطر او، خود را مجبور می دیدند هر روز پول بیشتری در اختیار او بگذارند. ولی تمام این پولها «یار محمد خان » را تحت تأثیر قرار نداد، تا جاییکه نماینده ی انگلیس را از هرات بیرون کرد!. پس از اخراج «ماژور دارسی تاد» از هرات «لرد اوکلند» فرمانفرمای هندوستان می نویسد: « نتیجه عملیات ما این شده است که به یار محمد خان بیاموزیم که از ما بیشتر از ایرانی ها وحشت داشته باشد…» (همان- رویه 27)

انگلستان، پنج هزار تن از نیروهای رزمنده ی خود را از هند به کندهار فرستاد. سران افغان در کابل با این کار انگلستان به ناسازگاری برخاستند و در سال 1841 در یک شورش همگانی «شاه شجاع الملک» دست نشانده دولت انگلیس و « برنز » نماینده دولت انگلیس را کُشتند.

انگلستان با اینکه در گیر (جنگ تریاک) با چین بود، پس از آگاه شدن از رویداد کابل، 16500 سرباز به فرماندهی «ژنرال الفینستون» از هند به افغانستان فرستاد. این نیرو کاری از پیش نبرد و پس از چند شکست پیاپی، الفینستون به خواست افغانها ( که دوباره دوست محمد خان را بر کرسی پادشاهی نشانده بودند) برآن شد که نیروهای خود را همراه با دیگر شهروندان انگلیسی از خاک افغانستان بیرون بَرَد، ولی هنگام وا پس نشینی به سوی هندوستان، نیروهای افغانی در تنگه خیبر به آنان یورش بردند و همگی را از سرباز و شهروند کشتند، تنها یک تن بنام( دکتر برایدون Dr. Braydon) را که زخم بر داشته بود زنده نگهداشتند و به جلال آباد رساندند تا چگونگی کشته شدنِ شانزده هزار و پانسد تن از نیروهای رزمی و شهروندان انگلیسی را به نمایندگان آن دولت گزارش کند:

«… پس از نابودی قوای انگلیس در افغانستان، شاه شجاع بدست عده یی از اهالی بقتل رسید. باین ترتیب دست «یارمحمدخان» در هرات باز شد و با از میان برداشتن کامران میرزا، خود حاکم هرات شد و بلافاصله خطبه و سکه بنام پادشاه ایران زد و خود را خدمتگزار پادشاه ایران خواند. «کهندل خان» و برادرانش نیز از ایران به قندهار مراجعت و بهمان ترتیبی که «یارمحمد خان» عمل کرده بود عمل کردند. امارت کابل دوباره بدست سرداران «بارکزایی» افتاد و تمام افغانستان از وجود و حضور انگلیس ها پاک شد. این حادثه اگر چه یک شکست و باخت بزرگ برای انگلیس ها بود ولی در عین حال به آنها آموخت که از یک طرف چگونه ایران را از حیثیت و اعتبار بیاندازند و از طرف دیگر با افغانها چگونه رفتار کنند . وجود دوست محمد خان در آن موقع در هندوستان فرصت مغتنمی بود که بایستی از آن حد اکثر استفاده بعمل می آمد، لذا آنقدر به او نزدیک و او را تحت تأثیر قرار دادند که در موقعیتی به (کاپیتان نیکولسون Catt. Nicholson ) یک افسر انگلیسی گفته بود که حاضر است جان خود را در راه آنها فدا کند…»

در ژانویه 1843م/1222 ش، «دوست محمدخان» عازم افغانستان شد. حکومت انگلستان برای فریب افغانها اعلامیه صادر کرد که لشکر کشی به افغانستان از اصل اشتباه بوده است!. و در چنین وضعی، سیاستمداران انگلیسی بخوبی آگاه بودند که پادشاه ایران با تلاش مختصری قادر خواهد بود که هرات را دوباره به تصرف در آورد و تنها راه جلوگیری از این امر تقویت سریع «دوست محمدخان» بود. ( همان- رویه 30)

«دوست محمدخان» پس از ساخت و پاخت با انگلستان، راه دیگری در برابر هرات در پی گرفت، این دگرگونی در رفتار «دوست محمدخان» و رویگردانی او از ایران، به لشکر کشی دوباره ی ایران در زمان «ناصرالدین شاه» به هرات و سرزمین های پیرامون آن انجامید.

هنگامی که انگلستان در سال 1856م درگیر جنگ کریمه در اروپا بود، ناصرالدین شاه ، با بهره گیری از این رویداد و به انگیزش روس‌ها که در جنگ کریمه با انگلیسی‏ها درگیر بودند، با سپاهی به فرماندهی «حسام السلطنه» به هرات لشکر کشید و در روز یکم نوامبر 1856 شهر هرات را گشود و بر آن چیره گردید:

«… امیر دوست محمد خان در کابل استقرار یافت و موازی با آن مقدمات قتل صدراعظم ایران( امیرکبیر) فراهم شد. در آغاز پادشاهی ناصرالدین شاه سیاست عاقلانه ی میرزا تقی خان امیر کبیر در افغانستان موجب گردید که در مدت کوتاهی تقریباً تمام امرای افغانستان به ایران متمایل گردند و در نتیجه، اتحاد با دوست محمد خان بصورت یک امر حیاتی و فوتی برای انگلستان در آید. پس از قتل میرزا تقی خان امیر کبیر، انگلیس ها قراردادی با غلام حیدرخان، پسر و ولیعهد دوست محمدخان – به نمایندگی از طرف پدرش – امضاء و تمام امکانات لازم را برای یکپارچه کردن افغانستان در اختیار او گذاشتند. پس از امضای این قرار داد ، دوست محمد خان عازم قندهار شد و آنجا را به تصرف در آورد و عده یی را نیز مأمور هرات کرد که امیر و سکنه آنجا را علیه ایران بشوراند و ارتباط هرات را با ایران قطع کند. در این زمان میرزا آقاخان نوری جانشین میرزا تقی خان امیر کبیر شده بود.

انگلیس ها موفق شدند در ژانویه 1853م/1223 ش میرزا آقا خان را وادار به امضاء تعهد نامه یی دائر به عدم مداخله ایران در هرات بنمایند و او نیز موفق شد در این زمینه فرمانی از ناصرالدین شاه بعنوان « صید محمد خان»، حاکم هرات که پس از فوت یار محمد خان جانشین پدر شده بود ، دریافت دارد.

میرزا آقا خان نوری ( جانشین میرزا تقی خان امیر کبیر و مزدور دولت بریتانیا) فرمان ناصرالدین شاه و تعهد نامه خودش را برای کلنل شیل، نماینده سیاسی انگلیس در ایران فرستاد و شیل نیز آنها را ضمیمه کاغذی از طرف خود برای «صید محمد خان» حاکم هرات فرستاد.

شیل در این نامه می نویسد: « گرچه پیش آمدهای اخیر سبب شد که دولت انگلیس رابطه ی مستقیم با افغانستان نداشته باشد، ولی هرگز از داشتن یک علاقه ی دوستانه نسبت به سعادت و ترقی هرات صرفنظر نکرده است!..»

در اثر نا راحتی های مجدد «دوست محمد خان»، ناصرالدین شاه که قسمت مهم افغانستان را جزو خاک ایران می دانست ، چاره یی ندید جز آنکه به حسام السلطنه، والی خراسان دستور دهد که از هرات و قندهار در برابر تجاوزات «دوست محمد خان »دفاع کند. در سال 1857م /1236ش ، حسام السطنه در رأس قشون ایران به هرات عزیمت و آنجا را متصرف و عازم قندهار شد.

از طرف دیگر انگلستان که در این موقع از جنگ های کریمه با پیروزی فارغ شده بود تصمیم گرفت یک بار برای همیشه به نفوذ ایران در افغانستان پایان دهد و برای این منظور کلنل شیل وزیر مختار خود را که با توجه به مقتضیات روز از سیاست سازش و ملایمت پیروی می کرد تعویض، و بجای او سیاستمدار کارآزموده ای را بنام چارلز موری Murray Sir Charles به تهران فرستاد و او هم بدون فوت وقت ماجرای «میرزا هاشم خان نوری» (2) را بوجود آورد و با اهانت به شاه و صدراعظم، سفارت انگلیس را تعطیل کرده و خود و اعضای سفارت از تهران خارج و قطع رابطه دولت انگلیس را با ایران اعلام نمود.

پس از این قطع رابطه و در همان حالی که قوای ایران هرات را در تصرف و عازم قندهار بود ، دولت انگلیس به دولت ایران اعلان جنگ داده و کشتی های جنگی خود را به خلیج فارس فرستاد. ( حسن برمک – ایران حلقه مفقوده – رویه های 30 و 31)

دولت انگلستان به دولت ایران پیام جنگ داد، ولی نیروی بسنده برای لشکرکشی به هرات از راه زمین، و جنگ با ایران در آن سرزمین را نداشت، ولی دروازه های ایران در شاخاب پارس از نیروهای توانمند رزمی برای پدافند از مرزهای میهن تهی بودند.

در روز دوم نوامبر همان سال هشت کشتی جنگی همراه با چند کشتی‏ بخاری و بادی از کرانه های هند به سوی شاخاب پارس به راه افتادند و پس از گذشتن از تنگه هُرمُز در روز نهم دسامبر سال 1856 تفنگداران نیروی دریای انگلیس به بندر بوشهر در آمدند. مردم بوشهر در برابر نیروهای انگلیسی بپا خاستند و جنگ ابزار بدست گرفتند تا از دستیازی بیگانگان به خاک میهن جلوگیرند. ناوگان انگلیس از روز چهارم دسامبر بندر بوشهر را زیر گلوله باران و توپخانه گرفت. مردم بوشهر چهل و پنج روز خیابان به خیابان و کوی به کوی با سربازان انگلیسی رزمیدند و در تنگستان و برخی دیگر از سرزمین های کوهستانی سنگر بستند. فرمانده ناوگان انگلیس از لندن درخواست نیروی زمینی کرد، در پی این درخواست، یگانهای سوار و پیاده به فرماندهی «ژنرال جیمز اوت رام» به بوشهر فرستاده شدند.

نیروهای انگلیس از سوی “خشت” و “دالکی” و گردنه‌های “پیرزن” و “کتل ملو” راه برازجان وشیراز را پیش گرفتند. نیروهای رزمی ایران «برازجان» را وا گذاشته و بسوی کازرون وشیراز پس نشسته بودند. نیروهای انگلیس که نتوانسته بودند از راههای سخت گذر کوهستانی بگذرند، انبار جنگ ابزار و ساز و برگ خود در برازجان را به آتش کشیدند و به بوشهر بازگشتند.

در نبردی که در نهم ژانویه 1857 زایشی در «خوشاب» میان نیروهای ایران و انگلیس رُخ داد، انگلیسی‌ها نیروی ایران را در هم شکستند، ولی در بازگشت ازگردنه‌های فارس از سوی مردم بومی آسیب فراوان دیدند. «ژنرال اوت رام» برآن شد که به جای فارس، نیروهای خود را به سرزمین های دیگر ایران مانند خارک و اهواز ومحمره (خرمشهر) بفرستد و نیروهای خود را از آسیب گذرگاههای سخت و مردم دلاور سرزمین های کوهستانی دور نگهدارد. نیروهای او به فرماندهی سرتیپ “هیولاک” خرمشهر و اهواز را که کوه و کمر و گردنه نداشتند به آسانی گرفتند.

درهمان هنگام مردم هند در دشمنی با انگلیسی‌ها دست به شورش زدند و با جنگ ابزارهای آتشین به نبرد با نیروهای انگلیس برخاستند . انگیزه ی شورش این بود که هندوها دریافته بودند که انگلیسی‌ها برای روغن کاری و پاک کردن و سُنبه زدن لوله‌های تفنگ از پیه و چربی گاو( که نزد آنها مقدس بود) بهره می گیرند. این کار دستاویزی شد برای یک شورش فراگیر و انگلیس شکن. دولت انگلستان برای سرکوب شورشگران هندو، به نیروهایی که به ایران فرستاده بود نیاز داشت، ولی نا آگاهی دولتمردان ایران از آن شورش و پیایند های آن که می توانست رهایی بخش هندوستان و ایران و افغانستان از چنگال خونین روباه پیر شود به سود دولت انگلیس انجامید و یکبار دیگر نا آگاهی سیاست پیشه گان ایران از آنچه که در پیرامونشان می گذشت بازی را به سود شترنگ بازان انگلیس به پایان بُرد. اگر ایران کوتاه زمان دیگر پایداری می کرد بی گمان سرنوشت هرات و شاید هندوستان بگونه ی دیگری نوشته می شد، ولی دولت ایران در پی نا آگاهی از آنچه که در هند می گذشت تن به پذیرش خواسته های انگلیس داد. با این سازشِ نا بهنگام، ایرانی ها و هندی‌ها هر دو زیان فراوان دیدند.

در روز (چهاردهم ماه مارس 1857) «فرخ خان امین الدوله» (غفاری) بنمایندگی از سوی ایران و با میانجیگری نا پلئون سوم، پیمان نامه یی با نماینده انگلستان در پاریس دستینه کرد . برابر آن پیمان نامه، جداسری و خود گردانی افغانستان از سوی دولت ایران پذیرفته شد و دولت ایران از هرگونه واخواهی در افغانستان چشم پوشید. و در لابلای آن پیمان نامه ماده یی گنجانیده شده بود که ایران بندرعباس و چاه بهار را در برابر پول اندکی به اجاره، به فرمانروای مسقَط در کشور عُمان وا می گذارد. این بند، هیچ پیوندی با پیمان نامه و انگیزه ی تنش میان ایران و انگلیس نداشت.


  1. الکساندر سرگییویچ گریبایدوف، سیاستمدار، نمایش نویس، سخنپرداز و آهنگساز روس بنمایندگی از سوی تزار روسیه به ایران آمد تا پیمان نامه ی ننگین ترکمنچای را به سود دولت روسیه و بزیان مردم ایران بنویسد. آن پیمان نامه در روز بیستم بهمن ماه 1206 در جایی به همین نام میان عباس میرزا و گریبایدوف دستینه شدو به جدایی بخش های فراخدامنی از ایران و پیوستن آنها به روسیه انجامید . افزون بر آن دولت قاجار بیست میلیون روبل به روسیه باژ داد و نسخه های دستنویس شیخ صفی الدین اردبیلی را هم بدست روسها سپرد. گریبایدوف پس از سر و سامان بخشیدن به کار این پیمان نامه ی شرم آور، چهل هزار روبل از دولت تزار پاداش گرفت و کوتاه زمانی بر کرسی سفارت روس در ایران نشست.


الکساندر گریبایدوف

  • مردم تهران که از این پیمان نامه ی ننگین ترکنچای شرم داشتند در روز یازدهم فوریه 1829 زایشی( 22 بهمن ماه 1207 خورشیدی) به سفارت روس یورش بردند و تنی چند از نگهبانان و کارکنان سفارت و خود گریبایدوف را کشتند. در پی این رخداد، ایران و روسیه دوباره به آستانه ی جنگ رسیدند. دولت قاجار با فرستادن کسانی مانند خسرومیرزا – میرزاتقی خان امیر کبیر- محمد خان زنگنه به مسکو از دولت روس پوزش خواست و فتحعلی شاه قاجار برای نرم کردن دل تزار تکه الماس بزرگی بنام «الماس شاه» به وزن 88 قیراط که نادرشاه افشار از هند به ایران آورده بود را به نیکلای یکم تزار روس بخشید.


فرتور الماس شاه بر روی تمبر اتحاد جماهیر شوروی در سال 1359 خورشیدی

2    میرزا هاشم خان نوری اسفندیاری: دولت استعمارگر بریتانیا برای رسیدن به اهداف استعماری خود در ایران از راهکارهای متفاوتی سود می جُست. از جمله این راهکارها حمایت از بعضی از افراد دربار ایران بود که این حمایت گاهی اوقات به صورت اعطای مواجب و مقرری ماهیانه و گاهی نیز به صورت اعطای پناهندگی و دادن تابیعت به این افراد بود. میرزا هاشم خان نوری اسفندیاری از جمله این افراد بود که در سال 1272 ه ق به دنبال مراوداتی که با سفیر انگلیس در ایران داشت به بهانه ی عدم افزایش حقوقش توسط دولت ایران به سفارت انگلیس پناهنده شد و سفیر انگلیس بر آن شد تا به او مقام و منصبی در سفارت اعطا کند که این اقدام با مخالفت دولت ایران روبه رو شد. اصرار و پافشاری موری سفیر انگلیس بر اجرای اهداف و خواسته های خود در این ماجرا سرانجام منجر به قطع روابط طرفین شد. اما این فقط ظاهر قضیه بود و این قطع رابطه از سوی دولت انگلیس بیشتر ریشه در مسأله هرات و بهانه جوییهای این دولت برای حمله به افغانستان و تکمیل پروژه جدایی هرات بود. سفیر دولت انگلیس در جریان این ماجرا برخلاف قراردادهای فی مابین دولتین انگلیس و ایران حاکمیت و استقلال دولت ایران در باب اتباعش را زیر سؤال برد. پژوهش پیش رو در صدد است تا بابازخوانی منابع و اسناد در باب روند پناهندگی میرزا هاشم خان نوری به سفارت انگلیس، دلایل این پناهندگی و ارتباط این ماجرا با مسله هرات را مورد واکاوی قراردهد و در نهایت چگونگی نقض حاکمیت ملی دولت ایران توسطاستعمار بریتانیا تبیین نماید.                                                                                                                      (نویسنده: جعفر نوری)

میرزا هاشم خان، انگلیس، ناصرالدین شاه، موری


تاریخ معاصر ایران ارتباطی تنگاتنگ و پیچیده با استعمار بریتانیا دارد. انعقاد معاهده های سنگین مثل رویتر، رژی، دارسی و. . . . . اشغال قسمتهای از خاک ایران در تمام دوران حکومت قاجاریه مثل بوشهر و خلیج فارس، جدایی قسمتهای از خاک ایران مثل هرات و بحرین، و وساطت در امر واگذاری امتیازات ننگین به روسها همه و همه حکایت از این ارتباط تنگاتنگ دارد که شرح هر کدام از آنها مثنوی هفتاد من می شود.

دولت استعمارگر بریتانیا برای وصول به اهداف و مطامع استعماری خود در ایران از تمامی راهکارها و ابزارها بهره می بُرد. جنگ و تهدید، تحریک ایلات و عشایر علیه حکومت مرکزی، ایجاد فرقه مذهبیون، حمایت از این فرقه های مذهبی و حمایت از شورشهای محلی از جمله این راهکارها بود. این راهکارها در بیشتر مواقع بدون در نظر گرفتن حاکمیت و استقلال دولت ایران و بر حسب شرایط به کار گرفته می شد. علاوه بر راهکارهای فوق حمایت از افراد درون ساختار سیاسی دولت ایران و گاهاً اعطای پناهندگی به این افراد نیز روشی بود که دولت انگلیس برای رسیدن به اهداف استعماری خود از آن بهره می جُست. این حمایت یا به صورت اعطای مواجب و مقرری ماهیانه بود که در این صورت فردِ تحت حمایت در مقام یا پُست سیاسی خود به نفع دولت انگلیس عمل می کرد و یا به صورت اعطای پناهندگی بود که در این صورت فرد مورد نظر به عنوان تبعه دولت انگلیس پذیرفته شد و سفارت دولت انگلیس از آن شخص با عنوان تبعه خود حمایت کامل به عمل می آورد. از جمله افراد سیاسی درون ساختار حاکمیت ایران که به سفارت انگلیس پناهنده شد میرزا هاشم خان نوری اسفندیاری بود که در سال 1272 ه ق به دنبال مراوداتی زیادی که با سفارت انگلیس داشت به بهانه عدم افزایش حقوقشش توسط دولت ایران به سفارت انگلیس پناهنده شد. سفارت انگلستان درصدد اعطای منصب در سفارت به میرزا هاشم خان برآمد و دولت ایران با این اقدام دولت انگلیس مخالفت کرد. از آنجا که در ابتدای ماجرای پناهندگی میرزا هاشم خان به سفارت، دولت انگلیس به جنگهای کریمه اشتغال داشت و قصد نداشت تا جبهه ای دیگر آن هم در ایران که در مجاورت هندوستان مستعمره بزرگ انگلیس قرارداشت گشوده نشود، مواضع نرمی نسبت به مسئله میرزا هاشم اتخاذ کرد. اما بعد از آنکه از جنگهای کریمه فارغ شد و رقیبش یعنی روسها تضعیف گشته بود بر آن شد تا پروسه جدایی افغانستان از ایران را تکمیل کند لذا به دنبال بهانه بود به همین دلیل بر مسئله پناهندگی میرزا هاشم و اجرای خواسته های خود در این زمینه پافشاری کرد بدین ترتیپ دولت انگلیس با قطع رابطه و تعطیلی سفارت خود در تهران بهانه لازم برای حمله به هرات را به دست آورد. این پژوهش بر آن است تا با بررسی ماجرای پناهندگی میرزا هاشم خان نوری به سفارت انگلیس گوشه ای از سیاست لجام گیسخته استعمار بریتانیا در ایران عصر قاجار را به نمایش بگذارد.

میرزا هاشم خان نوری و طی کردن پله های ترقی

میرزا هاشم نوری اسفندیاری فرزند میرزا محمد رحیم خان نوری اسفندیاری و خواهر زاده محمد اسمعیل خان وکیل الملک کرمانی والی کرمان بود که در سال 1240 ه ق در نور مازندران به دنیا آمد. محمد رحیم خان نوری اسفندیاری در زمان حکومت فتحعلی شاه (1212- 1250 ه ق) حاکم شهرهای سراب، میانه و مشکین شهر بود. میرزا هاشم خان در دوران محمد شاه وارد دربار قاجارشد و در طی دوران محمد شاه در اندرونی غلام بچه بود. وقتی که محمد شاه ناصرالدین میرزای ولیعهد را روانه تبریز کرد میرزا هاشم را نیز همراه ولیعهد روانه تبریز نمود (مهدی بامداد، 1371: 417 –هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1344: 1273 –رضا قلی خان هدایت روضه الصفا ج 10، 1380: 345- خورموجی، 1362: 162)

میرزا هاشم در طول دوران اقامتش در تبریز با درباریان روابط دوستانه یی برقرار کرد. بگونه یی که لُرد کلاندون می نویسد امیر کبیر ولیعهد وقت ناصرالدین شاه نیز از طرفداران جدی او بود و حتی امیر قبل از تبعیدش به کاشان قصد داشت تا پُست مهمی به او واگذار نماید. ظاهرا به نظر می رسد میرزا هاشم خان در طی دوران حضور خود در تبریز با پروین خانم خواهر گلین خانم نخستین زن عقدی ناصرالدین شاه و دختر احمد علی میرزا پسر نوزدهم فتعلی شاه ازدواج کرد. این وصلت او با خاندان سلطنت قاجاری در ارتقاء جایگاه وی موثر افتاد. بطوری که او با جلوس ناصرالدین شاه به تخت سلطنت به سِمَتِ غلامِ پیشخدمت با حقوق 200 تومان منصوب گشت. با تاسیس مدرسه دارالفنون به توسط امیر کبیر میرزا هاشم خان وارد دارالفنون شد و مدتی نیز در آنجا تحصیل نمود. میرزا هاشم خان در طی این دوران همواره در خدمت دولت ایران بود. منابع تا قبل از ماجرای پناهندگی او به سفارت انگلستان اخباری مبنی بر خیانت او نسبت به دولت ایران به دست نداده اند (هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1272 رضاقلی خان هدایت ج 10، 1380: 345-خورموجی، 1362:162 سیاست گران دروه قاجار، 1338: 32 رائین، 2536: 281 و 282)

میرزا هاشم و ماجرای پناهندگی به سفارت انگلیس

با تشکیل سفارت خانه های دائمی کشورهای مختلف بخصوص دول استعماری روسیه و انگلیس در تهران، این سفارت خانه ها به مکانی امن برای رجال سیاسی که در معرض تهدید حاکمیت قرار داشتند تبدیل شد. این افراد با پناهنده شدن به سفارت یک کشور که در عُرف سیاسی خاک آن کشور محسوب می شد نوعی تامین جانی پیدا می کردند. این پناهندگی گاهاً با قبول تابعیت آن کشور همراه می شد و در این مواقع سفارت مورد نظر از فردی که تابعیت آن کشور را قبول کرده بود بعنوان تبعه آن کشور حمایت کامل بعمل می آورد و فرد پناهنده شده حتی اگر بعد از مذاکرات از سفارت خارج و در موقعیت سابق خود در ساختار حاکمیت احیا می شد تا مدتی همچنان تحت حمایت سفارت بود و دولت قاجار نمی توانست شخص خاطی راتحت فشار و یا مجازات قرار دهد. این مسئله (پناهندگی به سفارت خانه های خارجی) آن چنان در اواسط دوره قاجاریه حاد شده بود که می توان گفت ارتباط افراد ذی نفوذ سیاسی با سفارت خانه های روس و انگلیس و گاهاً پناهندگی به این سفارت خانه ها به اَهرُم قدرتی برای اعمال فشار این کشورها و سوء استفادهای سیاسی آنها تبدیل شده بود و از معضلات مهم دولت قاجار به شمار آید تا جاییکه ناصر الدین شاه در مراسلات خود به سفارت خانه های خارجی بارها و بارها این مسئله را متذکر شده بود. از جمله این افراد پناهنده به سفارت انگلیس میرزا هاشم خان نوری بود. منابع در باب دلایل پناهندگی او به سفارت انگلیس دلایل محکم و مطالب روشنی ارائه نکرده اند. با این وجود با بازبینی منابع می توان موارد زیر را بعنوان دلائل این پناهندگی مطرح کرد. نخستین دلیل بارزی که منابع بدان اشاره داشته اند بحث درخواست افزایش حقوق میرزا هاشم خان بتوسط طامسن شارژدافر دولت انگلستان از دولت ایران بود. در واقع این منابع با اذعان به روابط و حشر ونشر زیاد میرزا هاشم خان با طامسن و درخواست هاشم خان از طامسن برای افزایش حقوق در دربار ایران و رَد این درخواست از سوی دولت ایران را دلیل پناهندگی او به سفارت انگلیس می دانند. (خورموجی، 1362: 162، هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1274 –رضا قلی خان هدایت روضه الصفا ج 10، 1380: 346).

گر چه این مسئله به ظاهر می توانست دلیل خوبی برای پناهندگی میرزا هاشم خان باشد اما به نظر می رسد که چراغ سبز طامسن در مراودات خود با هاشم خان مبن بر اعطای پناهندگی و تحریک او برای پیوستن به سفارت نیاز به یک بهانه داشت که آن هم بحث افزایش حقوق بود. آن گونه که به نظر می رسد دولت وقت ایرا ن به علت بدبینی به این مروادات هاشم خان با انگلیسیها و طرح درخواست افزایش حقوق از طریق یک سفیر بیگانه که عملا دخالت در امور داخلی ایران محسوب می شد با این درخواست موافقت نکرد. میرزا هاشم نیز جواب منفی به این درخواست را به منزله طرد شدن ازدربار ایران و در نهایت بهانه خوبی برای پناهندگی به سفارت دانسته و به سفارت پناهنده شد.

دلیل دوم که در منابع مطرح شده است مربوط به حشر و نشر و مراودات زیاد هاشم خان با انگلیسها و بدبینی ناصرالدین به این روابط و مراودات می باشد که باعث شد تا ناصرالدین شاه هاشم خان را از قشون اخراج کند. (رایئن، 2536: 282) شاید ناصرالدین شاه با آگاهی از شرایط حساس مسئله هرات که در این روزها حساس شده بود و ترس از جاسوسی و بردن اخبار قشون ایران برای انگلیسها توسط هاشم خان که در این زمان در قشون خدمت میکرده او را از قشون اخراج کرده است. در نهایت آنکه لِسان المُلک در جایی دیگرنیز دلیل پناهندگی او را به سفارت انگلیس بی دلیل دانسته است. (هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1434)

گرچه دلایل فوق بصورت تلویحی در باب پناهندگی میرزا هاشم خان در منابع مطرح شده است اما به نظر می رسد که مراودات میرزا هاشم با شارژدافر انگلیس و تحریکات شارژدافر برای استفاده از این عضو دربار ایران بعنوان یک مطلع درباری که بدبینی درباریان و شخص شاه از اورا به دنبال داشت مهترین دلیل پناهندگی او محسوب می شود.

دربار ایران و شیوه برخورد با مسله پناهندگی میرزا هاشم خان

بدنبال اعلام مخالفت با درخواست طامسن شارژدافر دولت انگلستان مبنی بر افزایش حقوق میرزا هاشم خان، میرزا هاشم به سفارت انگلیس پناهنده شد و طامسن در اقدام نخست بر آن شد تا پُستی را در سفارت انگلیس به او واگذار کند. در این راستا طامسن طی مراسله ای به دولت ایران اطلاع داد که قصد دارد تا میرزا هاشم خان را منشی اول سفارت کند. اما میرزا آقاخان نوری صدر اعظم وقت دولت ایران با این انتصاب میرزا هاشم به سمت منشی گری در سفارت انگلیس مخالفت کرد و میرزا هاشم را نوکر علیه دولت ایران و به مثابه یک فراری دانست که به سفارت انگلیس پناهنده شده است. گر چه طامسن در ابتداء بر آن بود تا از میرزا هاشم بعنوان تبعه دولت ایران حمایت کامل را بعمل آورد. اما وقتی این مسئله با مخالفت شدید دولت ایران روبه رو شد از مواضع خود عقب نشینی کرد و حاضر شد تا میرزا هاشم را تحت شرایطی خاص به دربار ایران بفرستد (بیانی، 1375:هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1434 –رایئن، 2536: 282 -خورموجی، 1362: 162 رضاقلی خان هدایت روضه الصفا ج 10، 1380: 346)

این عقب نشینی طامسن در مواضع خود بیش از هر چیز ریشه در حوادث منطقه داشت. چرا که دولت انگلستان در این زمان به جنگهای کریمه اشتغال داشت و طامسن با آگاهی از وضعیت دولت متبوع خود در جنگهای کریمه می دانست پافشاری و اصرار بر خواسته های خود و مخالفت با دربار ایران در این زمینه سبب رانده شدن ایران به سمت روسها و اتحاد با آنها می شود. روسیه ای که در این زمان با انگلیسها در جنگهای کریمه در حالت جنگ به سر می برد. کما اینکه روسها در این زمان تلاش میکردند تا به هر طریقی شده با دولت ایران متحد شوند و دولت ایران را علیه عثمانی متحد انگلیس تحریک کنند و هندوستان مستعمره بزرگ انگلیس را نیز تهدید کنند و ناصرالدین شاه نیز تاحدودی با روسها در این زمینه موافقت کرده بود و تنها مخالفت صدراعظم شاه را از این اقدام منصرف کرد. (محمود ج دوم، 1362:670-675)

از طرفی دیگر در این زمان هنوز مسئله هرات و افغانستان کاملا خاتمه نیافته بود و حاکم هرات در این زمان به دولت ایران تمایل داشت ایران در این شرایط می توانست قدرت خود را در هرات و افغانستان که در دوره محمد شاه و به توسط انگلیسیها از دست داده بود، باسازی کند.

باخروج طامسن از ایران و آمدن مستر موری بجای او مسئله شکل دیگری به خود گرفت. موری به شخصه از ایرانیان متنفر بود و ایرانیان را وحشی میدانست و در نامه های خود به دولت انگلیس از رفتار بد ایرانیان شکایت کرده بود. گر چه یکی از مامورین سفارت انگلیس به نام استیونس که با طامسن دشمنی داشت در بدبین کردن ماری به ایرانیان نیز بی تقصیر نبود. (خانبابا بیانی، 1375: 188 –گوبینیو، 1370: 97) به گونه یی که گوبینیو نوشته است ماری با تابعیت کورکورانه از نصایح استیونس خود را با دسیسه های حرم و مساله حمایت درگیر کرد. (گوبینیو، 1370: 101 ) موری به محض ورود به ایران مسئله میرزا هاشم خان را به شکلی کلملا خصمانه پیگیری کرد. او در ابتدا برآن شد تا میرزا هاشم را که توافق شده بود در زمان طامسن به دولت ایران تحویل داده شود بعنوان نماینده دولت انگلیس به شیراز بفرستد و این موضوع را طی مراسله یی به میرزا آقاخان به دولت ایران اعلام کرد. (غروی، 1363: 18 -خورموجی، 1362: 162 -هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1274)

از آنجا که میرزا هاشم باجناق ناصرالدین شاه بود از افراد فامیل نزدیک شاه بود لذا میرزا آقاخان تصمیم گیری را در باب این مسئله به خود ناصرالدین شاه ارجاع داد و از او کسب تکلیف کرد. به فرمان ناصرالدین شاه به موری اعلام شد که میرزا هاشم خان نوکر خانه زاد دولت ایران است و انتصاب او به سمت منشی گری سفارت انگلستان خلاف قرارداد فی مابین دولتین ایران و انگلستان است و عواقب هرگونه اقدامی در این زمینه متوجه شخص مجری این امر است. اما موری در جواب مراسلات خود به میرزا آقاخان مسئله پناهندگی میرزا هاشم خان را توجیه و همچنان بر انتصاب او به مقام وکالت در شیراز اصرار کرد و او را تحت الحمایه دولت انگلیس دانست و حتی بصورت کاملا گستاخانه به دولت ایران هشدار داد هرگونه اقدامی علیه میرزا هاشم خان متوجه دولت ایران و صدراعظم وقت میرزا آقاخان است (غروی، 1363:37 و 38 –رضا قلی خان هدایت روضه الصفا ج 10، 1380: 248-خان ملک ساسانی، 1338:33 و 34)

در واقع در این زمان موری رسما استقلال دولت ایران در مورد تبعه اش را نقض کرد. چرا که میرزا هاشم تبعه دولت ایران بود و حمایت دولت انگلیس از او مخالف قوانین بین المللی بود.

نکته حائز اهمییت آنکه موری در مراسله خود از اقدام صدراعظم میرزا آقاخان نوری مبنی بر مطلع کردن ناصرالدین شاه از جریان امور میرزا هاشم خان اظهار تعجب کرده بود وبه صدراعظم یادآور شده بود که این مذاکرات فی مابین صدراعظم و وزیر مختار دولت انگلیس است و در شان شاه ایران نیست که ورد این مذاکرات شود. (غروی، 1363:37 و 38) اما دولت ایران حاضر به عقب نشینی در این مسله نشد و همچنان بر مواضع خود پافشاری کرد و میرزا هاشم را همچنان نوکر و تبعه دولت ایران دانست و مخالف هر گونه انتصاب رسمی او در سفارت بود.

آن چه که موضوع پناهندگی میرزا هاشم را حادتر کرد این بود که مستر موری در ییلاق خود و انتقال سفارت به قلهک، هاشم خان و همسر او پروین خانم را همراه خود به قلهک مقر سفارت انگلستان برد و میرزا هاشم و زنش را در کنار باغ سفارت در چادری اقامت داد. اقامت پروین خانم در سفارت انگلیس شاه ایران را به شدت عصبی نمود و سبب شد تا اعتراضات به موری بیشتر شود و خیلی زود در تهران شایع شد که پروین خانم با سفیر دولت انگلیس روابط نامشروع دارد. این مسئله سبب تهیج مردم تهران شد. (روزنامه وقایع اتفاقیه 25 شعبان 1372- هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377:1434 – رایئن، 2536: 286 -289)

درباره وجود این رابطه نامشروع گرچه موری خود منکر آن می شد اما گوبینو که در طی این سالها در ایران حضور داشت از وجود این روابط نامشروع خبر داده است و در سفرنامه خود آورده است که موره در حضور آنها به وجود این روابط اعتراف کرده است. (گوبینیو، 1370: 105)

سلطان حسین میرزا برادر پروین خانم که از شایعات و شماتت مردم به تنگ آمده بود در واکنش به این شایعات ابتداء از روحانیون استفناء کرد و سپس با آگاهی ناصرالدین شاه یکی از دوستانش را واداشت تا پروین خانم را برای نهار دعوت کند. همین که پروین خانم به آن منزل رسید او را دستگیر و حبس نمود. (هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1434 –رضا قلی خان هدایت روضه الصفای ناصری ج 10، 1380: 249)

موری در واکنش به این اقدام ابتدا میرزا همراه دو نفر از اعضای سفارت را برای مطالبه زوجه اش به خانه میرزا حسین فرستاد. اما سلطان حسین میرزا از استرداد پروین خانم به شوهرش خوداری کرد. (غروی، 1363: 42 و 43)

موره که از این اقدام خود نتیجه یی نگرفته بود طی مراسله ای به صدراعظم خواستار بازگرداندن پروین خانم به میرزا هاشم خان شد و تاکید کرد که میرزا هاشم در تابعیت دولت انگلیس است. اما صدراعظم مسله پروین خانم را یک مسله مربوط به حرم شاهی و خانواده شاه دانست و به موره یادآورشد که او حق هیچ دخالتی در این زمینه ندارد و به او تاکید کرد که مراسله او در این باب که کاملا مربوط به خانواده شاهی است نادیده می انگارد. (غروی، 1363: 46 -خان ملک ساسانی، 1338: 33 و 34- رایئن، 2536: 289) اما موره زیر بار نرفت و چون هاشم خان را تبعه دولت انگلیس می دانست حبس زن اورا در واقع بی احترامی به اعضای سفارت می دانست و خواستار آزادی همسر میرزا هاشم شد موره تاآنجا پیش رفت که دوام روابط ایران و انگلیس را منوط به آزادی میرزا هاشم منوط کرد که در صورت عدم آزادی زوجه میرزا هاشم خان او سفارت انگلیس را تعطیل خواهد کرد و راوبط دو کشور به حالت تعلیق در خواهد آمد.

پناهندگی میرزا هاشم خان و ارتباط آن با مسئله هرات

گر چه اسنادی مبنی بر اینکه موری این اقدامات خود را در باب پناهندگی میرزا هاشم خان را از مرکز انگلیس و یا هند دریافت داشته باشد اما به نظر می رسد او اطلاع کافی از شرایط و اوضاع جهانی آن روز داشته باشد چرا که درست در این زمان دولت انگلستان در جنگهای کریمه غالب گشته بود و نیازی به مدارا با دولت ایران نمی دید در مقابل سردمداران وقت دولت ایران بدلیل عدم اطلاع کافی از شرایط و تحولات جهانی نتوانستند از فرصتهای به وجود آمده نهایت استفاده را ببرند امری که در واقع در تمامی دوران قاجار و پهلوی گریبانگیر سردمداران ایرانی بوده است، درست در زمانی که انگلیس از جنگهای کریمه فارغ گشته بود و نیروی لازم برای مقابله با ایران و خواسته های مطرح شده آن را داشت میرزا آقاخان بر تقاضای خود پافشاری بیشتری کرد و بر آن شد تا با عنوان کردن مسله روابط نامشروع موری با پروین خانم، موری را مجبور به عقب نشینی از مواضع خود کند. لذا در مراسله یی که به موره نوشت به او هشدار داد که در صورت تاکید و پافشاری وزیر مختار بر خواسته های خود و تعطیلی سفارت دولت ایران ناچار است که دلیل اصلی قطع مراودات از جانب وزیر مختار که تاکنون در مراسلات خود آشکار نکرده است به دولت انگلستان اعلام بدارد. (غروی، 1363: 50-53)

اما صدراعظم نمی دانست که دولت انگلستان و اتباعش برای رسیدن اهداف استعماری خود از انجام هر گونه عملی اباحی ندارند. لذا این طرح صدراعظم نتیجه عکس دادو نه تنها موره از مواضع خود دست بر نداشت بلکه موری از این موضع گیری دولت ایران (عنوان کردن روابط نامشروع با زن میرزا هاشم خان)به شدت عصبانی شد و با عنوان کردن اتهام به او از سوی دولت ایران بهانه لازم را برای قطع رابطه بدست آورد و بلافاصله سفارت را تعطیل کرد و به حالت رنجیده خاطری به تبریز رفت. در واقع موری که خود را در موضع قدرت می دید درخواستهای ذیل را از دولت ایران خواستارشد: نخست آنکه زوجه میرزا هاشم آزاد و در دسترس شوهرش قرار گیرد و با استخدام او در سفارت خانه موافقت شود. دوم صدراعظم در سفارت حاضر شده و رسما ازمستر موری عذر خواهی کند و تمامی مراسلاتی که مستر موری نوشته مسترد بدارد. سوم یکی از سه نفر صاحب منصبی که مستر موری موری تعیین می کند به سفارتخانه بفرستد تا مراسله شدیدالحن شاه را پس گرفته و عذرخواهی کند. چهارم چون جماعتی از روحانیون فتاوی علیه مامورین انگلیسی منتشر کرده اند باید رییس و سردسته آنها در سفارت خانه حاضر شده و اعلام کند که رابطه موری با میرزا هاشم خان خلاف واقع بوده است. (خورموجی، 1362: 163 – رایئن، 2536: 289 -291 – محمود، 1362: 680-681 – رضاقلی هدایت روضه الصفاری ناصری ج 10، 1380: 250)

طرح این خواسته ها از جانب دولت انگلستان حاکی از تسلط همه جانبه استعمار انگلیس بر دولت ایران داشت تا جایی که شاه ایران نیز می بایست از سفارت عذرخواهی کند در واقع دولت انگلستان با طرح این خواسته ها عملا استقلال ملی دولت ایران را نقض کرد. و علنا به دولت قاجار اثبات کرد که حق تصمیم گیری در باب اتباع و شهروندانش را نیز ندارد.

در این زمان مسیو بوره سفیر دولت فرانسه که در این زمان متحد دولت انگلستان در جریان جنگهای کریمه بود به تکاپو افتاد تا از قطع روابط طرفین جلو گیری کند. چرا که فرانسه نمی خواست دراین زمان توجه دولت انگلستان از منطقه کریمه متوجه ایران شود و فرانسه درآن منطقه در مقابل روسها تنها بماند. (محمود، 1362: 680 –غروی، 1363: 84)

از طرف دیگر سردمداران دولت ایران که هیچگاه شرایط منطقه یی را درست درک نکرده بودند و خود را یارای مقابله با دولت انگلستان نمی دانستند از ترس آنکه مبادا قطع رابطه با انگلیس منجر به جنگ با آن کشور شود در مراسلات و مواضع خود تا حدودی تعدیل کرد و تا حدودی با خواسته های مستر موره موافقت کرد. بدین صورت که زوجه میرزا هاشم را در جای غیر از سفارت به او تحویل داده خواهد شد. همچنین بدون مداخله وزیر مختار دولت انگلیس مقداری بر مبلغ و حقوق میرزا هاشم افزوده شود و میرزا سعید خان موتمن الملک وزیر امور خارجه نیز از وزیر مختار دلجویی کند (خورموجی، 1362: 163 –رایئن، 2536: 289 -291 – محمود، 1362: 680-681-رضا قلی خان هدایت روضه الصفاری ناصری ج 10، 1380: 253 )

علاوه بر آن دولت ایران یاداشتی مبنی بر طرز رفتار سفرای دولت انگلستان تهیه کرده و به ورزاری مختار خود مقیم در اروپا فرستاد تا آن را در اروپا منتشر کنند. در این یاداشت دولت ایران از سلوک بد سفیران انگلیس در ایران شکایت کرده بود و مسئله میرزا هاشم و زنش پروین خانم نیز در این یاداشت مطرح شده بود تا مجامع بین المللی و دیگر کشورها از طرز رفتار ماموران انگلیسی در ایران مطلع شوند و به دلیل قطع مراودات میان انگلیس و ایران آگاه باشند. (هدایت ناسخ التواریخ ج 3، 1377: 1435- اسناد و مدارک امین الدوله، 1346: 161 و 162 – رایئن، 2536:299 و 300)

اما به نظر می رسد که در این موقع موری از دولت انگلستان کسب تکلیف کرده و تصمیم نهایی خود را در این زمینه گرفته بود. دولت انگلستان که در این زمان از جنگهای کریمه کاملا فارغ گشته بود و حریف و رقیب بزرگ آسیایی خود یعنی روسیه نیز در جریان این جنگ ها کاملا تضعیف گشته بود و اتحادش با فرانسه که به خاطر جنگهای کریمه بود دیگر موضوعیتی پیدا نمی کرد. (اتحادیه، 2535: 126-128 – محمود، 1362: 680 – رایئن، 2536: 300- 303)

لذا بر آن شد تا به راهبرد اصلی خود یعنی جدایی افغانستان از ایران و استفاده از آن بعنوان کمربند ایمنی هندوستان جامعه عمل بپوشاند. لذا به دنبال بهانه بود تا با ایران قطع رابطه و مسئله هرات را که در دوره محمد شاه خوابیده بود دوباره تجدید کند. جریان میرزا هاشم خان که منجر به قطع رابطه سفیر دولت انگلیس با دولت ایران شده بود می توانست بهانه خوبی برای حمله به هرات و پیگیری استراتژی جدایی افغانستان باشد در واقع رفتار سفیر مختار دولت انگلیس نسبت به دولت ایران ریشه در شرایط دولت انگلیس داشت لذا موره انقدر بر بهانه واهی خود که در واقع نقض استقلال ملی دولت ایران را به دنبال داشت پافشاری کرد تا منجر به قطع مراودات دولتین شد

سرانجام میرزا هاشم خان

متاسفانه منابع در باب فرجام میرزا هاشم خان اطلاعی بدست نداده اند و تنها در مکاتبات گوبینو شارژدافر فرانسه اشاراتی به او شده است. پس از خروج موری، استیونس قنسول انگیس در تبریز مسئول امورات انگلیسها در ایران شد. اما او نیز به دنبال جنگ هرات و حمله انگلیسها به بوشهر ایران را ترک کرد و اتباع ایرانی تحت حمایت انگلیس را به گوبینیو سپرد. (گوبینو، 1370: 135)

نکته جالب توجه آنکه در لیست افراد تحت حمایت انگلیسیها که استیونس به گوبینیو داد. علاوه بر میرزا هاشم خان، نام فرهاد میرزا معتمد الدوله عموی ناصرالدین شاه نیز دیده می شد. (بیانی، 1375: 190) گر چه فرهاد میرزا خود منکر داشتن هر گونه ارتباط با سفارت انگلستان شد. میرزا هاشم خان بعد از خروج اسیتیونس از ایران از ترس دولت ایران به سفارت فرانسه پناه برد. گوبینیو بنا بر مسولیتی که استیونس در باب حمایت از اتباع تحت حمایت انگلیس به او سپرده بود مذاکراتی در باب میرزا هاشم با صدراعظم انجام داد. بدین صورت که هاشم خان را مانند عده ای افراد تحت الحمایه با محافظ به مرز بفرستد. اما این امر با مخالفت صدراعظم روبه رو شد. (گوبینو، 1370: 154) چرا که در این صورت میرزا هاشم بار دیگر به دست انگلیسها خواهد افتاد و انگلیسها از او علیه دولت ایران استفاده خواهند کرد. میرزا هاشم پس از چندی اقامت در سفارت فرانسه و بعد از آنکه تمام درها را به روی خود بسته دید و از طرفی شاه و صدر اعظم نیز حاضر به عفو او شده بودند از گوبینیو خواست تا به او اجازه دهد که سفارت را ترک کند. گوبینیو پس از مذاکراتی که با میرزا عباس خان معاون وزرات امور خارجه و رد وبدل کردن نامه های مبنی بر تامین جانی میرزا هاشم خان به او اجازه داد تا سفارت را ترک کند. (گوبینو، 1370: 149) دولت ایرات تاحدودی حقوق معوقه او را پرداخت و حقوق او را تا حدودی افزایش داد. ماری پس از خاتمه مسئله افغانستان و بازگشت به ایران بار دیگر بر آن شد تا مسئله میرزا هاشم را پیش بکشد اما این بار موفق نشد. به نظر میرسد که دولت ایران از ترس آنکه این مسئله با توجه به حساسیت آن برجسته شود درصدد مجازات او بر نیامد.