چنین است آیین پیوند و کین

برگرفته از شاهنامه-

برگیرنده : فیروز فیروزنیا

در آمد:

*   این  نوشته بخش  نخست   فشرده ای است از گفتارهایی در شش نشست ماهانه شاهنامه خوانی که به همٌت وپایمردی چند خانواده انگشت شمار برگزار میشود.

* متن های مورد استفاده در این گفتار ها، دو متن است

 شاهنامه -4 مجلٌد- ویراسته پرویز اتابکی( بر مبنای نسخه ژول مول) چاپ اول 1375 تهران-شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

شاهنامه-5 مجلٌد-ویراسته مهدی قریب، محمد علی بهبودی- چاپ اول 1373 تهران انتشارات توس

* از اختلاف نسخه ها و حذف واضافه ابیات در نسخه ها واختلاف خوانش کلمه ها،  بی خبر نیستم. امٌا گقتگو در چند وچون این گونه نکته های دقیق  در این نشست ها که هدف آشنایی و شناخت اٌولیه  از شاهنامه است، مورد نظر نبوده است.

** از آنجا که این گفتار ها در شش نشست ماهانه پیگیری شده است، بسیاری از بیت های مورد بحث در این گفتگوها، در نشست های بعدی تکرار شده واز جنبه و جهتی مورد دقت و مو شکافی قرار گرفته است.

شاهنامه، گنج شایگانی است از گوهرهای فرهنگ و هنجار های خرد گرای ایرانی .  شایست و نشایست همه ی کار های زندگی را، از ادب و آداب سخن گفتن با کهان و مهان، تا شیوه ی برآغالیدن بر فرمانروایان ستمگر، از رسم و راه آزادگی و جوانمردی ، تا راه و رسم وطن داری و دشمن ستیزی  را، میتوان با شناخت درست رمز و راز سخن فرزانه توس، از شاهنامه آموخت.

در بخش مربوط به  پایان دوران ضحٌاک ( این اژدهای سه پوزه شش چشم اوستا) ، در آنجا که  پس از قیام کاوه وپیوستن توده ها به فریدون – به راهنمایی ورهبری کاوه – از آماده شدن فریدون برای جنگ با ضحٌاک سخن میرود، میخوانیم:

برادر دو بودش، دو فرٌخ   همال       ازو، هر دو آزاده  مهتر  به سال

  فریدون بر ایشان سخن بر گشاد       که خرٌم زیید  ای دلیران   و شاد

  که  گردون  نگردد مگر بر بهی        به   ما   باز  گردد   کلاه   مهی

  بیاریـد       داننـده       آهنگران       یکی  گـــُرز  سازنـد مـا را  گران

چو  بگشاد  لب  هر  دو  بشتافتند       بـــه     بازار   آهنگران     تافتند

ز آن پیشه، هر کس که بُد نامجوی       به  سوی  فریدون  نهادند   روی

 هانجوی   پرگار  بگرفت   زود       وزان  گرز پیکر  بر ایشان نمود

نگاری نگاریــــد بـــر خاک پیش       همیدون  به   سان  سر  گاومیش

بدان  دست  بـــردند   آهنــــگران        چو  شد  ساخته  کار گـرز گران

به   پیش  جهانجوی بردند   گُرز       فروزان  به کردار  خورشید بُرز

پسند     آمدش    کار   پولاد گر       ببخشیدشان   جامه   و  سیم وزر

 همی   کردشان    نیز   فرٌخ امید       بسی   دادشان    مهتری  را نوید

 که گر اژدها  را  کنم  زیر  خاک       بشویم  شما  را  سر از گرد پاک

جهان را  همه  سوی  داد  آورم        چو   از   نامِ   دادار   یاد   آورم

در این چند بیت بسیار نکته های آموختنی نهفته است:

*  نخست این که فریدون برای غافل نگه داشتن دشمن – تا آنجا که ممکن است- راز قیام خود را جز برای نزدیک ترین افراد خانواده اش فاش نمی کند. از بخش های پیشین میدانیم که کاوه در قیامی سنجیده، موفق شده است اُبُهَت پوشالی ضحٌاک را در هم بشکند، گروهی از مردم را زیر پرچمی واحد وشعاری روشن گرد آورد و آنان را به اردوگاه پنهان فریدون برساند. طبیعی است که این خبرها به گوش دستگاه حاکم رسیده است. تدبیر فریدون برای بلافاصله درگیر نشدن با نیروی حاکم تدبیر درستی است که هم زمان لازم را برای سنجش میزان تعٌهد نیروهای خود جوشی که همراه کاوه به فریدون پیوسته اند فراهم می آورد و هم فرصت آماده کردن وآموزش این نیروها را  به دست می دهد، وهم نیروی دشمن را در انتظار میگذارد، سر درگم و فرسوده میکند.

*  دو دیگر این که فریدون برای برادرانش هدف قیام خود را – بر اندازی نظام موجود-  به روشنی بیان میکند: “به ما باز گردد کلاه مهی”

* سه دیگر این که با همین جمله کوتاه، نه تنها غاصب بودن حاکم فعلی را اعلام میکند بلکه خود را هم به عنوان تنها فرد شایسته کلاه مهی معرفی میکند

*  وچهار این که  در نقش رهبری که هم به رسالت و هم به پیروزی خود اطمینان دارد به برادرانش میگوید: “که گردون نگردد مگر بر بهی”  و به سازندگان گرز:

                           “همی کردشان نیز فرٌخ امید      بسی دادشان مهتری را نوید”

 آنان که شاهنامه را با دقٌتی در خور خوانده اند میدانند که :

*-  فریدون نخستین بار، پس از آگاهی از این که ضحٌاک، پدرش و گاو برمایه را کشته و خانه ی خاندان اورا ویران کرده است، آهنگ جنگ با ضحٌاک و نابودی اورا کرده بود:

فریدون بر آشفت و بگشاد گوش      ز گفتار مادر بر آمد  به جوش

                         دلش پُر ز درد و سرش  پُر ز کین      بر ابرو ز خشم اندر آورده چین

                                                        چنین داد پاسخ به مادر که شیر        نگردد   مگر  بآزمودن    دلیر

                                                         کنون کردنی کرد  جادو  پرست         مرا برد باید به شمشیر دست

                                                         به پویم  به فرمان  یزدان  پاک         بر آرم ز ایوان  ضحٌاک  خاک

در این بخش از داستان، که پیش از زمان قیام کاوه است، فریدون 16 ساله( سن کمال آرمانی) و در اوج خشم و انگیزه برای انتقام جویی است امٌا مادر، خیزش اورا در این زمان روا نمیدارد :

                                 بدو گفت مادر که این رای نیست      ترا با جهان سر بسر پای نیست

                                                    جهاندار   ضحٌاک   با   تاج  و  گاه        میان   بسته   فرمان  او را سپاه

                                                   چوخواهد، ز هر کشوری سد هزار       کمر   بسته  او  را   کند   کارزار

                                                     جز  این  است  آیین   پیوند  و کین      جهان  را به  چشم  جوانی  مبین

این «آیین پیوند و کین »که مادر از آن یاد میکند و آنرا از شیوه یی که فریدون در این مرحله برای مبارزه با ضحٌاک بر گزیده است جدا میداند کدام است؟ این را فقط با مقایسه شرایط جامعه در این دو مرحله میتوان دانست. فردوسی به روشنی آنها را بر شمرده است:

در مرحله نخست:

ابهٌت (گرچه بی پایه و پوشالی) قدرت حاکم هنوز بر جاست. ضحٌاک در عین قدرت است، در سرکوب مخالف تا آنجا بی پروا است که از کشتن گاوی هم که مخالف او از شیرش تغذیه کرده است ابا ندارد. و درین رفتار ضحاک پیامی است برای همه تا بدانند، کمک به نیروی مخالف – آگاهانه یا نا آگاه، با، یا بی واسطه، با رضایت یا بدون رضایت- –  به هر شکل و صورت ، پاد افرهی سهمگین در پی خواهد داشت. به همین دلیل است که نه تنها گاو برمایه را میکشد، بلکه مرغزار را هم نابود میکند و سرای خاندان فریدون را هم به ویرانی میکشد. اگر به این نکته هم توجه کنیم که “گاو” جزیی از  برنام خاندان فریدون تا ده پشت متوالی است ، شاید بتوان در کشتن گاو برمایه نابودی خاندان اورا هم تصور کرد.  انگیزه قیام فریدون  در این مرحله، انگیزه یی شخصی است. گرفتن انتقام  خون پدر، دایه (گاو برمایه) و ویران شدن سرای اجدادی است.  درست است که ظلم ضحٌاکی همه گیر است، درست است که همه خانواده ها داغدارند، امٌا شب ظلم و ظلمت ضحٌاکی بر همه آفاق پر گسترده است و وحشت از انتقام او، در عمق جانها نشسته است. ستمدیدگان هر یک به تنهایی در کنج خلوت و وحشت خود نشسته اند و اگر اراده اقدامی هم دارند، اقدامی فردی و کور است.  فریدون هم یکی از این جمع پریشان و پراکنده است که به دلیل دور بودن از جامعه  از تاثیر وحشت حاکم بر جامعه به میزان زیادی برکنار است و  گمان میکند به تنهایی میتواند حریف قدرت اهریمنی ضحٌاک بشود  و ساده لوحانه گمان میکند با از میان برداشتن یک تن (ضحٌاک) میتواند نظام اهریمنی اورا هم متلاشی کند. مادر که در میان اجتماع زیسته است و چند و چون جامعه را میشناسد، به درستی به او یاد آوری میکند:

                                                          جز این است آیین پیوند و کین       جهان را  به چشم جوانی   مبین

                                                         که هر  کاو  نبیذ  جوانی  چشید       به گیتی جز از خویشتن را ندید

                                                       بدان مستی اندر دهی سر به باد        ترا  روز جز شاد  و  خرٌم   مباد

و به او یاد آوری میکند که “ترا با جهان سربسر پای نیست”. تنها هستی و بی تجربه(جوان) و بر اثر هیجان و غرور جوانی (نبیذ جوانی) جز خود را نمی بینی و از اینرو، اگر بر این اساس اقدام کنی، دست به خودکشی بی ثمری زده ای.

  مرحله بعد،زمانی است که کاوه، مردی از پایین ترین طبقه جامعه، بر ضحٌاک شوریده است، ابهٌت پوشالی اورا در هم شکسته است، و:

                                            چو کاوه  برون آمد از پیش  شاه     بـــــر و    انـجـمـن   گــشت    بــــازار گــاه

                                                      همی بر  خروشید و فریاد خواند     جهان   را  سراسر سوی  داد  خواند

                                                 از آن چرم   اهنگران پشت پای      بپوشند     هنـــگام     زخــــــم     درای

                                                  همان کاوه  آن  بر  سر  نیزه  کرد      همان   گه ز بازار   بر  خاست گرد

                                               خروشان همی رفت نیزه بدست      که ای  نامـــداران    یــــزدان    پــــرست

                                                      کسی   کــاو  هــوای  فریدون کند      سر  از  بند  ضحٌاک  بیرون   کند

                                                        یکایک  به نزد   فریدون  شویم       بدان   سایه ی    فرٌ   او  بغنویم

                                                        بپویید    کاین   مهتر  آهرمنست      جهان آفرین را به دل دشمن است

                                                       بدان   بی   بها   ناسزاوار  پوست      پدید آمد آواز   دشمن ز   دوست

                                                      همی رفت پیش اندرون مرد گرد      سپاهی   بر او  انجمن شد، نه خرد

                                                         بدانست خود کافریدون کجاست     سر اندر کشید و همی رفت  راست

                                                   بیامد    به    درگاه     سالار      نو     بدیدندش از دور و  بر  خاست غو

فرزانه توس در این چند بیت همه ی شرایط لازم برای پای گرفتن یک خیزش موفق مردمی را یک به یک بیان کرده است. این که در برابر حکومت درنده خوی ستمگری چون حکومت ضحٌاک، به تنهایی و با انگیزه انتقام جویی نمیتوان قیام کرد یا موفق شد.  این نوع عملکرد ها جز  “بدان مستی اندر دهی سر به باد” سودی نخواهد داشت. شرایطی که فردوسی برای این  قیام موٌفق بر شمرده است این ها است:

*درک این نکته که باید علیه حکومتی ستمگر قیام کرد ودرک این نکته که قیام علیه چنان حکومتی باید سنجیده، برنامه ریزی شده، با هدف و شعاری روشن و قابل درک و مورد قبول همگان باشد و بدون توجه به دست آورد های موضعی و کوتاه مدت ، تا پیروزی کامل و نابودی کل نظام  سلطه و ستم  پی گیری شود.  فردوسی این همه را به روشنی در این داستان گنجانده است:

*در هزار سال دوران ضحٌاکی، با آن که ستمگری او از همان روز نخست آغاز شده است، از قیام علیه او سخنی نیست. آنچه هست، بهت وناباوری مردم از بلایی است که خود با بریدن از جمشید بر سر خود آورده اند:

                                                     از آن پس بر آمد از ایران خروش        پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش

                                                          سیه گشت رخشنده روز سپید         گسستند   پیوند   از   جمٌ   شید

                                                        پدید آمد از هر  سویی  خسروی        یکی   نامجویی  ز   هر  پهلوی

                                                           سپه  کرده   و جنگ  را  ساخته        دل  از  مهر جمشید   پرداخته

                                                          سواران  ایران   همه  شاه جوی        نهادند یکسر به ضحٌاک  روی

                                                        به  شاهی  بر او  آفرین خواندند        و  را شاه ایران  زمین  خواندند

به دنبال این بهت و ناباوری اولیه، دوران تن و رضا به قضا دادن است. دوران نا امیدی و اختگی، دورانی که :

                                                         نهان    گشت   کردار   فرزانگان        پراکنده   شد   کام   دیوانگان

                                                         هنر  خوار شد، جادویی ارجمند       نهان    راستی،   آشکارا   گزند

                                                          ندانست   جز    کژٌی   آموختن      جز از کشتن و غارت و سوختن

اولین نشانه ها از نپذیرفتن وضع موجود به عنوان امری آسمانی و تقدیری ناگزیر، زمانی نمودار میشود که گروهی اندک (ارمانک وگرمانک در روایت شاهنامه) از بیدار دلان جامعه جرات میکنند و:

                                                        چنان بد که  بودند روزی به هم        سخن رفت هر گونه از بیش و کم

                                                        ز بیدادی    شاه  و  ز  لشکرش      و  ز آن رسم های بد اندر  خورش

امٌا راه چاره یی که این گروه پیدا میکنند، اصلاح از درون نظام و تجویز مسکنٌی برای تخفیف درد است، نه ریشه کن کردن علت درد.  جامعه هنوز ریشه مصیبتی را که بر سرش آمده است نمیشناسد وبیهودگی این گونه مسٌکن ها را هم تجربه نکرده و هنوز در آن نور امیدی می بیند.  از اینرو هر قیام پیشرسی هم در این مرحله ، ناگزیر محکوم به شکست خواهد بود. این تجربه هم دورانی دراز ادامه می یابد تا جامعه به بیهودگی آن پی برد و به این نتیجه برسد که تنها راه رهایی ریشه کن کردن علت اصلی نگون بختی ها است.

از شگفتی های روزگار و طبیعت انسانی این است که در همیشه تاریخ، ستمگران پیش از ستمدیدگان

فرا رسیدن پایان کار خود را دریافته اند. و شگفت تر آنکه ، هیچ ستمگری از سرنوشت دیگران عبرت نمی گیرد و با نزدیک دیدن پایان کار خود، بر میزان ستم و نا مردمی ها می افزاید. ضحٌاک هم از این قاعده مستثنی نیست.  در چهل سال پایان دوران ستمشاهی خود، کابوسی می بیند که درآن: جوانی:

                                                         هویدا     بـدو     فـرٌه     ایـزدی      سرشته   جهانبانش   از   بخردی

                                                         دمان پیش ضحٌاک رفتی به جنگ      نهادی  به  گردن  برش  پالهنگ

از این کابوس و با آگاهی از تعبیری که موبد بینا دل تیزگوش بیدار زیرک نام از کابوس او میکند  است که ضحٌاک از آن پس:

                           نه آرام بودش نه خواب و نه خورد        شده روز روشن بر او لاژورد

فردوسی برای خوابگزار ضحٌاک سه صفت ویژه بر میشمارد که هرسه در رابطه با دریافتن اینکه شرایط جامعه برای قیام فراهم است ، مهم است:

                                                         از  ان نامداران   بسیار   هوش      یکی بود   بینا دل  و   تیز  گوش

                                                          خردمند وبیدار و  زیرک به نام       از  ان موبدان او زدی  پیش گام

اورا بینا دل میخواند، به این معنی که راز دان است، شمٌی قوی دارد ، به اصطلاح امروز آنتن هایش قوی است، اوضاع را بو میکشد.

او  را   تیزگوش می نامد، کسی که زمزمه ها ونجواهای زیر لبی جامعه را میشنود.

 او  را بیدار می نامد و  نام اورا  زیرک می گزارد. و به فهم من  این بیداری و زیرکی باید در شخصیت او چنان همه جانبه و فراگیر باشد که به جای صفتی از صفت های او، بیانگر کلٌ شخصیت او و در نتیجه نام او باشد. این بیداری و زیرکی در پاسخی که به ضحٌاک میدهد نمایان است. از سویی به او میگوید که پایان کارش نزدیک است ولی از شرایط جامعه، از زمزمه های پنهانی که با تیز گوشی شنیده است، از آماده بودن جامعه برای انقلاب سخنی نمیگوید و در جواب پرسش ضحٌاک:

                                                        که “بر من زمانه کی آید به سر       کرا باشد این تاج و تخت و کمر؟”

نه از کاوه و قیام مردم، بلکه از فریدون – که هنوز بدنیا نیامده است- سخن میگوید و در واقع او را از توجه به پایگاه اصلی قیام باز میدارد.  پاسخی است همراستا با پرسش. برای خودکامه یی چون ضحٌاک مردم مطرح نیستند.  ارزش و اهمیتی ندارند. از اینرو در کابوس او هم غایب اند. در ذهن و باور ضخاک دشمن کسی است که در پی گرفتن تاج و تخت اوست.  خوابگزار بیدار دل زیرک با این شناخت از روحیه اوست که از فریدون میگوید ،  و در جواب ضحٌاک که از سبب کین فریدون می پرسد:

                                                           “بدو گفت ضحٌاک ناپاک دین    چرا بنددم ؟ با منش چیست کین؟”

به زیرکی میگوید:

                                                   دلاور    بدو    گفت   اگر  بخردی        کسی    بی بهانه     نجوید    بدی

                                                  بر  آید  به  دست توهوش پدرش        وزان   درد  گردد پر  از کینه سرش

                                                  یکی   گاو  پُر مایه   خواهد    بُدن         جهانجوی   را   دایه  خواهد  بُدن

                                                  تبه  گردد آن هم به دست تو   بَر         بدین  کین  کشد   گرزه ی  گاو سر

                                                    چو ضحٌاک بشنید و بگشاد گوش        ز تخت اندر افتاد و زو رفت هوش

                                                  چو  آمد  دل  تاجور    باز    جای        به    تخت   کیان   اندر آورد   پای

                                                  نشان    فریدون   به گِرد   جهان         همی    باز   جست  آشکار  و نهان

 از این رو است که کاوه فرصت می یابد در کار قیام بیاندیشد، زمینه های کار را بسنجد، از راه همان زمزمه های زیر لبی، انجمن های صنفی، رفت و آمد ها، همدلان و یاران مناسب را دریابد، مقدمات کار را فراهم آورد و برنامه کار را جزؤ به جزؤ آماده کند و منتظر فرصت مناسب بماند:

*استفاده  از مناسب ترین فرصت برای به چالش کشیدن حاکم ستمگر. فرصتی که ریاکاری حاکم پیش آورده است و استفاده از آن کمترین هزینه را خواهد داشت.   کاوه در زمانی به دربار ضحٌاک – و با دست آویز دادخواهی- میرود که ضحٌاک همه ی بزرگان لشکری و کشوری را فرا خوانده است تا دادگری اورا گواهی کنند:

                                                           یکی محضر اکنون بباید نوشت       که جز تخم نیکی سپهبد نکشت

                                                           نگوید سخن  جز   همه راستی        نخواهد  به داد   اندرون کاستی

طبیعی است که همه ی حاضران در مجلس، که خود شریک جرم و کارگزار بیداد ضحٌاک اند :

                                                                   ز بیم  سپهبد  همه  راستان       بر آن کار   گشتند  همداستان

                                                                   بر آن محضر اژدها ناگزیر       گواهی    نوشتند  برنا و  پیر

در این مرحله است که کاوه  زمان را برای برداشتن اولین گام در اجرای برنامه دقیقی که طرح کرده است مناسب می یابد وبیدرنگ اقدام میکند:

                                                                       همانگه یکایک ز درگاه شاه       بر آمد خروشیدن دادخواه

اینکه کاوه درست در زمانی به عنوان دادخواه به دربار ضحٌاک رو میکند که میداند اورا خواهند پذیرفت دلیل روشنی است بر اینکه کاوه برنامه از پیش تدوین شده یی داشته است و منتظر فرصتی برای اجرای آن بوده است. و این که به عنوان دادخواهی به دربار میرود هم بهانه یی است برای راه یابی به دربار واجرای مرحله بعدی طرح.  داد خواهی تنها دست آویزی است که کاوه – آهنگری از پایین ترین طبقه اجتماع – میتواند با استفاده از آن به مجمع حاکم ویارانش راه یابد، چرا که حاکم در این فرصت است که ادعای دادگری کرده است وهمه کارگزارانش هم مراتب عدالت پروری اورا تصدیق کرده اند و از اینرو نمیتوانند مانع دادخواهی ستمدیده یی از حاکم  دادگر عدالت گستر بشوند. علاوه برین، هم ضحٌاک و هم درباریان متملٌق او میدانند که سخن آنان و هزاران تن چون آنان بدون تایید مردم، به ویژه ستمدیده یی از گروه محروم جامعه ، پشیزی نمی ارزد.  همه ی خودکامگان تاریخ برای مشروع جلوه دادن حکومت خود به رای و قبول مردم – گرچه به دروغ و ریا- استناد میکنند شاید بتوانند تاریخ را هم بفریبند. ضحٌاک هم از این قاعده مشتثنی نیست. از اینرو:

                                                                              ستمدیده را پیش او خواندند     بر نامدارانش بنشادند

ضحٌاک با معیار های ارزشی خود، گمان میکند با این اظهار لطفی که در حق کاوه میکند، دو بهره بر خواهد داشت: یکی آنکه کاوه را نمک گیر و در صف هواخواهان خود در خواهد آورد، چرا که اورا نه تنها به حضور پذیرفته ، بلکه با نهایت لطف اورا در صف و کنار بزرگان دربار خود نشانده است. و بهره دوم اینکه، کاوه با مقایسه سر و وضع حقیرانه خود با درباریانی که اکنون با او در یک صف اند، سر افکنده و منفعل شود ، شکوه دربار و درباریان اورا خیره کند و بترساند و از همین رو است که ضحٌاک پس از آن لطف اول:

                                                            بدو گفت مهتر به روی دژم          که بر گوی تا از که دیدی ستم؟

این هم از شگردهای همیشگی جانیان و جبٌاران تاریخ است . دیوار حاشا همیشه بلند است .  ضحٌاک با وجود آن که به نیکی میداند که سرآغاز همه ی جنایت ها خود اوست، خود را به نفهمی میزند و با قیافه یی حق به جانب از کاوه می پرسد: “که بر گوی تا از که دیدی ستم؟”

 اگر کاوه ، طرحی دقیق و از پیش سنجیده نداشت و پیش بینی واکنش های احتمالی ضحٌاک و راه های مقابله با آن را نکرده بود، به یقین این صحنه در همین جا به صورت دلخواه ضحٌاک پایان می یافت و ما در اساطیر خود قیام کاوه را هم چون صد ها قیام ناکام دیگر، همراه هزاران دریغ وافسوس داشتیم. امٌا :

                                                            خروشید و زد دست بر سر ز شاه      که شاها منم کاوه ی دادخواه

                                                        بده  داد من،    کآمدستم    دوان       همی نالم  از تو  به  رنج  روان

                                                      اگر    داد  دادن   بود    کار     تو        بیافزاید    ای شاه   مقدار  تو

کاوه با برنامه یی از پیش طراحی شده ، حمله را از نقطه ضعف حاکم ستمگر آغاز میکند و با استفاده از ادعای دادگری حاکم ، خودرا ستمدیده ای  دادخواه  معرفی میکند و از او میخواهد که داد اورا بدهد.  به  گمان من فردوسی” کاوه”  سناریوی این صحنه و صحنه های بعدی را با پیش بینی واکنش های مختلف ضحٌاک و اطرافیانش در ذهن خود مجسم کرده و در برابر هر صحنه واکنشی در خور را در نظر گرفته بوده است. واز اینرو در این کنش و واکنش ها که پیش می آید، اگر آنرا به نمایشنامه تشبیه کنیم، کاوه  در حقیقت نویسنده و کارگردان صحنه است و دیگران در برابر کنش حساب شده او فقط واکنش – آنهم بی اراده و بدون فکر و طرح قبلی- نشان میدهند.

   تا اینجای کار، ظاهرا همه چیز بر وفق مراد ضحٌاک پیش رفته است و در دید ضحاک واطرافیان  او شاهدی از غیب رسیده است که با یک اقدام نمایشی دیگر از جانب ضحٌاک،  افسانه عدالت پروری او، مهر تایید مردمی خواهد خورد واین دروغ رسوا به صورتی واژگونه ودر قالب حقیقتی مسلٌم در تاریخ خواهد ماند. تنها، اشکال کوچکی در کار هست و آن این که این آهنگر بی سر و پا، که ادب و آداب دربار را نمیداند، با نهایت بی پروایی و بی ادبی از همان آغاز،  ذات مبارک ملوکانه را نشانه گرفته و وجود مقدس همایونی را عامل ستم بر خود میشمارد، و حتی گستاخی را تا آنجا رسانده که با اگر و مگر دادگری ایشان را زیر سوال میبرد. این را هم میتوان با انداختن بار گناه بر گردن یکی از زیر دستان، حل کرد.

 کاوه که گویی آنچه را در ذهن دیگران میگذرد ، پیش بینی کرده، برای اثبات گناه شخص ضحٌاک و نگذاشتن هیچ راه فراری برای او، بی اعتنا به خشم او – و لابد تعجب و بهت اطرافیان – ادامه میدهد:

                                                         ز  تو  بر من آمد ستم  بیشتر        زنی     بر  دلم    هر زمان نیشتر

                                                        ستم گرنداری تو   بر  من  روا        به   فرزند  من دست بردن چرا؟

                                                      مرا   بود   هژده پسر در جهان        از ایشان یکی مانده است این زمان

                                                      ببخشای   بر  من   یکی را،  نگر       که  سوزان شود  هر زمانم جگر

                                                        شها من چه کردم؟ یکی بازگوی       و  گر بی گناهم     بهانه   مجوی

                                                        به حال من ای تاجور در نگر        میافزای   بر  خویشتن   درد   سر

کاوه نقشی شگفت و استادانه بر عهده گرفته است. رودر روی دشمنی ستمگر، تا بن دندان مسلٌح، حیله گر و ریاکار ایستاده است. برای آنکه بتواند با در هم شکستن روحیه دشمن ،به دل مردمی   که ترسیده و خموده اند ، گرمی و تپش انقلابی را باز گرداند، پیش از وارد کردن ضربه نهایی ، در عین نشانه قراردادن دشمن و بر شمردن سیاهکاری او، با تکیه بر سرگذشت شخصی خود – که جای هیچ چون و  چرا و مگر واگری را برای دشمن باقی نمیگذارد- برای غافل نگه داشتن او، از خود او یاری میخواهد.

چنان از خود و رنج خود سخن میگوید که دشمن گمان میکند، کاوه فقط به طلب آزادی آخرین پسر خود آمده است و با نجات این پسر در زمره ستایشگران دشمن در خواهد آمد.  کاوه با مهارت تمام هم ساده لوح نمایی میکند و هم در همان آن ، با منطقی خدشه نا پذیر انگشت اتهام را به سینه ضحٌاک نشانه میرود:

                                                یکی    بی    زیان   مرد    آهنگرم        ز  شاه  آتش  آید  همی    بر   سرم

                                                      شماریت    با من   بباید گرفت         به دان تا جهان مان د اندر  شگفت

                                              که گر هفت کشور به شاهی تراست         چرا رنج و سختی همه بهر ما  است

                                                     مگر   کز شمار   تو   آید   پدید         که نوبت ز گیتی به من چون رسید

این دیگر نهایت گستاخی است که آهنگری که در نظر ضحٌاک و درباریانش از آن ذرٌه هایی است که در حساب نمی آید، خود را همسنگ شاه میشمارد و ازو بازخواست میکند. این رفتار کاوه نه تنها ضحٌاک را شگفت زده و سر در گم میکند:

                                                               سپهبد به گفتار او بنگرید       شگفت آمدش کان سخن ها شنید

بلکه درباریان اورا هم که پیش ازین خشم و کین توزی و نا بردباری ضحٌاک را دیده اند حیرت زده میکند:

                                                              مِهان  شاه را خواندند  آفرین      که “ای  نامور    شهریار زمین

                                                          ز چرخ فلک بر سرت باد سرد        نیارد   گذشتن  به    روز  نبرد

                                                             چرا پیش تو کاوه ی خام گوی       بسان همالان  کند سرخ روی

در این بهت و نا باوری است که:

                                                                بدو باز دادند  فرزند  او      به خوبی  بجستند  پیوند  او

خود کامگان بنا بر طبیعت خود، همه چیز را در چارچوب منافع شخصی و طبقه خاص خود می بینند و از درک انگیزه های اجتماعی عاجز اند.    ضحٌاک ودرباریانش هم از همین دست مردم اند.  کاوه را در قالب پدری خشمگین می بینند که آمده است تا با استفاده از دادگری ونازکدلی حاکم، تقاضای ترحم کند و جان فرزندش را نجات دهد. هیچ یک زبان کاوه را نمی فهمند که “من” او ، ضمیر شخصی نیست، ضمیری همگانی است. حتی آنجا هم که کاوه میگوید ” چرا رنج وسختی همه بهر ما است” بازهم سخن اورا در نمی یابند. آخر مگر نه اینکه خود ایشان در سخن گفتن، خود را “ما” می نامند.  در نظام فکری ایشان، کاوه هم- گرچه لایق این مرتبه بلند نیست که به جای “من” از  “ما” استفاده کند- در اثر حضور در جمع و نشستن در کنار بزرگان دربار، گرفتار توٌهم خود بزرگ بینی شده است! این سهو زبانی او را باید ندیده گرفت، و از این موقعیت استفاده کرد:

                                                                  بفرمود مر کاوه را پادشا        که باشد بر آن محضر اندر گوا

بازی از نظر ضحٌاک ودرباریانش به پایان رسیده است.  حاکم دادگر نه تنها بد زبانی های این رعیٌت دون مرتبه را تحمل کرده و بر او خشم نگرفته، بلکه با بخشیدن جان فرزند ش نهایت دادگری خودرا ثابت کرده است و اکنون بازهم با لطفی شاهانه اورا سرافراز میکند وبه او این افتخار را میدهد که نام و امضای بی ارزش خودرا  کنار نام و امضای بلند آوازگان درباری بگذارد تا در همیشه تاریخ بماند! این همان قانع شدن به دستآوردی موضعی وموقت است که در برنامه ی قیامی که باید با ریشه کن کردن بنیان ستم به نتیجه برسد جایی ندارد، از اینرو:

                                                        چو  برخواند کاوه  همه  محضرش       سبک سوی پیران آن کشورش

                                                        خروشید:  “کای  پایمردان   دیو       بریده  دل از ترس گیهان خدیو

                                                        همه   سوی  دوزخ   نهادید   روی      سپردید  دل  ها به  گفتار  اوی

                                                        نباشم   بدین    محضر  اندر  گوا       نه  هرگز بر اندیشم   از پادشا

                                                       خروشید وبر جست لرزان ز جای     بدرید  و بسپرد محضر  به پای

کاوه پیش از هر اقدام دیگری، سراسر متن محضر را میخواند تا ضحٌاک واطرافیان او نتوانند در آینده ادعا کنند که کاوه بدون آگاهی از متن، از روی خشم و شتابزدگی عمل کرده است. یا نتوانند ادعا کنند که این عمل او از روی جهل وبی سوادی بود.

 کاوه پس از خواندن محضر، امضا کنندگان را سرزنش میکند که از راه ایزدی روبرگردانده و پایمرد دیو شده اند.  به آنان میگوید که محضر را امضا نمی کند و هرگزهم از پادشاه اندیشه ای به دل راه نمیدهد   ( نمی ترسد). این هم بخشی از برنامه برای قیامی موفق است. کاوه با رفتار حساب شده خود توانسته است هیبت دروغین ضٌحاک را در هم بشکند و با غافل گیر کردن آنان از راه گفتار و کرداری که برای آنان نا آشنا و نا شناخته است، قدرت عمل را از ایشان سلب و به خود منتقل کند.  قدرت روحی او این امکان را فراهم کرده است که او، در عمل صحنه را – ولو در کوتاه مدت-  زیر سلطه داشته باشد. کاوه روحیه طرف مقابل را – تسلیم شدن به قدرت حاکم- میشناسد و از این رو ضمن توبیخ آنان از همکاری با نیروی اهریمنی حاکم، با بیان صریح اینکه ترسی از حاکم ندارد و با پاره کردن و زیر پا افکندن محضر، هم گفته خودرا با عمل تایید میکند، هم بی ارزش بودن امضای آنان را به رخشان میکشد و هم به آنان نشان میدهد که ترسشان از حاکم ستمگر بی پایه است.  در واقع پیام کاوه در این مرحله برای درباریان ضحٌاک نیست، بلکه برای آن گروه از مردم است که از ترس خود را باخته اند و همکاری با حکومت ضحٌاک را با دلایلی نا موجٌه  تو جیه میکنند.  آنچه فردوسی از زبان ضحٌاک در پاسخ اعتراض درباریان آورده است هم،  تاکیدی بر همین پیام است:

                                                           چرا  پیش  تو کاوه ی خام گوی       بسان همالان کند  سرخ  روی

                                                          همه   محضر  ما   و   پیمان  تو       بدرٌد ،  بپیچد    ز فرمان    تو

                                                          کی    نامور    پاسخ    آورد  زود        که  “از من شگفتی بباید شنود

                                                          که چون کاوه آمد ز  درگه   پدید      دو  گوش  من آواز  او را شنید

                                                          میان من و او، ز  ایوان  دُرُست       تو  گفتی یکی کوه  آهن  برست

                                                          ندانم چه شاید بدن زین سپس         که  راز  سپهری  ندانست  کس”

حضور کاوه با روحیه و هیبت و صلابتی چنان استوار در درباری که تا آن لحظه پایگاه آستان بوسان زبون بی مهره بوده است، چنان در روحیه ستمگر ضعیف کشی چون ضحٌاک اثر میگذارد که میان خود و کاوه مانعی چون کوه آهن می بیند و از این ناتوانی در دسترسی به او، خود را می بازد.

طبیعی است که خبر این واقعه ی شگفت به بیرون از دربار درز پیدا میکند. میتوان تصور کرد که خود درباریان در آغاز، شایعه دادگستری حاکم و قصد اورا برای رسیدگی به دادخواهی ستمدیدگان منتشرکرده باشند. باور کردنی است که رفتن کاوه را هم به دربار، به تصور آنکه پایانی مطابق خواسته آنان خواهد داشت در بوق و کرنای تبلیغات  دمیده باشند و در نتیجه مردم را متوجه رویداد پیش رو و کنجکاو و  منتظر نتیجه آن کرده باشند.

                                                               چو کاوه برون شد ز درگاه شاه       بر او انجمن گشت بازار گاه

اگرآن پیش آگهی نبود، انبوه مردم به مجرد خروج کاوه از دربار ، دور او جمع نمیشدند.  در این بیت کلمه “بازارگاه” شایان توٌجه است. میتوان تصوٌر کرد که دو دسته از مردم منتظر خروج کاوه از دربار بوده اند. انبوهی از مردم کوچه و بازار که بر اثر تبلیغات دربار درباره ی به مظالم نشستن حاکم (اصطلاحی که پس از حمله عرب برای این گونه نمایش های دادگرانه از سوی حکام وقت معمول شده بود) و رفتن کاوه به دربارضحٌاک  برای دادخواهی ( آن هم به تعبیر تبلیغات چی های دربار) از واقعه آگاه شده بودند و برای آگاهی از نتیجه،  در گوشه و کنار منتظر مانده بودند، و گروه کوچکی از یاران کاوه که از برنامه قیام با اطلاع بوده اند وبر اساس آنچه در برنامه برای مراحل بعدی پیش بینی شده بوده، منتظر نتیجه این مرحله بوده اند تا بر اساس آن قدم بعدی را بردارند.  تصور اینکه مراحل بعدی – بدون برنامه ریزی قبلی و کمک گروهی آگاه و آماده – به صورتی خود جوش و تصادفی پیش آمده باشد، محال است،  مگر آنکه به الهام و  یاری نیروهای غیبی معتقد شویم که آن هم در کار کاوه – این آهنگری که همه چیزش زمینی است- دخالتی ندارد.

  “بازارگاه” از جهتی دیگر هم جالب توٌجه است. فردوسی در انتخاب واژه  دقیق است. میشود چنین برداشت کرد که مقصود فردوسی از کاربرد این واژه، بیان این نکته باشد که گروه صنعتگران و پیشه وران خرده پا، بازاریان، به دلیل آنکه کنار هم اند و هر رویدادی در جامعه تاثیری آنی در وضع کسب ومعیشت ایشان دارد، بیش از سایر گروه های اجتماع مراقب اوضاع اند.

انبوه مردمی که در یک واکنش غریزی و با دیدن پیروزی یکی از جمع خودشان به حرکتی انقلابی می پیوندند، اگر بوسیله گروهی آگاه رهبری نشوند، اگر شعاری مورد قبول نداشته باشند:

                                                          همی بر خروشید وفریاد خواند      جهان را سراسر سوی داد خواند

 اگر زیر پرچمی که میشناسند و میدانند که به هیچ غرض و مرضی وابسته نیست گرد نیایند،

                                                            از آن چرم کآهنگران پشت پای        بپوشند   هنگام   زخم   درای

                                                            همان، کاوه آن بر سر نیزه کرد       همان گه ز بازار بر خاست گرد

 اگر رهبرانی مورد اعتماد نداشته باشند که راهبر ایشان باشد، و اگرمقصد و مقصود از این قیام را که در آن شرکت کرده اند ندانند در نیمه راه از نهضت جدا خواهند شد:

                                                      خروشان همی رفت نیزه به دست      که “ای  نامداران  یزدان  پرست”

                                                     بپویید   کاین   مهتر   آهرمن است      جهان آفرین را به دل دشمن است”

تنها شناخت راه هم کافی نیست. باید بیراه و کژراه را هم شناخت و این از وظایف رهبری است که راه تشخیص این دورا به پیروان نشان دهد:

                                                          کسی  کاو  هوای  فریدون  کند       سر از بند ضحٌاک  بیرون  کند

                                                         بدان  بی بها، نا  سزاوار  پوست       پدید آمد آوای  دشمن  ز دوست

                                                         همی رفت پیش اندرون مرد گرد       جهانی  بر او انجمن شد  نه خرد

                                                         بدانست خود کآفریدون کجاست        سر اندر کشید وهمی رفت راست

                                                         بیامد    به    درگاه     سالار  نو        بدیدندش آنجا  و  بر خاست غو

از این پس دیگر از کاوه سخنی در میان نیست. وظیفه او به انجام رسیده است و در نتیجه فردوسی او را از صحنه خارج میکند. به پایان بردن کار قیام وارد مرحله دیگری شده است که سالاری نو می طلبد. این هم درسی دیگر. هر مرحله از قیامی موفق، رهبری جداگانه لازم دارد که ویژگی های مورد نیاز برای رهبری آن مرحله را داشته باشد.

رهبری و شرایط آن

باری دیگر، آنچه را پیش آمده است مرور کنیم: جامعه ای بدلیل نا آگاهی بدنه اصلی جمعیت فریب خورده،  و خیانت آگاهانه یا نا آگاه سران و سرگردگان قوم و قبیله های خود ، در شورشی کور، زمام امور و سرنوشت خودرا به دست حاکمی بیگانه ، ستمگر و اهریمنی خو (ضحٌاک) میسپارد و به سیاهچال ظلم و ظلمتی هزار ساله در می افتد.  در این هزار سال دوران سیاهی و تباهی، در آغاز، بهت و حیرانی است، سپس اختگی و تن به قضا دادن، سپس تلاش هایی، هرچند بی ثمر ، در کاهش شدٌت ستم ، و در نهایت، قیامی سنجیده، برنامه ریزی شده،   دقیق و در زمان و لحظه مناسب، با شعار و هدفی روشن و قابل فهم برای همگان، به رهبری مردی که از “غیب برون نیامده است تا کاری بکند”، بلکه آهنگری  از گروه پیشه وران درد آشنای شناخته برای مردم است،  که از درون همان جامعه برخاسته است و درد ودرمان هردو را میشناسد و از این رو برای قظع ریشه ستم برخاسته است. در فاصله ی میان رفتن به دربار ضحٌاک تا راهبری مردمی که زیر پرچم او گرد آمده اند به مخفیگاه فریدون، کاوه چند کار کارستان میکند:

*-  هیبت پوشالی ضحٌاک و دستگاه حکومتی اورا در هم میشکند و در عمل به مردم نشان میدهد که پایه  قدرت ضحٌاک ، ترس مردم است و اگر مردم دلیرانه رودر روی او بایستند، نه تنها او، بلکه

اطرافیانش هم تاب مقاومت نخواهند داشت. باد بادکی است که به سر سوزنی خواهد ترکید.

*_ با خروج از دربار، مردم را به سوی داد   میخواند:

                                                      همی بر خروشید وفریاد خواند           جهان را سراسر سوی داد خواند

و در همان آن که درمان را بیان میکند، ریشه درد را هم به روشنی نشان میدهد:

                                                           بدانید کاین مهتر آهرمن است      جهان آفرین را به دل دشمن است

 تاکیدی که بر اهریمن (و نه اهریمنی) بودن ضحٌاک میکند و این که دشمنی با جهان آفرین در ذات اوست نه صفتی بیرونی ،  تأمل بر انگیز است. خوی اهریمنی، نهادینه نیست.  پرورده اهریمن را می توان با آموزش و پرورش درست ، به راه ایزدی برگرداند. به تعبیر فردوسی ” سرانشان بشست”. امٌا دژ کامگی،  ذات اهریمن است. ویژگی سرشت اوست. زدودنی و اصلاح شدنی نیست.  مردم طرف خطاب کاوه، جهان  بینی ایرانی اورمزد و اهریمن را میدانند. از تضاد این دو آگاهند .  میدانند که این تضاد جز با نابودی اهریمن به سر انجام نخواهد رسید. کاوه اورا اهریمن میخواند ودشمنی اورا با جهان آفرین و هرچه نیکی و راستی و پاکی و داد است ذاتی میشمارد تا مردم بدانند که امیدی به سازش یا اصلاح اهریمن نیست و تنها راه،  نابودی کامل ضحٌاک و منش ضحٌاکی است. و برای تاکید بر همین امر است که در پی این گفته ها باز هم میگوید:

                                                                 کسی کاو هوای فریدون کند        سر از بند ضحٌاک بیرون کند

که هم تعیین معیاری است برای تشخیص دوست از دشمن و هم هشداری است به دو دوزه بازان، که نمیتوان در آن واحد در هردو اردو جا خوش کرد.

*_  با بر سر نیزه کردن پیشبند چرمین خود، برای قیامی که آغاز شده است عَلَمی، پرچمی، نشانه ای می آفریند که ماهیتش برای همه آشناست، نشان خانوادگی یا مایه امتیاز هیچ قوم و قبیله یا دار و دسته ای نیست. نشانه کار و تلاش در شرایطی سخت برای زندگی بهتر است. وسیله دفاع در برابر اخگر های سوزان آتش است. حریم حفاظت تن مرد کوشنده از گزند دشمن ( شعله ی سرکش آتش کور ) است و ازین روست که فرزانه توس میگوید:

                                                          بدان بی بها نا سزاوار پوست          پدید آمد آواز دشمن  ز  دوست.

درست  است که پرچم کاوه، وسیله ای میشود تا ” آواز دشمن ز دوست” ، اختلاف شعار ها و هدف ها، روشن شود، امٌا معیاری دیگر لازم است تا میزان بی آلایش بودن و پایداری هر یک از افراد گروه دوستان هم پدیدار شود. لازم است در همین آغاز کار، روشن شود که هرکس با اراده خود و با درک درست از مقصد و مقصود این خیزش به آن پیوسته است، نه به تقلید و تبعیت از جمع. این پیش شرط در بیت بعدی آمده است:

                                                                       یکایک به نزد فریدون شویم         بدان سایه فرٌ اوبغنویم

اطرافیانش هم تاب مقاومت نخواهند داشت. باد بادکی است که به سر سوزنی خواهد ترکید. اوه وظیفه خود را به کمال انجام میدهد. مرحله اول قیام را با موفقیت آغاز میکند.نیروی مردمی آماده قیام را گرد می آورد و آنان را به جمع رهبر مرحله بعدی قیام که ویژگی های دیگر می طلبد میرساند و خود به صورت سربازی در میان جمع در خدمت رهبر جدید در می آید. این که نوشتم ازین پس، فردوسی اورا از صحنه خارج میکند، بدان معنی نیست که کاوه به خانه اش بر میگردد وسرگرم خور و خواب و خشم و شهوت روزمره بی رگان اخته میشود. به این معنی است، که ازین پس ، کاوه در پس صحنه ودر صف هزاران پیکار جوی زیر فرمان فریدون، به وظیفه خود عمل میکند. نام خاندان کاوه، در میان خاندان های مرزبان ایران تا دوران ساسانی باقی است. گردان خاندان او، در همه میدان های نبردی که ازین پس در دفاع از ایران پیش می آید حاضر اند.

*_ همی رفت پیش اندرون مرد گرد.  کاوه، پرچم به دست، پیشاپیش جمعیت حرکت میکند. این ، هم گامی دیگر است برای درهم شکستن ترس مردم از قدرت حاکم و هم، حرکتی آگانه است برای کنترل رهبری جمعیت و جلوگیری از افتادنش در دام رهبری نادانان، راه نشناسان، یا خاینان و مزدوران. کاوه به درستی میداند:

هرکه را راهبر زغن باشد     گذر او به مرغزن باشد  (رودکی)

و از اینرو خود با پرچمی افراشته پیشاپیش حرکت میکند.  درست است که با این کار جان خود را به خطر می اندازد، امٌا همین جان بر کف دست نهادن اوست که گرد آمدن مردم کوچه وبازار از سر کنجکاوی به دور اورا،  به “جهانی  بر او انجمن  شد  نه خرد” تبدیل میکند .

در این جا لازم است بگویم که این پیشاپیش بودن رهبر، در تمامی بخش استوره ای شاهنامه و در بیشتر بخش های تاریخی شاهنامه  دیده میشود. پیش از کاوه، سیامک ،فرزند کیومرس پیشرو سپاه پدر در جنگ با خزروان دیو است و به دست او کشته میشود. فرزندش هوشنگ، فرمانده و پیشرو سپاهی است که دیوان کشنده سیامک را در هم میشکند.تهمورس، فرزند هوشنگ وسومین پادشاه پیشداد، در نبرد با سیاه دیوان، خود پیشرو سپاه است:

                                                                     جهاندار تهمورس با فرین       بیامد کمر بسته جنگ و کین

فریدون ، پس از کاوه، در عبور از اروند رود، پیشاپیش سپاه، باره بر آب میافکند، به تن خویش با ضحٌاک در گیر میشود و اورا با ضربه گرزه گاوسر از پای در می اندازد و به بند میکشد. منوچهر به تن خویش با سلم و تور میجنگد واز آن پس که کار جنگ به خاندان سام واگذار میشود، این سام و زال و رستم اند که در میدان نبرد پیشرو سپاه اند.

*_ کاوه، نمونه یک رهبر انقلابی کامل است. نقاط قوت و ضعف خودرا به خوبی میشناسد. مردم به جان آمده از ستم را هم.  قیام او از روی طرحی دقیق وحساب شده است. در این طرح همه رویداد ها و واکنش مناسب ودر خور هر رویداد احتمالی، پیش بینی شده است. خود او از گروه انگشت شماری است که هم از طرح جامع قیام آگاه است، و هم از رهبری مرحله بعدی، شناخت کافی دارد. در عین حال از آن گروه رهبران است که پیروزی کامل را در رسیدن به نتیجه نهایی قیام میدانند و برای رسیدن به این نتیجه، از خویشتن خویش گذشته اند.  خودپسندی و انحصار طلبی در منش ایشان نیست. از این رو است که کاوه از” انجمن شدن جهانی نه خرد” بر گرد خود،  نه گرفتار خود پسندی میشود، و نه آنان را به بیراه – به شورشی کور برای غارت و کشتار دستیاران ضحٌاک  – میکشاند. در عوض:

                                                       بدانست خود کآفریدون کجاست         سر اندر کشید وهمی رفت راست

به این ترتیب،  کاوه وظیفه خود را به کمال انجام میدهد. مرحله اول قیام را با موفقیت آغاز میکند.نیروی مردمی آماده قیام را گرد می آورد و آنان را به جمع رهبر مرحله بعدی قیام که ویژگی های دیگر می طلبد میرساند و خود به صورت سربازی در میان جمع در خدمت رهبر جدید در می آید. این که نوشتم ازین پس، فردوسی اورا از صحنه خارج میکند، بدان معنی نیست که کاوه به خانه اش بر میگردد وسرگرم خور و خواب و خشم و شهوت روزمره بی رگان اخته میشود. به این معنی است، که ازین پس ، کاوه در پس صحنه ودر صف هزاران پیکار جوی زیر فرمان فریدون، به وظیفه خود عمل میکند. نام خاندان کاوه، در میان خاندان های مرزبان ایران تا دوران ساسانی باقی است. گردان خاندان او، در همه میدان های نبردی که ازین پس در دفاع از ایران پیش می آید حاضر اند.

 

نوزدهم اسفند( روز اَرد ) روز به فرجام رسیدن کار شاهنامه

نوزدهم اسفند( روز اَرد ) روز به فرجام رسیدن کار شاهنامه

«گرد آورنده: هومر آبرامیان»

Image result for ‫فردوسی توسی‬‎

ای آینه ی روشنِ زندگی نیاکان خردمند، در گستره ی جهان

      ای چشمه سار پاکیزه و جوشنده ی اندیشه ی نیاکان در پهنه ی ایران

                ای رود خروشنده و پُر آبخیز و روان نیاکان در گستره ی زمان

                          ای دریای ژرف و دور کرانه ی فرهنگ نیاکان

                                    ای آسمان روشن و ستاره بارانِ داستانِ نیاکان

                                                ای خورشید همواره تابانِ خرد و دانشِ نیاکان

                                                          ای درفش همواره بر افراشته ی فَرّ و فرهنگ ایران

که یکهزار سال است، که بر شانه های استوار و پر شکوه فردوسی، بر بلندای دماوند، در میانه ی میدان خرد و فرهنگ ایران در میان جان پُر لرزش و خیزشِ اندروای، چین برچین می افکنی و بر رهروان این راه دراز جان و نیرو می پراکنی.

ای شاهنامه، ترا می ستاییم

ترا می ستاییم ، ای فردوسی ایران، که بالای بلندت به بلندای دماوند برخاست، و بدان زمان که مادرِ میهن، از هر سوی آماج تیرهای سهمگین و زهرآگین بد اندیشان بود، سینه ی ستبرت را سپر ایران کردی و با خامه ی درخشانت، سروده ی آهنگینت را همچون تیر خَدنگ، بررنگین کمان بلند خِرَد و فرهنگ نهادی و به سرتاسر مرزهای ایرانشهر افکندی و از درخشی که با نوک پیکان آن در آسمان ایران پدیدار شد، به ایرانیان شیوه ی جانفشانی و سر اندازی در راه میهن، شیوه ی زندگی همراه با اندیشه و دانش و بینش، و گذشت و بُردباری و با آزرم بدیگران نگریستن و با مهر ، با همگان زیستن را آموختی.

ترا می ستایم…

ای روان همواره نگران ایران،

ای پهلوان همواره بیدار میدان خرد و فرهنگ ایران، فردوسی، ترا می ستاییم.

 

گفتار، اندر فراهم آوردن شاهنامه

« فریدون جنیدی»

انوشه روان، ابو منصور، محمد، پورِ عبدالرزاق، پورِ بابکِ خراسانی، فرمان به گرد آوری شاهنامه داد.

پیران دانای ایران از چند شهر در توس گرد آمدند:

از هرات، پیر خراسان ماخ

از توس، موبد شادان پور بُرزین.

از نیشابور، موبد ماهوی خورشید، پور بهرام

از سیستان موبد یزدان داد، پور شاپور

و ابو مَنصور مَعَمری وزیر فرهیخته ی وی کارِ آن انجمن دانایان را سامان داد، و شاهنامه را که آنان از روی نَسک های گونه گون از پهلوی ترجمه کردند، در یک دفتر آرایش داد، و آن شاهنامه [که بجز پیشگفتارش به زمان ما نرسیده است] با نام شاهنامه ابومنصوری، در ایران پراکنده شد.

این کارِ بزرگ در سال 346 کوچی در توس بپایان رسید. به فرخی و خُجستگی و بشادی روان آن بزرگان بخشی از پیشگفتار همان نامه را که نوشته ی ابو منصور مَعَمری است بخوانیم:

« … امیر ابو منصور عبدالرزاق مردی بود با فَرّ و خویشکام بود و با هنر و بزرگمنش بود، اندر کامروایی، و با دستگاهی تمام از پادشاهی و سازِ مهتران، و اندیشه ی بلند داشت ، و نژادی بزرگ داشت بگوهر، و از تخم اسپهبدان ایران بود … پس دستور خویش ابو منصور مَعمَری را بفرمود تا خداوندان کُتُب را از دهگانان و فرزانگان و جهان دیدگان از شهرها بیاوردند و چاکر او ابومنصور مَعَمری بفرمان او نامه کرد و کس فرستاد بشهرهای خراسان و هشیاران از آنجا بیاورد، چون ماخ پیر خراسان از هری، و چون یزدان داد پسر شاپور از سیستان، و چون ماهوی خورشید پسر بهرام از نیشابور، و چون شادان پسر بُرزین از توس ، گرد کرد و بنشاند به فراز آوردن این نامه های شاهان و زندگانی هر یک از داد و بیداد و آشوب و جنگ و آیین از کیومرس نخستین کس که اندر جهان بود که آیین مردمی آورد، و مردمان را از جانوران جدا کرد تا یزدگرد شهریار که آخر کیان بود اندر ماه محرم و سال بر سیسد و چهل و شش از هجرت..»

این گفتار را فردوسی بدینسان ترجمه کرده است:

یکی پهلوان بود دهگان نژاد      دلیر و بزرگ و خردمند و راد

زهر کشوری موبدی سالخورد      بیاورد و این نامه را گرد کرد

پژوهنده ی روزگار نخست      گذشته سخن ها همه بازجُست

بپرسیدشان از نژاد کیان      و زان نامداران و فرخ گُوان

که گیتی به آغاز چون داشتند      که ایدون به ما خوار بگذاشتند

چگونه؟ سر آمد به بد اختری      بر ایشان همه روز گُند آوری

پرسشی که پس از این گفتار می آید چنین است که :

چرا فردوسی نام آن بزرگمردان را در شاهنامه نیاورده است؟

و پاسخ آن است که نام انوشه روان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق توسی در آهنگِ سروده ی شاهنامه نمی گنجد، و چون چنین است، از او با نام پهلوان دهگان نژاد و دلیر و بزرگ و خردمند و راد، یاد کرد. پسان، چون نام او که، درفش خُجسته ی شاهنامه است در آهنگ گفتار شاهنامه نگنجید، به آزرم وی و ابو منصور مَعمَری از یاد کردن نام دیگران نیز چشم پوشید، اما در میان داستانها، نام دو کس از آنان را نیز گنجانید، چنانکه از نام ماخ پیر خراسان یاد کردم.

در داستان آوردن کلیله و دمنه نیز ، سخن از شادان برزین می رود:

نگه کن که شادان برزین چه گفت       بدانگه که بگشاد راز، از نهفت

نام یزدان داد نیز در آهنگ گفتار شاهنامه نمی گنجد، زیرا که از سه آوای بلند بر آمده است: یز- دان- داد که چنین نوشته می شود( – – -) باز آنکه آهنگ شاهنامه چنین است: ( .- – .- – .- – .- ) یا ( تَ ناتن، تَ ناتن تَ ناتن، تنا).

ماهوی خورشید نیز چنین است( – – – – ) .

نمونه یی که در شاهنامه بدین گفتار نیرو می بخشد، نام بزرگمهر است که آن نیز چنین شنیده می شود:

( – – – ) و فردوسی بناچار همواره گونه ی تازی شده ی آن را در سخن آورده است: بوذرجمهر که چنین شنیده می شود:

( – – . – ) یا ( نا تن تَ نا ) که در سه جا از هر لتِ شاهنامه می گنجد!.

به روان و فروهر پاکِ همه ی آن بزرگمردان، درود و ستایش و آفرین باد که با مِهر به ایران و بزرگداشت نیاکان، کارنامه ی آن بزرگان را از خم و پیچ زمان، و از گرداب ها و توفانهای بی شمار جهان گذرانده ، بدست فرزندان ایران رساندند.

دنباله ی گفتار:

ابومنصور، پهلوان و کنارنگ [مرزبان] خراسان را در سال 351 در یکی از نبردها زهر خوراندند، و وی زیر درختی، نزار و نا توان ایستاده و بیهوش گشت و در بیهوشی سرش را از تن جدا کردند و جان به جان آفرین سپرد!.

فردوسی می فرماید که ایرانیان بدین داستان [شاهنامه] دل سپرده بودند و خوانندگان، آن را برای مردمان می خواندند.

آنگاه دقیقی ، آغاز به سرودن آن کرد و کار را بپایان نرسانده ، از جهان برفت.

اکنون برای این که جدولی از این سالها بدست آوریم بایستی از سال پایان یافتن شاهنامه بیاغازیم:

سرآمد کنون قِصّه ی یزدگرد        بماه سپندار روزِ «ارد»

زهجرت شده پنج هشتاد بار       که پیوستم این نامه نامدار

از این گفتار پیداست که شاهنامه در روز بیست و پنجم اسفند باستانی ( نوزدهم اسفند خیامی ) سال 400 هجری بپایان رسیده است .

با یک شماره آشنا، چون سالِ ماه شمار همواره پانزده روز از سال خورشیدی کمتر است 4400 =11×400 روز، کمبودِ آنست، که چون آن را برابر بر 365 روز خورشیدی بخش کنیم ، 12 سال و 20 روز را در بر می گیرد.

اکنون اگر 12 سال را از 400 کم کنیم ، سال پایان یافتن شاهنامه در گاهشمار خورشیدی 388 است.

چون سی سال زمان سرایش شاهنامه از آن کم شود ، آغاز کار فردوسی در 358 خورشیدی بوده است.

و چون فردوسی بهنگام آغاز سرایش چهل ساله بوده است، زایش فرخنده ی وی در 318 خورشیدی در شمار است .

***

داستان چنانچون فردوسی می فرماید آنستکه چون دقیقی از جهان برفت:

دل روشن من چو برگشت ازوی      سوی نامه ی خسروان کرد روی

که این نامه را دست پیش آوَرَم       ز دفتر به گفتار خویش آورم

بپرسیدم از هر کسی بی شمار      بترسیدم از گردش روزگار

مگر خود درنگم نباشد بسی      بباید سپُردن به دیگر کسی

و دیگر که گنجم وفادار نیست       همین رنج را کس خریدار نیست

برین گونه یک چند بگذاشتم       سخن را نهفته همی داشت

به شهرم یکی مهربان دوست بود        تو گفتی که با من به یک پوست بود

مرا گفت خوب آمد این رای تو       به نیکی گراید همی پای تو

نبشته من این نامه ی پهلوی      به پیش تو آرم مگر نغنوی

گشاده زبان و جوانیت هست      سخن گفتن پهلوانیت هست

شو این نامه ی خسروان بازگوی      بدین جوی نزد مهان آبروی

چو آورد این نامه نزدیک من       برافروخت این جان تاریک من

بدین نامه چون دست کردم دراز      یکی مهتری بود گردنفراز

جوان بود و از گوهر پهلوان       خردمند و بیدار و روشن روان

خداوند رای و خداوند شرم       سخن گفتن خوب و آوای نرم

مرا گفت کز من چه باید همی       که جانت سخن بر گراید همی

به چیزی که باشد مرا دسترَس      بکوشم نیازت نیارم به کس

همی داشتم چون یکی تازه سیب       که از باد نامد به من بر نهیب

نام آن جوانِ انوشه روان فرزند ابو منصور ، امیر منصور بود که بر همان آیین پیشین در آهنگ گفتار شاهنامه نمی گنجید، و سخنان روشن و آشکا فردوسی نشان می دهد که وی پشتیبان فردوسی در سرودن شاهنامه بود، و گذران زندگی فردوسی بهنگام وی با آرامش و آسایش همراه بوده است.

***

امیر منصور که در دفترهای پسین از وی با نام امیرک منصور یادکرده اند، ( پسوند«ک» برای امیر منصور آزاد مرد، که فردوسی خود از او با پاژنامِ « مهتر گردانفراز» یاد می کند، نادرست است، و چنین داوری از سوی نویسندگان پسین، با نگرش بگفتار فردوسی نبوده است، و سخن را ببازی گرفته اند. ) در آشوب های هنگام پایانین سامانیان ، بسال 377 هجری در نیشابور گرفتار شد:

بسیار دیلم بگرفتند، ومنصور بن محمد بن عبدالرزاق ، اندر میان بود، نیز گرفته شد ،

همه را به خراسان فرستادندو منصور را بر گاوی نشاندند ، وبروز اندر بخارا آوردند.

( تاریخ گردیزی)

با این سخن از هنگام مرگ ابو منصور، کنارگ خراسان در سال 351 هجری ، تا گرفتار شدن امیر منصور 26 سال می گذرد و اگر آغاز سرایش شاهنامه فردوسی را که نزدیک ، 371 هجری است بیاد بیاوریم از آن هنگام که امیر منصور پشتیبانی فردوسی را پذیرفت ، تا زمان به بند گرفتنش، شش یا هفت سال، یار و یاور وی بوده است.

بگزارش گردیزی: ( امیر سبکتکین ترک تبار در سال 389 امیر منصور را به همراه سه تن از دیگر بزرگان ایران در زندان بکشت)

چنان نامور، گم شد از انجمن     چو از باد، سرو سهی در چمن

نه زو زنده بینیم، نه مرده نشان       بدست نهنگان و مرمکشان

این نهنگان و مردم کُشان کیستند؟ بجز دژخیمان دستگاه محمودی، و سردارآنان کیست؟ بجز محمود سبکتکین، خونخواره مردِ بی آزرمِ بد نژاد، دشمن خرد و فرهنگ ایران .

فردوسی بدنبال این سخن می فرماید:

ستم باد، برجان او، ماه و سال       کِجا، برتن شاه، شد بد سگال

ستم باد، درد باد، نفرین باد، برآن بی آزرم مرد فرومایه ی زرخریدزاده ، که پهلوانِ پهلوان زاده ی آزرمگین ما را دست و پای در زنجیر و بی گناه در زندان بکشت، و آنچنانکه از گفتار فردوسی پیداست، گور او نیز نا پیدا بوده است ، و روشن نیست کجا زیر خاکش کردند . (پیشگفتار بر ویرایش شاهنامه)

فرازی از پیشگفتار شاهنامه ی ابو منصوری

اول ایدون گوید درین نامه که تا جهان بود مردم گرد دانش گشته‌اند و سخن را بزرگ داشته و نیکوترین یادگاری سخن دانسته‌اند چه اندرین جهان مردم بدانش بزرگوارتر و مایه‌دارتر. و چون مردم بدانست کزوی چیزی نماند پایدار، بدان کوشد تا نام او بماند و نشان او گُسَسته نشود، چو آبادانی کردن و جایها استوار کردن ودلیری و شوخی و جان سپُردن و دانائی بیرون آوردن مردمان را بساختن کارهای نوآئین..

پس امیر ابومنصور عبدالرزاق مردی بود با فَرّ، و خویش‌کام بود و با هنر و بزرگ‌ منش بود، اندر کامروایی و با دستگاهی تمام از پادشاهی، و ساز مهتران و اندیشه بلند داشت و نژادی بزرگ داشت به گوهر و از تخم اسپهبدان ایران بود و کار کلیله و دمنه و نشان شاه خراسان بشنید. خوش آمدش، از روزگار آرزو کرد تا او را نیز یادگاری بود اندرین جهان. پس دستور خویش ابومنصور المعمری را بفرمود تا خداوندان کُتُب را از دهقانان و فرزانگان و جهاندیدگان از شهرها بیاوردند و چاکر او ابومنصور المعمری به فرمان او نامه کرد و کس فرستاد به شهرهای خراسان و هُشیاران ازآنجا بیاورد و از هرجای،‌ چون شاج پسر خراسانی از هری و چون یزدان‌داد پسر شاپور از سیستان و چون ماهوی خورشید پسر بهرام از نشابور و چون شاذان پسر برزین از توس. و از هر شارستان گرد کرد و بنشاند به فراز آوردن این نامه‌های شاهان و کارنامه‌هاشان و زندگانی هر یکی از داد و بیداد و آشوب و جنگ و آیین، از کی نخستین که اندر جهان او بود که آیین مردمی آورد و مردمان از جانوران پدید آورد تا یزدگرد شهریار که آخر مُلوک عجم بود..

و این را نام شاهنامه نهادند تا خداوندان دانش اندرین نگاه کنند و فرهنگ شاهان و مهتران و فرزانگان و کارو ساز پادشاهی و نهاد و رفتار ایشان و آیین‌های نیکو و داد و داوری ورای وراندن کار و سپاه آراستن و رزم کردن و شهر گشادن و کین خواستن و شبیخون کردن و آزرم داشتن و خواستاری کردن این همه را بدین نامه اندر بیابند. پس این نامه شاهان گرد آوردند و گزارش کردند و اندرین چیزهاست که به گفتار مر خواننده را بزرگ آید و به هر کسی دادند تا ازو فایده گیرد و چیزها اندرین نامه بیابند که سهمگین نماید و این نیکوست چون مغز او بدانی و ترا دُرُست گردد و دلپذیر آید چون گیومرت و تهمورس و دیوان و جمشید و چون داستان فریدون و زاده شدن او و برادرش و چون همان سنک کِجا آفریدون بپای بازداشت و چون ماران که از دوش ضحاک برآمدند این همه دُرُست آید بنزدیک دانایان و بخردان بمعنی. و آنکه دشمن دانش بُوَد این را زشت گرداند…

دانایان که نامه خواهند ساختن ایدون سزد که هفت چیز بجای آورند مرنامه را: یکی بنیاد نامه، یکی فر نامه، سه دیگر هنر نامه، چهارم نام خداوند نامه، پنجم مایه و اندازه سخن پیوستن، ششم نشان دادن از دانش آن کس که نامه از بهر اوست، هفتم درهای هر سخنی نگاهداشتن. و خواندن این نامه دانستن کارهای شاهانست و بخش کردن گروهی از ورزیدن کار این جهان. و سود این نامه هر کسی را هست و رامش جهان ست و انده گسار انده گنان ست و چاره درماندگان ست و این نامه و کار شاهان از بهر دو چیز خوانند یکی از بهر کار کرد و رفتار و آیین شاهان تا بدانند و در کدخدایی با هر کس بتوانند ساختن و دیگر که اندرو داستان‌ها ست که هم به گوش و هم به دیدن خوش آید که اندرو چیزهای نیکو و با دانش هست همچون پاداش نیکی و بادافراه بذی و تندی و نرمی و درشتی و آهستگی و شوخی و پرهیز و اندر شدن و بیرون شدن و پند و اندرز و خشم و خشنودی و شگفتی کار جهان. و مردم اندرین نامه این همه که یاد کردیم بدانند و بیابند. اکنون یاد کنیم از کار شاهان و داستان ایشان از آغاز کار، آغاز داستان، هر کجا آرامگاه مردمان بود به چهار سوی جهان از کران تا کران این زمین را ببخشیدند و به هفت بهر کردند و هر بهری را یکی کشور خواندند نخستین را ارزه خواندند دوم را شبه خواندند سوم را فرددفش خواندند چهارم را ویدرفش خواندند پنجم را ووربرست خواندند ششم را وورجرست خواندند هفتم را که میان جهان ست خنرس‌بامی‌ خواندند و خنرس‌بامی این ست که ما بدو اندریم و شاهان او را ایران‌شهر خواندندی و گوشه را امست خوانند و آن چین و ماچین است و هندوستان و بربر روم و خزر وروس و سقلاب و سمندر و برطاس و آنکه بیرون از او ست سکه خواندند و آفتاب برآمدن را باختر خواندند و فرو شدن را خاورخواندند و شام و یمن را مازندران خواندند و عراق و کوهستان را شورستان خواندند و ایران‌شهر از رود آمویست تا رود مصر و این کشورهای دیگر پیرامون اویند و ازین هفت کشور ایران‌شهر بزرگوارتر است به هر هنری و آنکه از سوی باخترست چینیان دارند و آنکه از سوی راست اوست هندوان دارند و آنکه از سوی چپ اوست ترکان دارند و دیگر خزریان دارند و آنکه از راستر بربریان دارند و از چپ روم خاوریان و مازندرانیان دارند و مصر گویند از مازندران ست و این دیگر همه ایران زمین است از بهرآنکه ایران بیشتر این ست که یاد کردیم…»

 

 

پیش نوشتار شاهنامه

به کوشش: عنایت الله عقیلی – هرمز بصاری

پرویز احسانی اردستانی

چاپ آرش، استکهلم سوئد سال 2006

Image result for ‫فردوسی و شاهنامه‬‎

بیش از چهارده سده ی پیش، تند بادی سهمگین از سوی باختر ایران وزیدن گرفت و غباری تیره و تاریک، چهره خورشید تابان این سرزمین اهورایی را پوشانید و سیلی از گرسنگان بیابان گرد و برهنه پای و خون ریز و بی فرهنگ، به سرزمینی که کانون شکوه و بلند پایه گی و فرهنگِ آن زمان بود ، سرازیر گشت و تنِ مردم این سامان، چون زمین گسترِ بهارستان اَش به دشنه ی این خون ریزان برهنه پای، پاره پاره شد. تکه های پاره شده ی این زمین گستر، همراه زنان و کودکانِ گرفتار و گنجینه های چپاول شده اش به بازارهای زنگبار و مدینه رفت و درفش کاویان اَش نیز بدستان ناپاکان بیابانی افتاد.

توفانِ تازشِ تازیان، اندک اندک سراسر ایران را فرا گرفت و این سرزمین سرسبز و آباد، از خونابه های سرشکِ مادران فرزند مرده و کودکان پدر از دست داده گلگون گشت و ستم و بی داد چیره شدگان را هم چُنان به دنبال داشت تا این که سالیانی چند گذشت و ایرانی تاب نیاورد که به گفته ی خودِ تازیان«مولی» و بَرده بماند.

پس چُنان شد که مردی از خراسان برخاست و تخت و بخت تازیان را در هم پیچید و نشان داد ایرانی اگر چه سال ها شکیبایی کند ، سرانجام تن به خواری نخواهد داد ولی دریغا که این سردار خراسانی بهزاد( ابو مسلم)، هر چند تازیانی را از اورنگ فرمان روایی به زیر کشید ولی تازیان دیگری را به جای آنان نشاند و آن گُجستگانِ نمک نشناس نیز با ریختن خون اَش نا سپاسی را به اوج رسانده و سرشتِ تازیگری شان را نشان دادند و این گونه بود که با این خیزش و خیزش های دیگر، پرتویی از امید در دل ایرانیان درخشیدن گرفت و بار دیگر نه در پنهان که آشکارا مادران نامِ ایران و ایرانی بودنشان را در گوش فرزندان شان زمزمه کردند. همین زمزمه ها در پسین ها، انگیزه یی پیش آورد که در گوشه و کنار ایران ، درفش های تازی ستیزی برافراشته شود و این کار تا بدانجا رسید که سرداران ایرانی بر بخش های بزرگی از ایران فرمانروایی یافتند.

در خراسان پیرامون شهر توس و تابران، روستایی بود به نام « پاژ» یا «واژ» که امروز به آن باژ گویند، به سال 950 ترسایی در یک خانواده ی ایرانی نژاده به نام «حسن » یا « اسحاق فرزند شرف شاه» و یا «احمد پسر فرخ» فرزندی پا به جهان گذارد که نامش را منصور نهادند، چرا در خانواده ی ایرانی نژاده(=اصیل) نام های تازی دیده می شود؟ شاید برخاسته از گرایش های دینی و یا ترسی بود که تازیان به دل ایرانیان نهاده بودند که نمونه اش در تاریخ فراوان است.

به گفته ی استاد دکتر جلیل دوستخواه از دوران زندگی آفریدگار شاه نامه آگاهی روشنی در دست نیست، درست تر آن است که بگوییم هنوز از سرگذشت دوران زندگی – کودکی و نو جوانی و جوانی ی او بسیار کم می دانیم.

پدرش هماره از بزرگی ایران پیشین و آسیب هایی که از بیگانگان بیابانگرد بر این سرزمین رسیده، و آنچه از گذشتگان خود شنیده بود، با او سخن می گفت، و گاه نیز از زرتشت، بزرگمرد ایران و دانش و خردمندی ی بزرگانی چون بزرگمهر و سردارانی چون یعقوب لیث، بهزاد(ابومسلم) ، به آفرید، بابک و دیگران را برای او می گفت، تا آنجا که پسر با راهنمایی ی پدر و مادرش و کوشش پَی گیر خود، فرهنگ ایرانی و دانش زمان خویش و تاریخ و فرزانه گی را ، به خوبی آموخت بدان گونه که یکی از بزرگترین آگاهان بینش زمان خود به شمار می آمد. بدین گونه می بینیم این « منصور» جوان که پسین ها نام « ابوالقاسم» فردوسی به خود گرفت، در نشست های گروهی ی پاد تازی، دلیرانه و با شور فراوان سخن می گفت و باوَرَش این بود که برای رهایی ایران از چیره گی بی گانه گان، باید پایه ی اندیشه ی ایرانی را توان و نیرو بخشید و از راه زبان و ادبِ پارسی، ایرانیان را در ایرانی بودنشان پا برجا و استوار ساخت. با این بینش و به دست آوردن دفتر خدای نامه که باز مانده ی زمان ساسانیان بود و با اندیشه ی ژرف اَش شاه نامه ی بزرگ را آفرید که سیمایی برجسته و جاویدان از ادب پارسی دَری ست که امروزه سروده های آن اَبَر مَردِ اندیشمند، مرزهای زبانی و دودمانی و دینی ی جهان را در نوردیده و بُن مایه و خاستگاه آن در تاریخ ایران باستان است .

نگرش ما از این یاد آوری این است که فردوسی در چُنان گستره و هال و هوایی پرورش یافت که جز ایران و باز سازی ی فرهنگ پای مال شده ی این سرزمین و تاریخ باستانی آن، پس از تازش تازیان نمی اندیشید و تنها همین بود که او را به سرودنِ این نامه ی ارجمند برانگیخت که امروز والاترین استوارنامه و شناسنامه ی راستین فرهنگی ایرانیان است.

بی گمان فردوسی و گروه آزاد اندیشی که برای آزادی ی سرزمینِ نیاگانی ، با بی گانه گان به ستیز برخاستند، دریافته بودند که سپاه و لشکر که با آن بتوانند رو در روی آنان بایستند، در دست ندارند. از این روی به شیوه ی دیگری از ایستاده گی و ستیز که همانا پیگار در گستره ی فرهنگی بود ، روی آوردند.

آن ها می دانستند که مردم اگر پایه ها و شالوده های فرهنگی ی خویش را شناخته و آن ها را باز سازند، بی گانه نَمی تواند بی مایه های خویش که دیگر ریخت و اُستوره ی تازی، از داستان « بلقیس و سلیمان و داود» گرفته تا سرگذشت « یوسف و زلیخا» و نیز اندیشه های برساخته یی چون « کربلا و کوفه» به خود گرفته بود ، جانشینِ اُستوره و آیین های پیشین ایرانیان ساخته و آنان را از درون تهی سازند.

بازداده های تاریخی ، نشان داده است که این جا به جایی در گستره ی فرهنگ و اُستوره ها چگونه مردمانِ سرزمین هایی چون: عراق، اُردُن، فلستین، سوریه، مصر، سودان، سومالی، تونس، مراکش الجزایر و دیگر کشورهای تازی زبان ، پَی و زمینه های ریشه یی خویش را از دست داده و با پذیرش زبان تازی، اندک اندک در شمار تازیان در آمدند .

فردوسی و یارانش این را به درستی دریافته بودند و از همین روی ، پَیگارشان را بر دو پایه ی استوار برای زنده نگاه داشتن اُستوره ها و تاریخ گذشته گان و نگه داشتِ بافت و ساختِ زبان پارسی ی دری ، استوار کردند و شاه نامه بر آیندِ گزند ناپذیر این ستیز ارجمند است که توانست ایرانیان را اگر چه آیین تازی را بر تافتند ، در گستره ی جهان زنده نگهدارد. از دیدگاهِ اندیشمندان، گذشت زمان ، از ارزش شاه نامه نمی کاهد که درون مایه این نامه ی ارجمند ، سرمایه و باز یافته یی است که هر روز دامنه ی گسترده تری می یابد. پژوهش پژوهنده گان ما در ده های گذشته گواه گویای ی از آن است.

به گفته ی زنده یاد استاد ذبیح الله صفا در نشست و گفتگوی خود در دانش کده ی ادب پارسی گفت:

« هر ملتی پدری دارد، پدر مردم هندوستان گاندی است، پدر مردم آمریکا لینکلن است و پدر ما فردوسی است» و این سخنی است که به راستی به ما جان می دهد.

شاید امروز بیشترین مردم، زمانی که در باره ی شاه نامه گفت و گو می شود آن را نامه ی شاهان می پندارند که چنین نیست. آشکار است که خاست گاه و بُن مایه ی شاه نامه ی فردوسی، همان « شاه نامه ی منثور ابو منصوری» بوده که به فرمانِ « ابو منصور عبدالرزاق» فرمان روای ایران خواهِ خراسان از خدای نامه یا خوتای نامک که باز گونه یی بود از سرگذشت آرمانی ایرانیان که در آن جای پایی از نامه های دینی اوستا ، بندهش، یادگار زریران، و کارنامه ی اردشیر پاپکان در آن یافت می شد و دیگر نوشته هایی چون گفتار کوتاه از گشتاسب و خانوداه اش و افزوده یی از اسکندر گُجَستک فرمان روای ماکادونی که دودمان هخامنشی را در ایران در زمان پادشاهی داریوش سوم بر انداخت ، بوده است.

این نوشته نخستین بار پس از تازش تازیان ، از پهلوی به تازی و سپس از این زبان و یا به گمانی از پهلوی به پارسی دری برگردان شده که همانا خاست گاه تاریخ نویسانی چون تبری، ابو ریحان بیرونی، مسعودی و دیگران گردیده است. نام شاه نامه نیز برگردان خدای نامه یا خوتای نامک است ، زیرا «خوتای» که به زبان پارسی دری خدای شده است، در پهلوی به چم «بزرگ» یا «شاه» است چُنان که واژه هایی چون شاه رگ، شاه راه، شاه رود و.. به چم رگ شاه ، راه شاه ، رودخانه ی شاه نیست! . همین است که شاه نامه ی فردوسی نیز نامه ی پادشاهان یا فرمان روایان نمی تواند باشد، که به چم نامه ی بزرگ می باشد.

از این که بگذریم، افسانه پردازان در نوشته های گوناگون خود این بزرگ مرد را با شاه نامه اَش از سرزمین توس برای دریافت زر و خواسته به غزنه می برند و ساکن دربار محمودش می کنند و سپس به هرات اَش می گریزانند و آن گاه به مازندران اَش می فرستند و از آنجا به اسپهان اَش می رسانند و به هنگام افتادن در زاینده رود ، پسر فرمان روای لنجان چنگ به زلفان اَش می اندازد و از آب بیرون اَش می آورد و سپس وی را به بغداد نزد « خلیفۀ عباسی» گسیل می دارد و افسانه ها را تا بدانجا می رسانند که فردوسی ی آزاده و پاک نهاد را پس از سالها رنج، از سرودن شاه نامه پشیمان اَش می کنند و « خلیفه» از وی می خواهد که داستان «یوسف و زلیخا» را برایش بسُراید و دیگر داستانهایی این چنین بی هوده، بی پایه و بی مایه که همه از داستان پردازانِ دیگر بوده اند و پیرایه هایی است که بی هیچ خاست گاهی بر او بسته اند. به گفته ی استاد دکتر عباس زریاب خویی گیریم اگر پیوندی میان محمود غزنه ای و فردوسی را به گمانی دُرُست بیانگاریم که سراینده ، نا گزیر به گریز از غزنه شده باشد پاسخ ما به سروده های آن آزاد مرد که در جای جای شاه نامه، شاهان خودکامه و ستم پیشه را خوار و بی مایه می داند چه خواهد بود؟ نگاهی به نمونه هایی در شاه نامه می کنیم که روی سخن با ضحاک است:

نهان گشت کردار فرزانگان     پراگنده شد کام دیوانه گان

هنر خوار شد جادویی ارجمند      نهان راستی آشکار گزند

فردوسی نه به گاهِ ضحاک که به هنگام فرمانروایی محمود می زیسته پس نباید گمان داشت دیدگاهِ فردوسی، تنها ضحاک بوده ، که محمود و دیگر فرمان روایان ستم گاره یی چون او نیز بوده است، و یا چه گونه باور کنیم چنین سُراینده یی که با نگاهِ تیز اَش گواه فرومایه گی، خشک اندیشی در دین، آزمندی و ستم گری و خون ریزیهای فرمان روایانی چون محمود غزنه یی بوده ست، برای زر و خواسته یی که به آن چشم ندارد، پای به دربارش بگذارد و یا نامه ی گهربارش را به نام او کند، به ویژه که دیدگاه اَش این بوده است:

مرا مرگ به تر از آن زنده گی      که سالار باشم، کنم بنده گی

مرا مرگ نامی تر از سر زنش      به هر جای پَیغاره یی بَد کُنش

ترا نام باید که ماند به راز     نماند همی کار، چندین مساز

اینکه می بینیم نام محمود را در آغاز شاه نامه آورده اند و فردوسی را به او چسبانده اند نمی تواند درست باشد، زیرا او پس از دقیقی در زمان سامانیان که هنوز محمود را نه نام و نه نشانی از شاهی و توانایی در فرمان روایی اَش بود سُرودَن ِ شاه نامه را آغازیده و این کار تا اندازه یی دراز تا به شاهی رسیدن محمود زمان برده است . بر این پایه با همه ی نیازی که در سال های پایانی ی زنده گی اَش دارد، خود را از خواسته یی که با خون ریزی به دست آمده، بی نیاز می داند و تنها به مانده گاری ی نام و سخن و آزاده گی و خردورزی می بالد و از بنده گی و چاپلوسی بیزار است .

همانگونه که محمود به ابو ریحان بیرونی گفت: اگر می خواهی از من برخوردار باشی، سخن بر مراد من گوی نه بر علم خویش.

ولی فرزند توس نمی تواند ستاینده ی بی داد پیشه یی خونریز و آزمندی چون محمود باشد. می بینیم که فردوسی چون کوهی استوار با فرا تنی ی مردمی دستِ رد به سینه ی شاه خود کامه و خود خواه می زند و همین خود، شَوَندی است بر این که شاه غزنه چُنان چه شاه نامه را دیده و یا گفتارش را شنیده باشد، آفریده ی فردوسی را نپذیرد.

با نگرشی دیگر اگر وزیر یا سالاری یا بزرگی ، برای دوستی و یاری به فردوسی و شناساندنِ شاه نامه به محمود چنین کرده باشد، که محمود نیم نگاهی هم بر آن نداشت، این راهی بوده جدا از آزاد منشی و شیوه ی اندیشه ی تاب ناکِ فردوس که با همه ی نیازی که در پیری داشته است.

باور دینی ی فردوسی ، بدان گونه که در شاه نامه آمده است یزدان پرستی و خرد ورزی و دانش گرایی بوده است، چُنان که خود گوید:

خردمند کاین داستان بشنود       ره دانش گراید ز دین بگسلد

یا:

کسی کاو خرد را ندارد به پیش      دل اَش گردد از کرده ی خویش ریش

چنان که از شاه نامه پیداست، درون مایه ی باور فردوسی سرشت پاک، مردم دوستی، آرمانخواهی ، خوی آدمی و ستیز با بَد نَهادانِ بی فرهنگ، بی داد پیشه گان و خون خواران در آن روزگاران بوده است.

بی گُمان می توان گفت که میهن گرایی برترین سرشت فردوسی است.

گرفتاری امروز ما در خواندن و دریافتن برخی از واژه های شاه نامه با چاپ های گوناگون و دست نوشته هایی که در دست است ، از آنجا آغاز می شود که با همه ی بر رسی ها و کند و کاو هایی که بر روی شاه نامه انجام گرفته در دُرُست نگاری و ویرایش برخی از واژه های جانشین شده ی تازی به آن چنان موشکافی ی که باید آراسته نشده و اگر هم شده باشد بسیار ناچیز است .

می دانیم کوشش فردوسی همیشه براین بوده که کاخی بلند و پایا از سروده هایش به زبان پارسی ی دری بسازد که بگفته ی خودش آن را گزندی از باد و باران و دگرگونی های زمان نباشد…

در چاپ ها و ویراسته های گوناگونی که از شاه نامه امروز در دسترس هست ، واژه هایی تازی دیده می شود که با نگرش به ایران دوستی و تازی ستیزی فردوسی برای ما شگفت انگیز می نماید . با شناختی که از پارسی گویی این بزرگمرد داریم، براین باوریم که هر گز نمی توان این واژه های نا هنجار تازی از او باشد، برای نمونه به سروده زیر در شاه نامه های گوناگون بنگریم:

به حمله شده کشته در جنگِ شیر

به تازش شده کشته در جنگ شیر

به هر سو که مرکب برانگیختی

 به هر سو که باره برانگیختی

از آنجا به جیحون نهادند روی

از آنجا به آمو نهادند روی

شکسته سلیح و گُسَسته کمر

شکسته زراد و گُسَسته کمر

اُ زان پس چو نوبت به ایرج رسید

اُ زان پس که پَستا به ایرج رسید

و سدها نمونه از این گونه ها…

و نیز درست نویسی ی برخی از واک های تازی به پارسی بوده است که در پَی نمونه هایی از آن را می بینیم:

طوس (توس) ، قارن( غارن)، قُباد( گُباد) ، اصفهان ( اسپهان)و…

« در کتابخانه ی مَلِک نوشته یی است از ابوالفضل بیهغی که به دبیران دیوانی دستور داده است، در نوشتار به جای واژه های پارسی واژه های تازی بکار برند : « و این فصلی است از رسایل ابوالفضل ، شاگرد ابومنصور مُشکان، دبیر محمود، مشتمل بر چند سخن که دبیران در قلم آرند بدانکِ به جای بستاخی انبساط نویسند..» و سپس برابر نامه یی آورده است که به جای واژه های پارسی چه واژه هایی بنویسندکه نمونه هایی از آن این گونه است:

به جای شوریدگی، اظطراب نویسند

به جای یاری خواستن، استغاثه نویسند

به جای خانه گیان، اهل بیت نویسند

به جای یاری دادن ، اعانت نویسند

به جای نیرومندکردن، تقویت نویسند

به جای ترساندن، تهدید نویسند

به جای اندیشه، تامل نویسند

 

 

پُشتوانه های شاهنامه:

خاستگاه های دوگانه ودیدگاه های دو گونه

« دکتر جلیل دوستخواه»

Image result for ‫فردوسی‬‎

در تاریخ ادبی سرزمین های گوناگون، اثرهایی که بتوان آن ها را گوهر زندگی و فرهنگ و چکیده ی آزمون ها و سُنّت هی یک قوم یا گروهی از قوم های همزیست و به هم پیوسته دانس ، فراوان نیست. « حماسه ی ملی ایران » – که شاهنامه ی فردوسی بزرگترین جلوه گاه آن به شمار می آید- در فرهنگ و ادب ایرانیان و افغانان و تاجیکان و دیگر گروه های قومی ی دارای ریشه های زبانی و سرچشمه ها و پیشینه های فرهنگی یگانه با آنان (که همه شاخه های یک درخت تناورند)، چنین پایگاهی دارد و افزون بر آن، از دیر باز به عنوان یکی از قلّه های سربلند ادب جهانی، رویکرد کارشناسان و پژوهندگان حماسه های کهن و شعر شناسان و ناقدان ادبی را به خود فراخوانده است.

امروز هزاره ها از روزگار شکل گیری ی روایت های حماسه ی ایران می گذرد و یک هزاره میان ما و سراینده و سامان بخشِ آن فاصله افتاده است. زمینه ها ی زندگی و نهادها و عنصرهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در جامعه ی دوران ما با عصرهای شکل گیری گام به گام ِ روایت های پهلوانی، تفاوت های عُمده دارد. به همین سَبَب از دیدگاه کسانی چنین می نماید که در ساختار کنونی ی جامعه، روایت های روزگاران کُهن و سرگذشت های شهریاران و پهلوانان، زمان های گم شده و پُشتوانه های باستانی ی آن ها ، دیگر نمی تواند پاسخ گوی نیازهای روانی و فرهنگی و اجتماعی انسان امروزین باشد .

اما دقت و پژوهش ِ بیشتر، نشان می دهند که به رَغم گذشت زمانی دراز و دیگر گونی ی نهادهای مادّی و فرهنگی در جامعه، ایرانیان و دیگر ایرانی تباران و ایرانی فرهنگان با داستانهای پهلوانی، پیوندی ناگُسَستنی و گسترده و ژرف دارند و شاهنامه را آیینه ی تمام نمایی می شمارند که چهره های گوناگون زندگی اجتماعی ی نیاکانشان را بدانان نشان می دهد و احساس کُهن ریشگی و دیرینه بُنیادی را در آن ها نیرو می بخشد.

اکنون پرسیدنی ست که شاهنامه چه خاستگاهی داشته است و کدام پُشتوانه ها و بُنیادها و بُنمایه هایی انگیزه ی رویکردی چنین گسترده و شگفت بدان شده و آن را به گونه ی ادب نامه ، هنر نامه ، فرهنگ نامه و سرانجام دفتر خاطره ی ازلی و یادمان همگانی ی ایرانیان و ایرانی تباران و ایرانی فرهنگان در آورده است؟

در راستای دستیابی به پاسخی سزاوار و فراگیر بدین پُرسِش کلیدی، پژوهشی گُسترده تر و بیش از گنجایش یک گفتار ، بایسته است. اما نگارنده ی این نوشتار می کوشد تا د رتنگنای کنونی و با اندک مایه آگاهی خویش، گامی به سوی دستیابی به پاسخی – تا اندازه ی یی روشنگر- برای این رازواره بر دارد.

بسیاری از دانشوران و جامعه شناسان و ناقدان ادبی در سده های اخیر بر بایستگی ی رویکرد به زمینه های جامعه شناختی ی هر اثر ادبی در هنگام بر رسی نقد آن ، تاکید ورزیده اند.

این رهنمود و تاکیدی است بُنیادی و درستی آن را دستاوردهای نقد ادبی ی ِ دو سده ی پشت ِ سر تایید می کند و البته در بحث در باره ی اثری بزرگ همچون شاهنامه نیز دُرُست در می آید قدرِ مسلم آن ست که چنین اثری اتفاقی و محصول یک تفَنِّن ِ محض یا زاده ی خیال و ذهن آفرینشگر یک تن نیست و ریشه در زمینه ی ویژه ای از رشد و کمال یابی زندگی اجتماعی و قومی ی ایرانیان دارد.

بی آنکه روا بدانم و بخواهم قامَت بلند شاهنامه را در قالب از پیش ساخته ی برخی از دبستان های اندیشگی بگنجانم و در سامان ِ نگرش به طبقه های اجتماعی ، جایی برای آن دست و پا کنم ، می کوشم تا رها از هر گونه جَزم اندیشی و پیشداوری، نگاهی پژوهشی و جویا داشته باشم به خاستگاه های جامعه شناختی ی چند لایگی و در هم تنیده و پُشتوانه های گوناگون- و گاه نا همخوان – شاهنامه.

مجموعه روایت ها . داستان های پهلوانی / حماسی ی ایرانیان – که ما امروز آن ها را به نام ترکیبی ی کوتاه ِ شاهنامه می شناسیم – از سده ها پیش از زمان فردوسی ( در هر دوره ی پیش و پس از اسلام) ، در آغاز به شکل گفتاری و روایتگری ی زبانی و سینه به سینه و سپس ( در چند سده ی نزدیک به روزگار ِ شاعر) به گونه های نوشتاری ( پراگنده و پیوسته / نثر و نظم)، در میان مردم ایران و در عرصه های گوناگون – و گاه به شدت نا همساز – زندگی ی لایه ها و گروه های اجتماعی و در گُستره ی اندیشه و آرمان ها و برداشت های ِ – نه همواره یکسان و همخوانِ – آنان شکل گرفته و تکوین یافته بوده است.

زمینه های بُنیادی شاهنامه را کوشش و مبارزه برای پایه گذاری ی زندگی ی ِ مُشترک همه ی ایرانیان در نَجد ِ ایران و همزیستی ی قومی در میان تیره های گوناگون آنان و پایداری در برابر هجوم ها و تاخت و تازهای بیگانگان و مُحرز ساختن هُویَّت ِ افتخار آمیز انسانی و ایرانی تشکیل می دهد. در ین راستا جنگ های خونین و دراز – و گاه سخت زیانبار و خانمان برانداز – میان ایرانیان و تازندگان به میهن در می گیرد . پهلوانان و رَزم آوران و انبوه سپاهیان ، نقش های عُمده را درین پیکارهای سهمگین بر عُهده دارند و قربانیان و آسیب دیدگان این خونریزیها و ویرانگری ها نیز کسانی از میان هم اینانند که همانا توده ی کشاورزان و رَمه بانان و پیشه ورانند. در همان حال، شهریاران در سرتاسر این رویدادها و در داستان های نمایشگرِ این کشمکش ها، در نقش سالار و فرمانروای مردم و سردارِ بزرگ سپاهیان و ستون و پشت و پناه یگانگی و پایداری آنان، حضور چشمگیر و خویشکاری ی ِ انکار ناپذیری دارند و چگونگی ی پیوندهای مردم و پهلوانان با شهریاران و پذیرش فرمانروایی ی آنان به منزله ی فَرّه مَندان ِ شایسته ی شهریاری در ساختار رَده های اجتماعی و کارکرد ِ هِرَم قدرت در جامعه ی روزگار باستان ، در همان حال که طبیعی و بدیهی می نماید، پیچیدگی ها و تَنِش ها و تناقض ها ی ویژه ی خود را دارد واز فرمانبرداری و سرسپردگی ی بی چون و چرای سُنتی و پیشینه دار و شناخته در برابر فرمان و خواست شهریار( هرچه باشد) تا پرخاش و تندی نسبت بدو و حتا سرپیچی و نافرمانی و شورش به زیان وی در نوسان است.

اما در رویکرد به متن شاهنامه و ژرفکاوی در یکایک داستان ها و میانوَردهای آن بر پایه ی این که هر روایَت در کدام یک از لایه های اجتماعی شکل گرفته و در چه گذرگاهی تکوین یافته و کمال پذیرفته باشد، چگونگی ی پُرسش دیگر گون می شود و تحلیل هایی از دیدگاه های متفاوت به دست می آید.

کاوش ها و ریشه یابی در مجموعه ی اسطوره ها و روایت های پهلوانی و متن های دینی – فرهنگی بر جا مانده از ایرانیان روزگار کُهن ، نشان می دهد که هر گروه از آنان ، در کشاکش زندگی اجتماعی و برخوردهاشان با دیگر گروه ها ، ساختارها و تحلیل های جداگانه از هر یک از سرگذشت ها و رویداد ها و روایت های و داستان های قومی داشته که در آغاز به گونه ی زبانی و سینه به سینه و سپس به شیوه ی نوشتاری بدان شکل بخشیده و بر آیند ِ آن را به نسل های پسین تر سپرده اند . در جمع بندی ی واپسین از چنین کاوشی، دو سر چشمه ی عُمده را در شکل بخشی به روایت ها و نقل آن ها باز می شناسیم .

یکم) دربار و آتشکده که دیدگاه و برداشتی – کم و بیش – یکسان داشته اند و روایت های آن ها از راه اوستا (به زبان اوستایی) و متن های دینی ی زرتشتی ( به زبان فارسی میانه / پهلوی ) به دست ما رسیده است . این گونه نوشتارها – جدا از جَنبه ی دینی شان – به طور عُمده کارنامه ی شهریاران و پارسایان و کوشندگان در راه دین است و نویسندگان و تدوین کنندگان آن ها ، از این گروه ها که از چیره دستان جامعه اند ، با آفرین و ستایش تمام سخن می گویند و شهریاران را بر خوردار از فَرّه ایزدی و دارای پیویند سر راست و بی میانجی با آفریدگار جهان می شمارند و پایگاه برخی از آنان را به جایی می رسانند که در کنار ِ یَشت ها و سرودهای ویژه ی نیایش و پرستش ایزدان و مینُویان، یشت ویژه یی نیز برای ستایش و آفرین آنان پدید می آورند.

خداگونگی شهریاران در این روایت ها بدان پایه است که کمتر گَردِ نادرستی و ناراستی و نارسایی و گناه بر دامان آنان می نشیند و اگر هم در جایی سخن از دُژمَنِشی و بد کُنشی کسی از آنان به میان آید، بی درنگ قلم بخشایش بر آن کشیده می شود و پردازنده ی روایت، به پوزش تراشی می کوشد و اندیشه یا کردار نکوهیده نا روا را به «بُوِش» ( سرنوشت/تقدیر) یا به تاثیر گذاری ی دیوان و جاودان در شهریار بد اندیش و بدکردار نسبت می دهد.

به طور کلی درین روایت ها نشانی از نگرش انتقادی و لَحنِ نکوهش آمیز نسبت به شهریاران نکوهیدنی به چشم نمی خورد از برادر کُشی ی سَلم و تور آزمند و سُست رایی و تباه کاری نوذر و آزکامگی و خیره سری توس و خودکامگی و سبکساری و هوس بازی ی کاووس و نقش او در فراهم آوردن زمینه ی پناهندگی ی سیاوش به دشمنِ شماره یک ایران و پایان خونین و اندوهبار آن رویداد و خود شیفتگی و جاه پرستی ی گُشتاسب و به دامگاه مرگ فرستادنِ پسرش اسفندیار برای نگاه داشتنِ تاج و تختِ خود، کوچک ترین اثری در متن های زرتشتی دیده نمی شود. گویی چنین رویدادها و کُنش هایی در کارنامه یِ زندگی اینان و بر لوح خاطره ی قومی ی ایرانیان به ثبت نرسیده بوده است!

تنها گناه نا بخشودنی که گهگاه در این گروه از روایت ها بر پاره یی از شهریاران خود کامه بر شمرده می شود، بَرتَنی و غرور و فراموش کردنِ بزرگی و بر تری ی بی چون و چرایِ آفریدگار و کوشش برای دستیابی به نیرو و توانی فرا انسانی و چیرگی بر دستگاه آفرینش و – در یک سخن- خود خدا انگاری ست. اما هیچ گاه از گناهانی چون بیدادگری نسبت به فرودستان و کشتار بیگناهان یا به کُشتن دادن آنان و چپاول دارایی مردمان و همانند آن در کارنامه های ایشان سخنی به میان نمی آید. یعنی در نگرش تدوین کنندگان و روایتگران این روایت ها ، گناه تنها بار دینی دارد و در هنگام نا دیده گرفته شدنِ پایگاه والا و بی همتای آفریدگار و مینُویانِ همیارِ او مِصداق می یابد و سزاوار پاد افَرَه شناخته می شود ، وگرنه اَستومَندان( آفریدگار و باشندگانِ زمینی) حقّی ندارند تا نا دیده گرفتن آن، گناه به شمار آید و گناهکار به کیفر ارزانی گردد!

برای نمونه، هنگامی که نوذر خود کامه شیوه ی داد و دِهِش پدر و نیای خود( منوچهر و فریدون) را فراموش می کند و راه بیدادگری با مردمان را در پیش می گیرد و دست به مال اندوزی می گشاید، کشور دستخوش نا خشنودی و آشوب و شورش می شود و نوذر که خود را تنها و آسیب پذیر می بیند ، نا گزیر دستِ یاری خواهی به سوی سام دراز می کند و در نامه یی از او- که در آن هنگام با سپاهیان ایرانی در گُرگساران به سر می برد- می خواهد که بی درنگ خود را به پایتخت برساند و با نیرو و چاره اندیشی ی خود، خیزش و شورش مردم را فرو بنشاندو آب رفته ی شهریاری ی او را به جوی باز گرداند! سام – که برخلاف پسر و نبیره اش ( زال و رستم) هوادار بی چون و چرای سامانِ ایستا و دیرینه ی شهریاری و فرمانبُردار چشم و گوش بسته ی شهریار ست و در سزاوار شمردنِ آن سامان و فرمان هیچ گونه دو دلی به خود راه نمی دهد- از این خبر سخت پریشان خاطر می شود و سر از پا نمی شناسد و بی درنگ با سپاه راه پایتخت را در پیش می گیرد.

بزرگان ایران – که از دست و پا زدن نومیدانه ی نوذر بیدادگر و آمدن جهان پهلوان و سپاه گران او به یاری شهریار آگاه می شوند ، پیش دستی می کنند و به پذیره ی سام می شتابند تا پیشتر از آن که نوذر بتواند با گزارشی خود ساخته و پرداخته، ذهن سام را به دلخواه خویش بر آشوبد و او را به فرو نشاندن خیزش مردم و خاموش کردن بانگ دادخواهی ی آنان وادارد، سام را به درستی با چگونگی ی مَنِش و کُنش نوذر و بیداد و رنج و شکنجی که بر بیگناهان روا داشته است، آشنا سازند و به همدلی و همگامی با مردمی که کارد بر استخوان و جان بر لبشان رسیده است، برانگیزند. آنان پس از گزارش رویدادها و نشان بد گمانی و نا باوری ی خود به شایستگی ی نوذر برای پایدار ماندن بر اورنگ شهریاری و رهایی بخشیدن ایران از آشوب و ایرانیان از آسیب و بیداد ، سام را به بر هم زدن آن بنیادِ نادرست و پذیرشِ شهریاری فرا می خوانند:

چو ایرانیان آگهی یافتند      سوی پهلوان تیز بشتافتند

پیاده همی پیش سامِ دلیر      برفتند و گفتند هرگونه دیر

ز بیدادیِ نوذرِ تاجور       که برخیره گم کرد راه پدر

جهان گشت ویران ز کردار اوی      غُنوده شد آن بختِ بیدار اوی

نگردد همی بر ره بخردی      ازو دور شد فَرّه ایزدی

چه باشد اگر سام یَل، پهلوان      نشیند برین تخت، روشن روان

جهان گردد آباد با دادِ اوی       مَرو راست ایران و بنیادِ اوی

همه بنده باشیم و فرمان کنیم        روان ها به مهرش گروگان کنیم

اما سام بیدی نیست که از این بادها بلرزد و در پاسخ به گلایه ی بزرگان ایران از بیدادِ نوذر و فراخواندن خود او به پذیرش شهریاری ، با تاکید بر بایستگی ی پیروی از آنچه خود آن را ( پسندِ کردگار) و گرامی داشتِ(نژاد کیان) می خواند، حتا گفت و شنود در باره ی آن فرا خوان را کاری شگفت می شمارد که کسی در نهان نیز زِهره یِ پرداختن بدان ندارد و پذیرش آن از سوی خود را امری « مُحال» می داند.

سام در دنباله ی گفتار خویش ، به پوزش تراشی برای دُژ کرداری ی نوذر می پردازد و با کار بُرد کلیدواژهایی آشنا برای همسخنان خود، می کوشد تا آنان را از « خشم شاه » درین جهان و « آتش ِ {دوزخ}» در آن جهان بیمناک و به «آمرزش کردگار سپهر» دلگرم و امیداوار سازد و به پشیمانی از سرکشی و شورش و نو کردن پیمان با نوذر وادارد ( که بر پایه ی روایت شاهنامه ، درین کار کامیاب هم می شود):

دلش گر زراهِ پدر گشت باز       برین بر نیامد زمانی دراز

هنوز آهنی نیست زنگار خَورد       که رخشنده دُشخوار شایدش کرد

من آن ایزدی فَرَّه باز آورم       جهان را به مهرش نیاز آورم

شما زین گذشته پشیمان شوید     به نَوّی ز سر بازِ پیمان شوید

گر آمرزشِ کردگارِ سپهر      نیابید و از نوذر شاه مهر

بدین گیتی اندر بود خشم شاه      به برگشتن، آتش بود جایگاه!

بزرگان ز گفته پشیمان شدند      به نَوّی ز سر بازِ پیمان شدند

آمدن گزارش این رویداد در شاهنامه، ردّ پای روشن و گویایی از یکی از روایت های گروه یکم را در حماسه ی ملّی نشان می دهد که به شیوه یی شگفت با همتای همان روایت در گروه دوم ( که گزارش آن را جداگانه خواهم آورد) به هم آمیخته و در هم بافته شده است.

در اوستا ( به تحقیق و در متن های فارسی ی میانه ( تا آنجا که من بر رسیده ام) نشانی از این روایت- حّتا به شیوه ی ویژه ی تدوین کنندگان و نویسندگان این متن ها دیده نمی شود . در یَشت ها ( آبان. و فروردین/پنجم و سیزدهم) تنها دوبار از « خاندانِ نوذر» در پیوسته شمردن دو تن ( ویستَور و هوتَوسا) بدان (و نه از خود ِّ نوذر) نام برده شده است . در بخش های اوستا هم از این خاندان یاد نشده است.

از جم (جمشید) و کاووس ، به منزله ی دو تن از بلند آوازه ترین و شکوهمندترین شهریاران در اسطوره ها و افسانه های ایرانی، بارها در اوستا و متن های پهلوی نام برده شده و در گزارش کارنامه ی آنان ، در مرحله یی، از گناهکاری ی آن ها و گُسَستن فَرَّهِ از ایشان و تیره روزی و شوربختی ی آن ها سخن به میان آمده است اما گناهکاری و فَرّه گُسَستگی شان- چنان که پیشتر هم اشاره کردم – همه در ناسپاسی به آفریدگار و روی برتافتن از فرمانبرداری از دستگاه گرداننده و سامان بخشِ آفرینش بر شمرده می شود.

کوتاه سخن این که درین روایت ها هر چه هست در فراسویِ زندگانی آدمیان و جامعه ی مردمان می گذرد . برای مثال، تدوین کنندگان و نگارندگان این روایت ها پروای آنچه را که پس از بر تنی و خود کامگی و بیدادگریِ جمشید در میان ایرانیان می گذرد و شوربختی و تیره روزی که بهره ی آنان می شود و به چیرگری ی اژی دهاک (ضحّاک) تباهکار می انجامد ( و در شاهنامه بر بنیاد روایت های مردمی، وصف زنده و گویایی از آن آمده است)، ندارند و اشاره یی بدان نمی کنند.

چهره های درخشان آزادگی و مردمی و پهلوانی ی ایرانیان، کسانی چون: کاوه، ایرج، زال، رستم، سهراب، سیاوش، اسفندیار، و دیگران، یا در روایت های درباری و دینی حضور ندارند و یا به اشاره ی کوتاهی به نام آنان بسنده شده است، بی آنکه از کارنامه ی بلند آوازه و سرگذشت اندوهبار بیشتر آنان و بیدادی که از نوذرها، کاووس ها و گُشتاسب ها برآن ها رفته است ، سخنی به میان آید!.

هر گاه تنها این رشته روایت ها برای ما باقی مانده بود و چیزی جز آن ها در دست نداشتیم ، گمان می بُردیم که جهانِ آرمانی ی ایرانیان در اسطوره ها و حماسه شان، همان دنیای هرزه و یاوه و پر زَرق و بَرق و اشراف مَنِشانه ی کسانی چون نوذر و کاووس و گشتاسب، و مَنِش و کُنشِ نمونه ی این قوم ، همان اندیشه و کردار پلید و پَلَشتِ این آزمندان و خود کامگان بوده است .

دو) توده ی گمنام و به ظاهر خاموش و فرمانبردار که آسیب پذیرترین و رنج بُردارترین و نا کام ترین بخش جامعه بودند. همه ی دستاوردهای اجتماعی و برآیندهای آفرینش و پویایی از کار و کوشش آنان بود و پایه های هِرَم سنگین قدرت و شکوه دربار و چیرگی و نفوذ آتشکده بر دوش های خسته و رنجور آن ها جای داشت، اما برای باز گفتن داستان های پُر رنج و شکنج نیاگان خویش و چکیده آزمون های تلخ و شیرین و شگرف و سهمگین دلیران و پهلوانان خود، افزار و رسانه یی جز زبان ها و حافظه هاشان ( آن هم، چه بسا پوشیده و پنهان) نداشتند.

چنین بود که هزاران تن از مردم ساده و بی هیابانگِ ژرفای جامه و به ویژه زنان و مردان خوش یاد و گشاده زبان، در درازنای هزاره ها و در گُستره ی زندگی راستینِ ایرانیان و به دور از خوابزدگی در تنگنای «افسانه» ی دربار و افسون آتشکده، پر تَب و تاب ترین و زنده ترین و پویاترین داستان ها و روایت های قومی را دهان به دهان باز گفتند و گنج شایگان حماسه ی ملی و فرهنگ ایران ، این مرده ریگ ارجمند نیاگان را بدان گونه که دلخواه توده مردم ( سازندگان این فرهنگ) بود و نه بدان سان که شهریار و موبد می پسندیدند و روا می داشتند، به گنجور زمان و به حافظه ی امانتدار مردمان سپردند و به میانجی ی همین رسانه، که تا سده ی ها کِلک و دفتر و دبیر و دیوانی نگارنده و نگاهدارنده ی آن نبود ، برای نسل های پسین به یادگار گذاشتند.

در روایت های توده ی مردم ، برخلاف روایت های دربار و آتشکده، نه تنها تاکید عمدی بر « فَرّهمَندی» شهریاران نمی رود و ستایش اغراق آمیزی از شکوه و قدرت آنان به چشم نمی خورد، بلکه رویکرد بدانان ساختمایه ی دیگری دارد. یعنی شهریاران ، همچون پهلوانان و سپاهیان و دیگر مردمان، بخشی از نقش آفرینان رویدادها و داستان ها بشمار می آیند و نه چیزی فراتر از دیگران و به هیچ روی تافته ی جدا بافته و ابر مردانی وابسته یا پیوسته به جهان مینَوی نیستند که بتوانند همه چیز و همه کس را در چنبره ی فرمان و قدرت بی چون و چرای خود در آورند. آنان نیز همانند هر یک از آدمیان « خویشکاری» یِ ویژه ای دارند که باید بورزند و ارج و بزرگی و ستودگی ی آن ها در گرو ورزیدن همین خویشکاری ست.

خویشکاری آنها راندن کارها به داد و دِهِش و نگاهبانی از زندگی و کامروایی ی مردمان و نگاهداری ی پایداری و سرفراز ایران در برابر بیگانگان و تازندگان بدین سرزمین ست .

در این رشته از روایت ها، سنجه ی اصلی ی باز شناختن نیکی و بدی ی هر شهریار ، اندیشه و کردار اوست و فَرّه مندی به تنهایی انگیزه ی مشروع و بر حق شناخته شدن کسی نمی شود . به دیگر سخن ، تا کسی خویشکار و نیک منِش و نیک کُنش نباشد، فَرّه مَند بشمار نخواهد آمد .

یکی از درخشانترین و چشمگیرترین نمونه ی چنین برداشتی از ارج و پایگاه شهریارِ خویشکار را فردوسی در پایان داستان ضحاک ، در جمع بندی ی کارنامه ی فریدون در دوره ی خیزش و پیکار برای سرنگونی ضحاک آورده است:

فریدون فرخ فرشته نبود      ز مُشک و ز عَنبَر سرشته نبود

به داد و دِهِش یافت این نیکویی      تو داد و دِهِش کن فریدون تویی

شاعر، بیدرنگ پس از این برداشت و وصف کلی، به گزارش دقیق « داد و دِهِش» و « کار ایزدی» فریدون می پردازد تا خواننده ی روایت ، بداند که به راستی سخن از چگونه کرداری در میان ست:

فریدون ز کاری که کرد ایزدی      نُخُستین، جهان را بشُست از بدی

یکی پیشتر، بند ضحّاک بود      که بیدادگر بود و نا پاک بود

اُ دیگر که گیتی زنا بخردان       بپَردَخت و بِستد ز دست بدان

سدیگر که کین پدر باز خواست       جهان ویژه بر خویشتن کرد راست

این تنها یک نمونه بود که آوردم، وگرنه در سراسر شاهنامه، نمونه های بسیاری از این گونه برخوردها و برداشت ها نسبت به شهریاران را می یابیم که به باور من همه ی آن ها باز مانده ی و یادگار روایت های توده ی مردم از داستان های ملی و یادمان های کهن است .

در همین راستاست که می بینیم ستوده ترین و شکوهمند ترین شهریاران اوستا و دیگر متن های زرتشتی، در شاهنامه مردانی پر نخوت و غرور و غرق در زر وگوهر ، اما دَرون تُهی و فرومایه و سبکسار و آزکامه و بیدادگر و آلوده به هر ناروا و نا شایستی وصف می شوند و در پهنه ی رویدادهای گوناگون، رو در رویی و تضادّ آشکار آنان با پهلوانان- که نمایندگان آرمانی ی همه مردمانند- سخت چشمگیر است ، تو گویی که در دو رشته رویات های کهن و متن های در برگیرنده ی ی گزارش ها ، سخن از دو توس و دو کاووس و دو گُشتاسپ جداگانه و یکسره نا همگون در میان ست!

اما در پژوهش های شاهنامه شناختی و کوشش برای یافتن رهنودی روشن به پُشتوانه ها و خاستگاه های کار فردوسی ، هنوز پاسخی پذیرفتنی به این پرسش کلیدی داده نشده که: روایت های دوگانه و دو گونه از چه راه هایی به شاعر رسیده و ترکیب و ساختار کنونی آنها چگونه پدید آمده است؟

پاره یی کار را بسیار ساده گرفته و تنها با برداشت از نام شاهنامه و نگرش به لایه ی زبرین آن و برخی اشاره های سر بسته و نا روشن خودِ فردوسی به خاستگاه های کارش و نیز سخنان نه چندان روشنگرِ دیگران در باره ی پُشتوانه های حماسه ی او ، همان شاهنامه ی گم شده ی فراهم آورده به فرمان ابو منصور عبدالرّزّاق را سر چشمه ی روایت های شاهنامه ی فردوسی دانسته اند و بس. اینگونه پاسخ و برداشتِ آسان یافتنی ، در واقع هیچ چیزی را روشن نمی کند. زیرا امروز نه متن شاهنامه ی ابومنصوری را در دست داریم که با شاهنامه ی فردوسی بسنجیم و به برآیندهای درست و رهنمون برسیم و نه از دیگر خاستگاه های احتمالی ی روایت های فردوسی آگاهی ی روشنی به ما رسیده است که بر بُنیاد آن ها بتوانیم چیستانِ شکل گیری ی شاهنامه ی او را با بهره گیری از روایت های گوناگون بگشاییم.

کسانی هم که از بهره گیری ی سر راست شاعر از پاره یی داستان ها و میانوردهای ی باز مانده به زبان پهلوی سخن به میان آورده و از جمله ، اشاره ی او در سرآغاز « بیژن و منیژه» را رهنودی به درستی این برداشت خود گرفته اند. این در حالی است که دیگران پهلوی دانی فردوسی را باور ندارند و دلیل هایی هم برای این نا باوری ی خود می آورند و دسترس داشتن شاعر به دفتر های فارسی ی میانه را انگاشت محض می شمارند .

گروهی از پژوهشگران نیز از خوتای نامگِ پهلوی ( خداینامه در فارسی) در شمار پُشتوانه های کار فردوسی یاد کرده اند . این کتاب که در دوره ی ساسانیان( گویا از زمان انوشیروان تا روزگار یزدگرد سوم ) از روایت های پهلوانی ی کهن فراهم آورده شده بود ، در آغاز سده ی دوم به وسیله ی روزبه پسر دادویه ( مشهور به ابن مقَفَّع) از پهلوی به عربی ترجمه شد و سپس دیگرانی هم به گزارش آن پرداختند که بیشتر این گزارش ها با نام سِیَرُالملُوک شهرت یافت.

این احتمال که دستنوشتی از متن پهلوی ی خوتای نامگ و یا – دست کم- گزارش عربی ی آن تا روزگار سرایش شاهنامه بر جا مانده بود و فردوسی توانسته باشد از آن در تدوین روایت های حماسه اش بهره گیرد یکسره نا پذیرفتی و باور نکردنی نیست، اما هیچ رهنمود روشنی بدین امر در اشاره های خود او و یاد کردهای دیگران به چشم نمی خورد و به هر حال چیزی از این رهگذر آفتابی نمی شود. به ویژه که اصل و ترجمه های خوتای نامگ نیز همچون متن شاهنامه ابو منصوری از میان رفته است و درین راه نیز با درِ بسته روبروییم .

این انگاشت نیز که خوتای نامگ یا یکی از گزارش های عربی ی آن در میان دفترهای گوناگون روایت های حماسی ی ایرانیان در گنجینه ی « خداوندانِ کتب» و در دسترس فراهم آورندگان شاهنامه ی ابو منصوری بوده باشد و از آن بهره گرفته باشند چندان دور از ذهن نمی نمایند . اما برای پذیرش این فرض نیز دلیل قطعی و آشکار نداریم و با حدس و گمان نمی توان به برآیندی پژوهشی و استوار و گره گشا رسید.

به هر روی ، تعبیر هایی چون دفتر پهلوی ، نامه ی باستان ، نامه ی خسروان و جز آن که فردوسی بارها در اشاره به پُشتوانه و خاستگاه کارش به کار می بَرَد و در دیباچه ی شاهنامه به چگونگی ی دستیابی بدان نیز اشاره دارد، به باورِ بیشتر پژوهندگان بیانگرِ چیزی جز همان شاهنامه ی به نثر نگاشته ی ابومنصوری نیست و در واقع هم این باور درست می نماید و تا کنون دلیلی برای نپذیرفتن آن نداریم . از سوی دیگر، پذیرشِ برداشتِ کسانی که این گونه تعبیرهای شاعر را نشانه ی آشکارِ بهره گیری ی سر راست و بی میانجی ی او از دفترهای پهلوی و از آن جمله خوتای نامگ می شمارند آسان نیست و نیاز به پژوهشی گسترده و یافتن رهنمودهایی انکار ناپذیر دارد.

اما این پرسش کلیدی که: آیا شاهنامه ی ابو منصوری یگانه پُشتوانه ی کار شاعر بوده و یا اثرهایی جز آن نیز در زیرِ دست داشته است؟ همچنان بی پاسخ در پیش روی شاهنامه پژوهان برجا مانده و بسیاری از تحلیل های بایسته را در گروِ خود نگاهداشته است.

در معنایی گسترده تر ، این پرسش بدین گونه در میان گذاشته می شود که: آیا سراینده ی شاهنامه تنها به خاستگاه ها و پُشتوانه های نوشتاری (خواه شاهنامه ی ابومنصوری، خواه کتاب یا کتاب های دیگر) رویکرد داشته و از آن ها بهره گرفته است و یا روایت های زبانی و نقل های سینه ی به سینه نیز در حماسه سرایی ی او اثر بخشیده اند؟

آیا این همه اشاره های شاعر به « شنیدن از کسی» یا چیزی را « از گفتارِ کسی» آوردن در آغاز داستان ها و میانوردهای شاهنامه، رهنمون بدین انگاشت نیست که او، گذشته از دفتر یا دفتر های زیر دستش، در پای سخن هر « دهقان» و «آزاده» و « فرزانه» یی هم گوشی شنوا داشته تا روایتی دیگر گونه با نوشته ها و یا روایتی به کلی نا نوشته و ناشناخته را هم به گوش و به حافظ بسپارد و سپس بنگارد و در ساختار منظومه اش بگنجاند؟

آیا همچون پاره یی از پژوهشگران باید کار را آسان کنیم و بگوییم همه ی این « شنیدم» ها و « به / زگفتارِ» های آورده ی فردوسی، باز نوشت های وی از روی دفترهای پُشتوانه ی کار اوست و در واقع اشاره به « شنیده» های گردآورندگان و نگارندگان آن روایت ها دارد؟

درین صورت، آیا باور نکرده ایم که کار « شنیدن» روایت ها از زبان روایشگران و داستان گویان ، هرچه بوده، به پیشینان فردوسی پایان پذیرفته و برای او وظیفه یی جز بازنگاری و سرایش آن « شنیده » های در دفتر نگاشته، نمانده بوده و در دوره ی او و در حضور وی دیگر کسی هیچ روایت و داستانی باز نمی گفته است؟

آیا باید مانند برخی از روی آوران به شاهنامه، از سوی دیگر بام درغلتیم و بودنِ پُشتوانه های نوشتاری را در شکل گیری یِ کار فردوسی – دستکم در بخش پیش از ساسانیان در منظومه ی او – یکسره نا دیده گیریم و انکار کنیم و بخش اعظمِ شاهنامه را برآیند سُنتِ دیرپای ادب زبانی و مرده ریگ خُنیاگران و گُوسان های دوره گرد و بزم آرا بشماریم؟

این ها و بسیاری پرسشهای دیگر، همچنان برای شاهنامه پژوهانِ خواستار ردیابی ی خاستگاه ها و پُشتوانه های شکل گیری ی شاهنامه به میان کشیده می شود .

درین باره تا کنون گفتارها و کتاب هایی نوشته شده است و بی گمان تا زمان رسیدنِ به پاسخ های رهنمون و روشنگر و پذیرفتنی که گِرِه ازین کار فروبسته بگشاید و راه را به سوی روزگارانِ پدید آمدن روایت های حماسه ی ملی ی ایرانیان هموار سازد، جُستار درین راستا پی گرفته خواهد شد.

گذشته از آنچه گفته شد، در رویکردی ساختار شناختی به شاهنامه و ژرف نگری در لایه های زیرین و تا رو پود در هم بافته ی آن، پژوهنده نا گزیر خود را با این دریافت روبه رو می بیند که روایت های دوگانه و دو گونه ی خاستگاه های کار فردوسی ( از هر راه که به شاعر رسیده باشد) بدین گونه که هست، در یک کلِ یگانه و ساختار یکپارچه و به هم پیوسته و تو در تو سامان پذیرفته است.

خواننده ی عادی ی شاهنامه، در نگاه نُخُست تَنِش ها و نا همخوانی های شگفت انگیز میان پاره های آن را یا نمی بیند یا بسیار کم رنگ می بیند و به سادگی از روی آن ها می گذرد و تنها به دریافت صورت « قصه» دل خوش دارد و « بعد چه می شود؟» داستان را پی می گیرد . اما خواننده ی پُرسا و کاوِشگر که به « درون و حال» می نگرد و همه ی لایه های داستان را می پژوهد، به آن «حِصّه» یی از ژرف ساختِ «قصّه» نیز که بهره ی «خرده بینان» ست می رسد و سرانجام خود را در دل جهان شگفت و رازگونه یی می بنید که این همه نا همخوانی از خاستگاه ها و پُشتوانه های گوناگون در آن فراهم آمده است و با این حال، یکپارچه و استوار می نماید و هست، همچو جوی ها و رودهایی گاه زلال و آیینه سان و گاه سیلانی و گل آلود که به دریا فرو می ریزند و در میان خیزاب های خروشان و آب خاست ها و آب کاست ها، سرانجام از هم آمیز ی آن ها اقیانوسی پهناور و ژرف و یگانه بر جای می ماند و یا چونان نغمه هایی گاه به نوازش نسیمِ جان بخش و شورانگیز بهاران و زمانی به غرش خشماگین توفان ویرانگر خزان ، که در زیر پنجه های استادی کاردان و هنرمندی آفرینشگر، از ترکیبِ زیر و بَم ها و فرود و فرازها و پیوست و گُسَست های آن ها با همه ی ناهمگونی هاشان، سمفونی ی یگانه و شکوهمند و جاودانه یی پدید می آید که « بانگ بلند دلکش» آن هماره و در همه جا تارهای دل آدمیان را به لرزه در می آورد . به گفته های هوشمندانه و رسای خود شاعر:

تو این را دروغ و فسانه مدان     به یکسان روشنِ زمانه مدان

از او هر چه اندر خورد با خرد      دگر بر ره رمز معنی برد

پس، جدا از پُشتوانه ها و خاستگاه های دو گانه و دو گونه ی شاهنامه، بهره گیری ی آگاهانه و زیرکانه ی شاعر از همه ی آن ها و اندیشه ورزی و خردگرایی و هنرمندی یِ والا و بی همتا ی او در – به سخن خوداو – «پی افگندن کاخی بلند از نظم» و معماری ی این کاخِ شگرف و « گزند نا پذیر از باد و باران » در گذشتِ روزگاران و کار بُرد چیره دستانه و استادانه ی این همه ساختمایه های گوناگون در برآوردن باورهای ستبرِ آن ، باید ارج نهاد و ستود .

جُستار برای ردیابی ی پُشتوانه ها و خاستگاه های شاهنامه به هر دستاوردی برسد حرف آخر درین راستا این است که هوش و خِرَد سرشار و بینش فراگیر فرهنگی و آفرینش هنری ی فردوسی، همراه با انسان باوری و ایران دوستی ی پاکدلانه و شکوهمندانه ی او، خود پشتوانه ی بی همتا و سازنده یی برای آفرینش چنین اثر بزرگی بوده است، وگرنه در واپسین تحلیل، از گرد آوری ی همه ی روایت ها و گزارش ها به تنهایی، چه چیزی بیشتر از آنچه طبری و ثعالبی بر ای ما برجای گذاشته اند بهره ما می شد؟

( نگارش دوم – نوروز 1377 ) تانزویل استرالیا

 

 

فرازهایی از: سرو سایه فکن

« دکتر محمد علی اسلامی ندوشن»

Image result for ‫فردوسی‬‎

در باره ی زندگی فردوسی ما اطلاع اندکی داریم، گرداگرد او، مانند هر بزرگ دیگری در ایران افسانه تنیده شده است و در این دوران دراز مردم او را از پشت هاله ی افسانه ها دیده اند، تنها بُنمایه شایان پذیرش خود شاهنامه است که از لابلای آن گوشه هایی از زندگی این مرد تراوش می کند. آنچه از آن بیرون می آید این هاست:

ابوالقاسم فردوسی پیرامون سال های 329 تا 330 هجری( 941تا 942 میلادی) در تابران توس خراسان چشم به جهان گشود، خانواده اش از بزرگ زادگان و دهقان بودند، بیش از دو سوم زندگانی خود را در آسایش و دارندگی گذراند، ولی پس از 60 سالگی در بیست سال پایان زندگی گرفتار پیری و بیماری و نداری بوده، پسری داشته که هنگامی که او 65 سال بود در سی و هفت سالگی مرده است، از زنی که گویا همسر اوست در پیشگفتار بیژن و منیژه با مهر و گرامیداشت بسیار یاد می کند.

بر سر سرودن شاهنامه نزدیک به سی سال کار کرده که گویا آن را پس از مرگ دقیقی پیرامون سالهای 370 تا 371 کوچی ( 980 تا 981 ترسایی) آغاز کرده بوده، در این زمان فردوسی نزدیک به سی سالگی بوده است. شاهنامه نخستین بار شاید در سال 384 هجری (994 میلادی) سامان پذیرفته و چنین می نماید که در سال 394 یا 395 ( 1003 یا 104) نسخه ی کامل شده ی آن آماده می گردد و در 401( 1010 میلادی) بدست محمود می رسد که ارزش آن شناخته نمی گردد و فردوسی سخت آزرده می شود ( تاریخ ادبیات دکترصفا) مرگ او را پیرامون 411 ( 1020میلادی) نوشته اند که آن زمان اندکی بیش از 80 سال داشته است. چنانکه دیده می شود همه ی این تاریخ ها کما بیشی است . تا اینجا آنچه که گفته شد نزدیک به بی گمانی است، بیرون از آن گفتارهایی می آیند که می توان آنها را نیز تا اندازه یی شایان پذیرش دانست، آنگاه نوبت به افسانه ها می رسد، شماری از این افسانه ها با آنکه افسانه اند، از یک هسته ی راستی شاخ و برگ گرفته اند و ما به آنها اشاره خواهیم داشت .

رویهم رفته در باره فردوسی دو شخصیت روی نموده: یکی آنکه بوده – که در ابهام جای دارد- و دیگری آنکه دیگران می پنداشته اند، که باشد، و این دومی بازتاب خواستهای نهفته ی مردم است . فردوسی از دید مردم ایران گوینده یی مانند دیگران شناخته نمی شده که او را در درجه یی از درجات شاعری قرار دهند و بس، وی افزون بر گویندگی، سخنگوی تیره یی از اندیشه ی سیاسی است که در ایران پس از اسلام همواره جریان داشته است، البته بعنوان شاعر ملی و بزرگ و متعلق به زبان پارسی همه ی ایرانیان و پارسی زبانان بوده ولی کسانی با او بیشتر از دیگران احساس خویشاوندی فکری داشته اند. در برابر کسانی هوادار تیره ی دیگری از اندیشه بوده اند که با آن در ستیز شناخته می شده و از این دو خط فکری نماینده ی یکی فردوسی و نماینده ی دیگری محمود غزنوی قرار داده شده است. بنا بر این اختلاف میان فردوسی و محمود به اختلاف میان این دو تن در زمان شناخته شده یی ختم نمی شود، بلکه دو گروه را در درازای تاریخ هزار ساله ی ایران در بر می گیرد.

اگر زایش فردوسی را در سیسد و بیست و نُه کوچی ( 940ترسایی) بگیریم، چون فروپاشی سامانیان سیسد و هشتاد و نُه هجری (998ترسایی) بوده 60 سال از زندگانی سخنپرداز توس در دوره ی سامانی گذشته و این بهترین دوران زندگانی اوست، جوان و تندرست و آسوده و دوستکام، در این دوران فرهنگ ایران و زبان پارسی رو به بالیدن دارد، روا داری و آسان گیری بیشتری فرمانروا است و اندیشه ها آسان تر نفس می کشند، دوستان هم اندیش گرداگرد اویند و « بت مهربانش» در کنار اوست، همواره با دریغ از آن دوران خوش یاد می کند:

دریغ آن گل و مُشک و خوشاب       سی همان تیغ بُرندۀ پارسی

ولی از شست به بعد موی سپید است و بالا خمیده:

نگردد همی گرد نسرین تذرو       گل نارون خواهد و شاخ سرو

همه چیز دگرگون شده است:

چو آمد به نزدیک سر تیغ شست       مده می که از سال شد مرد مست

تنگدستی و ناتوانی آمده :

به جای عنانم عصا داد سال       پراکنده شد مال و برگشت هال

چشم ها کم فروغ گشته اند:

همان دیده بان بر سر کوهسار        نبیند همی لشکر شهریار

دستها زور ندارند:

کشیدن ز دشمن نداند عنان       مگر پیش مژگانش آید سنان

بی پروا دلمُرده است:

همان گوش از آوای او گشت سیر       هم آواز بلبل هم آوای شیر

یگانه آرزویش این است که نامه اش را به پایان برد:

همی خواهم از روشن کردگار       که چندان زمان یابم از روزگار

کزین نامور نامه ی باستان       بمانم به گیتی یکی داستان

که هر کس که اندر سخن داد، داد        ز من جز به نیکی نگیرند یاد

نیمه ی پایانی دوران سامانی در نشیب نابودی است، سرکشی سپاهیان و سرداران و وزیر کشی، زد و خوردهای فرمانروایان آل بویه، ساخت و پاخت های درباری، جابجایی پیوسته ی وزیر و سپهسالار، جنگهای درونی و هراس فراگیر… اینها مردم را خسته کرده و سر انجام به چیره گی نژاد ترک می انجامد.

شست سال نخست زندگانی فردوسی با شش فرمانروای سامانی هم دوره است که نخستین آنها نوح بن نصر و واپسین آنها عبدالملک بن نوح است ، همه ی این شش تن کوتاه زمانی پادشاهی کردند، زندگی کوتاه داشتند، با این حال دوره ی سامانی را باید یکی از دوره های درخشان ایران پس از اسلام دانست .شاید از همه پاکیزه تر ، زیرا آب از آغاز چشمه است، و چندان گل آلود نشده . در این دوره ده ها شاعر و نویسنده و دانشمند پدید آمدند که رودکی، شهید بلخی، دقیقی و رازی در میان آنهایند. بیرونی و پورسینا نیز وابسته به همین دوره می شوند، نگرش به تاریخ باستانی و گذشته های سرشار از سر فرازی ایران در این دوره به بالاترین گامه می رسد و شاهنامه های سروده و نا سروده پدید می آیند، از آن میان شاهنامه ی ابوالمؤید بلخی به نثر و مسعودی مروزی به شعر، و بدینگونه راه برای پدیداری نامه ی کلانی چون شاهنامه فردوسی گشوده می شود . کتاب فردوسی که به نا درست با نام محمود غزنوی پیوند خورده سراپا وابسته به دوران سامانی است، وزیران بزرگی مانند بلعمی و عتبی و جیهانی در این دوره بودند که فضل را با راهکارهای کشورداری همراه کرده بودند. ابن جوقل سامانیان را « کریم الاصل» می خواند زیرا به رسم نسب سازی نژاد آنان به بهرام چوبینه می رسیده است، می نویسد: «در میان پادشاهان عجم سلسله یی مانند سامانیان وجود ندارد» و آنان را به فراخی دید و بزرگ منشی و گرامیداشت دانشمندان می ستاید ( صورة الارض – ص 201)

زنده یاد استاد عباس اقبال از فروپاشی دولت سامانی با اندوه یاد می کند:

« این واقعه، یکی از شوم ترین وقایع تاریخ ایران است ، چه از این تاریخ ، دیگر دست عنصر آریایی ایرانی از یکی از اصلی ترین قسمت های ایران که ماوراء النهر باشد کوتاه شد و بر اثر استیلای پی در پی ترکان و اجانب دیگر، این کشور بزرگ که مهد ادبیات فارسی دری و موطن و مدفن جمع کثیری از بزرگان فضلای ایرانی است از تصرف ایرانیان بدر رفت ، همچنان که هنوز هم خارج است. ( تاریخ ایران رویه 247)

تفکر ملی در زمان سامانیها خیلی رشد کرده بود . زبان پارسی دری یک نشانه اش بود. پنج شاهنامه پیش از شاهنامه ی فردوسی به نثر یا شعر پدید آمده بود(از ابولمؤیدّ بلخی ، ابو علی بلخی، مسعودی مروزی، شاهنامه ابو منصوری و گشتاسبنامه ی دقیقی) نشانه ی دیگر غیر از اینها چند ترجمه ی خداینامه به عربی بود که علامه فقید محمد قزوینی در مقاله ی خود « مقدمه ی قدیم شاهنامه » آنها را بر شمرده است» (20 مقاله)

بنا براین ، ایران باستانی ، از خلال حماسه ملی سر بر می آورد، و سیمای این ایران در پُشت زنگار مشکلات زمان حتی زیباتر و پُر جلاتر از آنچه بود جلوه می کرد.

جاذبه ی گذشته در حدّی بود که داعیه داران حکومت این نیاز را می دیدند که با نَسبِ مجعُولی تبار خویش را به یکی از شاهان یا سرداران پیشین پیوند دهند . سامانیان برای خود بهرام چوبین را یافتند، طاهریان رستم را ، یعقوب لیث خسرو پرویز، و حتی غزنویان ترک نیز ناچار شدند که به سراغ یزدگرد ساسانی بروند!.

آیین های کهن چون جشن سده و مهرگان و نوروز هنوز با تشریفات مشتاقانه بر گزار می شد… آیین ها و آثار ایران چنان در زندگی مردم عادی رگ و ریشه داشتند که ابو حامد محمد غزالی اندکی بعد از بیهقی ، در نیمه ی دوم قرن پنجم، با نگرانی از آن یاد می کند . بازاریها را می نکوهد که چرا برای « سده و نوروز سپر و شمشیر چوبین و بوق های سفالین» فروشند، زیرا « اظهار شعار گبران حرام است» و « افراط کردن در آراستن بازار ها به سبب نوروز و قطایف (پارچۀ پُرزدار) رنگارنگ ، بسیار کردن و تکلفهای نو افزودن برای نوروز نشاید، بلکه نوروز و سده باید مندرس شود و کسی نام آن نبرد

(کیمیای سعادت499)

با رسیدن محمود به فرمانروایی ایران صف بندی میان دو خط ایران گرایی و عرب مابی مشخص تر می شود..از همان آغاز فتح ایران کسانی که همکاری با قوم فاتح را بر گزیدند و کسانی که – به تعداد اکثریت – به همان اسلام آوردن قانع ماندند و وابستگی قومی خود را از دست ننهادند ، راهشان از هم جدا شد… در سال یکصد و سی و دو هجری ( هفتصد و چهل و نه میلادی ، در جنگ زاب ، حکومت بنی امیه بدست سپاه خراسان برافتادو نزدیک به تمام خانواده ی اموی نابود شدند (بعضی از مورخان این را پاسخ قادسیه گرفته اند!).

در نهضت های مقاومت که در ایران بر ضد عباسیان پدید آمد بازیافت ایران مطرح بود، چهار سلسله که طاهریان و صفاریان و زیاریان بوییان باشند هر چهار کوشیدند دست عباسیان را از ایران کوتاه کنند، تا اندازه یی توفیق پیدا شد و سلطه مستقیم عرب از ایران قطع گردید …مجموع این احوال توجه ها را به تاریخ روزگاران قدیم معطوف داشت . خداینامه که سرگذشت دوران سروری ایران بود نخست به عربی و سپس به پارسی برگردانده شد و دریچۀ نوینی به روی ایرانیان گشود.

شاهنامه ی ابو منصوری به فرمان ابو منصور عبدالرزاق فرمانروای توس در سال سیصد و چهل و شش ه(957م) یعنی زمانی که فردوسی جوانی شانزده هفده ساله بود تدوین گردید. همین کتاب است که مأخذ فردوسی در سرودن شاهنامه شد. زمینه ی آن از میان رفته ولی پیشگفتاری از آن بر جاست که کُهن ترین نثر پارسی شناخته شده و از سوی دانشمند بزرگوار محمد قزوینی به چاپ رسیده است ( بیست مقاله)

این ابو منصور عبدالرزاق یکی از همان « ایران گرایان» بنام بوده که نژاد خود را به اسپهبدان ایران می رسانده و به گواهی همان پیشگفتار شاهنامه ( اندیشه یی بلند و نژادی بزرگ داشته). به پیشکار خود «ابومنصور المعمری» فرمان می دهد تا خداوندان کُتُب را از دهقانان و فرزانگان و جهان دیدگان از شهرها بیاورند… و بنشاند به فراز آوردن این نامهای شاهان و کارنامه هاشان و زندگانی هر یک…( از پیشگفتار بیست مقاله رویه های 33 -34)

ابو منصور محمد عبدالرزاق پس از افت و خیزهای بسیار سر انجام به سال سیصد و پنجاه و یک ه(962م) به سپهسالاری خراسان می رسد و اندکی پس از آن در می گذرد که گویا او را زهر داده اند.( گردیزی رویه 33- تقی زاده رویه 161-164)

ما سپاس این مردِ آزاده ی والامنش را بجا می آوریم که با گرد آوری داستانهای کهن راه را برای فردوسی آماده کرد. گرد آوری این داستان ها کاری بایسته شناخته می شده زیرا ایران که پای به سده ی چهارم می نهاده و رخداد ها و کشمکش های بسیار از سر گذرانده بود و زبان برومندی برای خود داشت ، اینک می بایست چکیده و گوهر آزمون های سه سده ی گذشته را باز تابد و بزرگترین سند اصالت و توانمندی خود را در برابر دشمنانش بگذارد که نخست عربها بودند و سپس ترکها.

در پیشگفتار شاهنامۀ ابومنصوری سود های این نامه چنین بر شمرده شده اند:

« این را نام شاهنامه نهادند تا خداوندان دانش اندر این نامه نگاه کنند و فرهنگ شاهان و مهتران و فرزانگان و کار و ساز پادشاهی و نهاد و رفتار ایشان و آیین های نیکو و داد و داوری و رای و راندن کار سپاه و آراستن و رزم کردن و شهر گشادن و کین خواستن و شبیخون کردن و آزرم داشتن و خواستار کردن ، اینهمه را بدین نامه اندر بیابند… و سود این نامه هر کس را هست و رامش جهان است و اندوه گسار اندوه گنانست و چاره ی درماندگان است… اندر او چیزهای نیکو و با دانش هست همچون پاداش نیکی و پاد اَفرّه بدی و تُندی و نرمی و دُرُشتی و آهستگی و شوخی و پرهیز، و اندر شدن و بیرون شدن و پَند و اندرز و خشم و خشنودی و شگفتی کار جهان و مردم ..». ( همان کتاب ص 36-41)

عبرت و حکمتی که از کار نامه ی شاهان گذشته می شد گرفت بر محمود غزنوی نیز آشکار بود، ابن اثیر در پیشامدهای سال چهارصد و بیست و چهار و گرفتن ری بدست وی می نویسد: چون مجدالدوله به اسارت پادشاه غزنوی در آمد از او پرسید: آیا کتاب شاهنامه را خوانده یی که تاریخ ایران است و تبری که تاریخ مسلمانان است ، گفت خوانده ام، محمود گفت: پس چرا خود را اسیر آنکه نیرومند تر است کردی ؟منظور وی آن بوده است که اگر از این کتابها اندرز گرفته بودی به این روز نمی افتادی!…( ابن اثیر ج16ص86)

در چند بیتی که تحت عنوان فراهم آوردن شاهنامه از کسی یاد می شود که اقدام به گرد آوری داستانهای باستانی کرده بود و گویا منظور ابومنصور محمد بن عبدالرزاق بوده است:

یکی پهلوان بود دهقان نژاد       دلیر و بزرگ و خردمند و راد

پژوهنده ی روزگار نُخُست      گذشته سخن ها همه باز جست

تا می رسد به آنجا که :

زهر کشوری موبدی سالخورد      بیاور و این نامه را گرد کرد

که اشاره به دانایان و دهقانانی است که تنظیم داستانهای باستانی ایران را بر عهده گرفتند و در مقدمه ی شاهنامه ابو منصوری از آنان نام برده شده است : شاخ از هری – یزدان داد از سیستان – ماهوی خورشید از نیشابور و شاذان از طوس .

پس از آن از مرگ دقیقی سخن بمیان می آورد که اونیز نظم خداینامه را آغاز کرده بود، ولی پس از سرودن هزار بیت به ناگهان در جوانی نابود شد و کارش ناتمام ماند.

از دقیقی بعنوان:

جوانی بیامد گشاده زبان      سخن گفتن خوب و طبع روان

تا آنجا که می گوید: برفت او این نامه نا گفته ماند…. مرگ دقیقی فردوسی را در دست زدن به کار شاهنامه مصمم می کند:

دل روشن من چو بگذشت از اوی       سوی تخت شاه جهان کرد روی

باید با شتاب عمل کند، می ترسد عمر او نیز وفا نکند و این کار بار دیگر نا کرده بماند:

مگر خود درنگم نباشد بسی        بباید سپردن به دیگر کسی

نگرانی دیگرش آن است که این مقدار ثروتی که دارد از دست برود و بی خرجی ماندن کار شاهنامه را معطل بگذارد:

ودیگر که گنجم وفادار نیست       همین رنج را کس خریدار نیست

در این زمان دوستی که نمی دانیم کیست به کمک او می آید، او را دلگرم می کند و وعده و عید می دهد که نسخه یی از شاهنامه منثور ابو منصوری را برایش بیاورد:

مرا گفت خوب آمد این رای تو       به نیکی خرامد همی رای تو

نبشته من این دفتر پهلوی       به پیش تو آرم مگر نغنوی

گشاده زبان و جوانیت هست        سخن گفتن پهلواینت هست

نیز دوست دیگری که « امیرک منصور» خوانده شده است و باز نمی دانیم کیست به او پیشنهاد هر گونه همراهی می دهد:

بدین نامه چون دست بردم فراز       یکی مهتری بود گردن فراز

جوان بود و از گوهر پهلوان       خردمند و بیدار و روشن روان

خداوند رای و خداوند شرم      سخن گفتن خوب و آوای نرم

مرا گفت کز من چه آید همی      که جانت سخن برگراید همی

به چیزی که باشد مرا دسترَس      به گیتی نیازت نیارم به کس

همی داشتم چون یکی تازه سیب     که از باد نامد به من بر نهیب

فردوسی از این شخص بعنوانه «شاه» یاد می کند که گویا منظور سردار و سرور است ، هم اوست که به فردوسی سفارش می کند که کتابش را پس از سرودن به شاهان تقدیم کند:

مرا گفت کاین نامه ی شهریار     گرت گفته آید به شاهان سپار

در این زمان البته امیران سامانی بر سر کار بودند.

کسانی که فردوسی را در کار شاهنامه کمک کردند، و از جمله این دو تن همگی جزو هواداران فعال ایران بوده اند که از هیچ کوششی در آنچه به زنده کردن نام ایران مربوط می شده است فروگزار نمی کردند. بی یاری این عده شاید برای فردوسی مقدور نمی بود که این اثر بزرگ را به پایان برد .

نظامی عروضی فردوسی را از دهاقین توس میداندخود فردوسی در شاهنامه کلمه دهقان را در مفهوم ایرانی اصیل یا وابسته به ایران پیشین می آورد، بنا براین وقتی نظامی عروضی این عنوان را در باره ی او بکار می برد گذشته از موقع اجتماعی ، به اصالت خانوادگی او نیز اشاره دارد . آنگاه می نویسد که در آن دیه « شوکتی تمام داشت، چنانکه به دخل آن ضیاع از امثال خود بی نیاز بود » یعنی ثروت خانوادگی او از مِلک به میزانی بود که در رفاه نسبی بسر می برد. این مقدار از خود شاهنامه نیز استنباط می شود . فردوسی لااقل دو ثلث از عمر خود را در آسایش نسبی گذرانده ، که دوران خوش زندگی او بوده است. اگر دیباچه بیژن و منیژه را تخیلی نپنداریم و – دلیلی نیست که بپنداریم – او را باغی بوده و دستگاهی و همسر دلارامی از نجیب زادگان – او نیز شاید دهقان – که داستانهای گذشته را در یاد داشته و در القاء فکر سرودن شاهنامه بشوهرش کوشش بکار برده.(1)

نظامی از «ختری بزرگوار » از فردوسی سخن می گوید و به احتمال زیاد دُرُست است . زیرا هنگام دیدار وی از توس هنوز کسانی می توانسته اند در حیات باشند که او را به یاد داشته باشند ، ولی در شاهنامه از او سخنی در میان نیست و تعجبی ندارد، زیرا رسم نبوده است که از پوشیدگان خانواده سخنی بمیان آورند . پسری از فردوسی می دانیم که بوده است و پس از مرگ نا بهنگامش پدر آن سوگنامه جانسوز را برایش بسراید.

در رفتن به غزنه برای تقدیم شاهنامه به محمود ما اطلاع درستی نداریم. در خود شاهنامه از آن یادی نمی شود… منظومه یی که با نام «هجو نامه»(2) به فردوسی نسبت داده شده است از او نیست، بعدها مخالفان محمود ابیاتی را از خود بر آن افزوده و آن را بنام شاعر بزرگ شهرت داده اند، نه فردوسی آنچنان دُون هِمَت بوده که با نرسیدن صلّه مورد انتظار آن ابیات سُست را که در هجو نامه ی صد بیتی آمده بسراید، و نه محمود چنان با گذشت و بیچاره که این دشنامها را بشنود و دَم بر نیاورد.

سرودن شاهنامه از جانب فردوسی یک امر ملی – سیاسی – فرهنگی – آرمانی بوده ، هیچ گنجی با آن نمی توانسته است پهلو بزند . سراینده ی توس نقد روان و نور چشم و سرمایه ی عمر- ونیز مایملک شخصیش- را بر سر آن نهاده بود، چگونه آن را با بار دنیا برابر کند؟

فردوسی این بلند پروزای را داشته که حماسه ایران را بسراید « عجم را زنده کند» – «به گیتی بماند یکی یادگار» در حالیکه « جهان دل نهاده بدین داستان / همه بخردان و نیز هم راستان » سرگذشت بشریت و سرنوشت آدمی را در آن جای دهد و سخن را که « از آن بهتر چیزی در جهان نیست» به قول نظامی عروضی {به آسمان علیین} ببرد، و یا بقول شاعر دیگری سخن را که از آسمان فرود آمده بود دو باره به آسمان باز گرداند ( تذکرة الشعراء دولتشاه» :

اول از بالای کرسی بر زمین آمد سخن او سخن را باز بالا برد و بر کرسی نشاند

خوب، در این صورت چگونه بتوان گفت که بگو مگو ها بر سر پاداش مادی درگرفته باشد؟ ابیاتی که دائر بر گله از کمبود پاداش دیده می شود ، اگر از فردوسی باشد( که مشکوک است!) باید چنین تعبیر گردد که او از اینکه کتابش را آنقدر کم ارزیابی کرده و بها گذارده اند آزرده است . خشم او از ناچیزی مبلغ جَنبه ی نُمادی داشته نه ماهیّتی.

سال چهارصد و یک ه(1010م) که بنا بر قرائن مُتقن ، شاهنامه برای تقدیم به نزد محمود برده می شود سال بسیار تنگ و ننگی برای خراسان است . در تاریخ یمینی راجع به قحطی آن سال در نیشابور چنین آمده است:

« …دانه ی گندم به قیمت از مروارید در گذشت و سُنبلۀ آسمان بر عزت سُنبلۀ زمین حَسَد آورد… و کار بجایی رسید که در فرضه ی نیشابور قریب هزار آدمی هلاک شد و کس به غُسل و تکفین و تدفین ایشان فرا نمی رسید…و شدت و مِحنَت بدان رسید که مادر بچه می خورد… و شوهر زن را می کُشت و می جوشانید و به اجزاء و اعزای او تزجی و تغذی می کرد و مردم را از شوارع در می ربودندو می کُشتند و می خوردند … و از سگ و گربه و امثال آن هیچ نماند..( تاریخ یمینی ص 314-315)

فردوسی در این سال هشتاد ساله است. بنا به گواهی بعضی ابیات به همراه پیری ، درماندگی و فقر نیز به او روی آورده بود. در این گرداب مشکلات، تنها پناهگاهش کتابش است که در انتهای عمر برای او گشایشی بیاورد، خاصه آنکه او ثروت شخصی خود را در راه سرودن این کتاب خرج کرده است!.. با اینهمه در شِکوه هایی که از زندگی و نیاز دارد هرگز آن لحن بزرگوارانه غایب نیست:

هوا پر خروش و زمین پر زجوش      خُنٌک آنکه دل شاد دارد به نوش

دِرَم دارد و نان و نقل و نبید(3)     سر گوسفندی تواند بُرید

مرا نیست خرم آن را که هست      ببخشای بر مردم تنگدست

خود اظهار این کمبود ساده با صفای دهقانی بدون ریا و پرده ، نشانه ی بزرگمنشی و استحکام شخصیت است، مردی که بر قُلۀ سخن انسانی نشسته، همان انسان نیازمند است که هوس یک غذای گرم دارد.

… البته مخالفان شاهنامه نیز در ساختن افسانه و جعل خبر بیکار نبوده اند، در میان نسبت های افسانه آمیزی که به فردوسی داده شده است، شاید از همه مُتِصَنع تر نسبت نظم داستان «یوسف و زلیخاست». تا حدود نیم قرن پیش تصور می شد که فردوسی علاوه بر شاهنامه قصه یوسف و زلیخا را نیز به نظم در آورده است . چون سالهاست که بُطلان این انتساب با دلایل قوی به اثبات رسیده است ما بر سر آن نمی ایستیم. استادان فقید عبدالعظیم قریب و مجتبی مینوی درین باره مقاله مفصل نوشته اند، آنچه در اینجا می گوییم آن است که این نیز جزو ساخته های مَجعولی است که عرب مابان برای جدا کردن فردوسی از شاهنامه تعبیه کرده اند. منظور آن بوده است که بگویند که ابوالقاسم فردوسی از اینکه عمری «ستایش گبرکان و آتش پرستان!» کرده بود در آخر عُمر پشیمان شده و برای جبران گناه خود یوسف و زلیخا را به شعر کشیده است. خوشبختانه نویسندگان متقدم تری چون نظامی عروضی و کسان دیگر تا اواخر قرن نهم تایید از این جعل نکرده اند. و از آن به بعد است که منظومه یی را که شخص نا توانی بنام « شمسی» در قرن پنجم نزدیک به هفتاد سال بعد از مرگ فردوسی قافیه بندی کرده و به اونسبت داده شده است، و مینُوی نوشته است که بعضی قسمت های این منظومه بقدری سُست و سَخیف و رکیک وخام و پَست است که در ردیف عاق والدین قرار می گیرد.

می بینیم که تیره ی فکر عرب مابی تا این اواخر دست از سر فردوسی بر نداشته و گوینده بزرگ را پس از مرگ وادار به استغفار از آوردن شاهکار خود کرده است .

مرگ فردوسی به نزدیک ترین احتمال در چهارصد و یازده هجری (1020م) روی داده، ما نمی دانیم هنگامی که جان می سپرده چه کسی بر بالینش بوده است، آیا همسایه ها، ساکنان کوی، مردم شهر، اندکی آگاه بوده اند که این مرد محتضر همان کسی است که بلند ترین آوای زبان فارسی را برآورده است.

اکنون بیاییم بر سر این سئوال که فردوسی بعنوان شخص چگونه کسی است؟ جز بعضی ابیات پراکنده در خود شاهنامه هیچ منبع دیگری نیست که جواب روشنی به این پرسش بدهد. فردوسی، جا به جا ، درلابلای داستانها حرفی از خود بمیان آورده است و چون مرد منصف و صریحی است هر چه را که در باره ی خود گفته باشد می توانیم باور کنیم. بنا به گواهی او می دانیم که دوران جوانی و میانه سالی را خوب گذرانده است. رفاه نسبی خانوادگی وی را از عقده هاییی که افراد تنگدست بهم می زنند مُبّری داشته. اهل سوارکاری، گردش – احیاناً شکار – ورزش ، بزم و تفریح نجیبانه بوده است. چنین می نماید که تا شصت سالگی تندرست و نیرومند می زیسته، راهی را برای خود برگزیده بود که هیچگاه از آن انحراف نجُسته. گویا از همان آغاز جوانی، در خط سرودن شاهنامه بوده و ما این را از دیباچه ی بیژن و منیژه استنباط می کنیم، از همان آغاز، اندیشه ی ایران برایش مهم بوده و این، او را از هرزه گردی، مداحی، به این در و آن در زدن، شعرهای پراکنده گفتن، تَقَرُب به دستگاه قدرت و نظائرش باز داشته است . دلیلش آن است که به غیر از شاهنامه هیچ شعر دیگر ( جز یکی دو قطعه ی مشکوک) از او در دست نداریم، و حال آنکه پیش از دست زدن به شاهنامه لااقل پانزده سال در دوران کمال طبع بوده. وقتی بر تاریخ ادبیات ایران از رودکی تا به امروز – نگاه می افکنیم، فردوسی را در میان همه ی این گویندگان یک فرد استثنایی می بینیم . او از لحاظ اخلاق و زندگی به هیچ کس دیگر شبیه نیست. شاعران مَداح و متملق را نمی گویم که حساب آنها جداست . حتی سخنوران صاحب مَنِشی چون ناصرخسرو ، سنایی ، عطار، نظامی، سعدی و حافظ و چندین تن دیگر، هیچ یک از لحاظ جامعیت اخلاقی با فردوسی برابری نمی توانند کرد. حسن این مرد آنست که یک انسان خاکی پاکیزه است. آرمانهایش را تنها در آسمانها نمی جوید، آنگونه که شاعران عرفانی می جویند. با ریاضت کشی، ترک دنیا، نفی مائده های زمین برایش معنی ندارد . یک انسان بی ادعای معتدلِ سالم است که خود را خلق شده می بیند تا بر روی این خاک زندگی کند و تابع شرایط و تنگناهای آن باشد، ولی در عین حال هرگز آن نفخه ی ساده که تنفس روح است و انسان را انسان، و روان را زنده نگاه می دارد از خود دور نمیدارد. تجلی این نفخه در نوعی آرماِن برتر از خور و خواب است، نگاه را به دورتر داشتن، به گذشته، به آینده، به مردم ، تأمل در هستی، خلاصه در ورای تنِ نیازمند یک معنی جستن، بی آنکه زندگی به وادی موهوم و نا ممکن افتاده باشد.

در میان همه ابیاتی که بیان احساس یا حسب حال خود اوست و عده آنها نسبتا زیاد است – یک بیت نمی بینیم که حاکی از هوسبازی، گزافه گویی، هزل، بی عفتی، یا طعنه و تعرض باشد، طبیعتی است روشن و استوار که هنوز در زیر بار مصائب تاریخ خم نشده است، شکسته بال نیست، بخشی از استحکام قهرمانانش را در خود دارد، عالمی برای خود ساخته است که بیشتر در هوای سمنگان و هاماوران دم می زند تادر فضای حقیر جنگهای برادر کشی توس و نیشابور.

با همه ی عشق به ایران، گرایش او بجانب دفاع از خوبی است، هر قوم و فردی که این جهت را بگیرد به او روی مساعد نشان می دهد و لو تورانی باشد.

در زمان فردوسی هنوز روانها پیچیده نیست، هنوز کنایه های غلیظ، دو پهلو گویی، گره گره جویده سخن گفتن، چنانکه بعدها می آید– در ادب فارسی مقیم نشده است. فردوسی اندیشه اش را مانند شمشاد راست نگهمیدارد. وصفی که از زن مهربان و جای دیگر از مرگ پسرش آورده نیرومندی و سادگی را می رساند در مرگ پسر:

مرا سال بگذشت برشست و پنج     نه نیکو بود گر بیازم به گنج

مگر بهره بر گیرم از پند خویش     بر اندیشم از مرگ فرزند خویش

مرا بود نوبت برفت آن جوان     ز دردش منم چون تن بی ‌روان

شتابم همی تا مگر یابمش     چو یابم به بیغاره بشتابمش

که نوبت مرا به بی‌ کام من     چرا رفتی و بردی آرام من

ز بدها تو بودی مرا دستگیر    چرا چاره جُستی ز همراه پیر

مگر همرهان جوان یافتی     که از پیش من تیز بشتافتی

جوان را چو شد سال بر سی و هفت     نه بر آرزو یافت گیتی برفت

برفت و غم و رنجش ایدر بماند     دل و دیده من به خون درنشاند

کنون او سوی روشنایی رسید      پدر را همی جای خواهد گزید

بر آمد چنین روزگار دراز    کزان همرهان کس نگشتند باز

همانا مرا چَشم دارد همی       ز دیر آمدن خَشم دارد همی

ورا سال سی بُد مرا شست و هفت     نپرسید ازین پیر و تنها برفت

وی اندر شتاب و من اندر دِرَنگ    ز کردارها تا چه آید به چَنگ

روان تو دارنده روشن کناد     خرد پیش جان تو جوشن کناد

همی ‌خواهم از کردگار جهان      ز روزی ده آشکار و نهان

که یکسر ببخشد گناه مرا    درخشان کند تیره گاه مرا

در باره ی پیری اشاره های متعد دارد که تأثیر تنگدستی، مرگِ پسر، و سر خوردگی از وضع روزگار نیز با آن همراه است:

الا ای بر آورده چرخ بلند     چه داری به پیری مرا مُستمند

چو بودم جوان در برم داشتی      به پیری چرا خوار بگذاشتی

همی زرد گردد گل کامگار     همی پرنیان گردد از رنج خار

دو تا گشت آن سرو نازان به باغ      همان تیره گشت آن گرامی چراغ

پُر از برف شد کوهسار سیاه     همی لشکر از شاه بیند گناه

به کردار مادر بُدی تا کنون     همی ریخت باید ز رنج تو خون

وفا و خِرَد نیست نزدیک تو      پر از رنجم از رای تاریک تو

مرا کاچ هرگز نپروردییی       چو پرورده بودی نیازردییی

هر آنگه که زین تیرگی بگذرم        بگویم جفای تو با داورم

بنالم ز تو پیش یزدان پاک      خروشان به سر بر پراگنده خاک

چنین داد پاسخ سپهر بلند      که ای مرد گوینده ی بی‌ گزند

چرا بینی از من همی نیک و بد       چنین ناله از دانشی کی سزد

تو از من به هر باره‌یی بر تری     روان را به دانش همی پروری

بدین هرچ گفتی مرا راه نیست      خور و ماه زین دانش آگاه نیست

در کلام فردوسی مانند هر شاهکار مسائل کوچک روزمره تبدیل به اصل همیشگی و همگانی می شوندو هرکسی در زندگی همین مشکلهای خُرد را داشته است:

مرا دَخل و خرَج ار برابر بدی     زمانه مرا چون برادر بُدی

تگرگ آمدی امسال برسان مرگ       مرا مرگ بهتر بدی از تگرگ

در هیزم و گندم و گوسفند       ببست این برآورده چرخ بلند

می‌ آور که از روزمان بس نماند        چنین بودتا بود و بر کس نماند

وقتی سرمای توس را در نظر می آوریم و پیرمرد لرزان را که زندگیش به مقدار ی محصول باغ خودش، اندکی ارزاق و دوسه گوسفند وابسته است پی می بریم که چگونه نیازمندیهای کوچک می توانند دوش بدوش دلخوشیهای بزرگ قرار گیرند دلخوشی بزرگ این است:

چو این نامور نامه آمد به بُن       ز من روی کشور شود پرسخن

از آن پس نمیرم که من زنده‌ام       که تُخم سخن را پراگنده‌ام

هر آنکس که دارد هُش و رای و دین       پس از مرگ بر من کند آفرین

آنچه جهان بینی شاهنامه است رفته رفته جهان بینی خود فردوسی می هم شده است. مثلاً خرد: تو چیزی مدان کز خرد برتر است… و دانش: به دانش بود بیگمان زنده مرد … و کوشش: هر آنکس که بگریزد از کارکرد/ ازو دور شد ننگ و نام و نیرد … و یا داوخواه نام بیش از کام: همی نام باید که ماند دراز … و رعایت اعتدال در همه چیز: همان کار گیتی به اندازه به … و سرانجام بهره وری از زندگی و پذیرش مرگ با روی خوش: بیا تا به شادی دهیم و خوریم / چو گاه گذشتن بُوَد بگذریم .

دُو باریکه ی اندیشه در شاهنامه و جهان بینی خود فردوسی راه یافته است: یکی طیف عرفان، و دیگر تفکری که آن را «خیامی» می خوانیم، یعنی « بی اعتباری جهان و اغتنام فُرَصت» و هر دو اینها در نزد او حالت خاص خود دارند . عرفان او در خانواده ی اندیشه ی پیچیده و غلیظی که نزد این مکتب می شناسیم قالب نمی گیرد. روحانیت ملایمی است که از زندگی عملی و واقعی خود را جدا نکرده و وارستگی آگاهانه اش حکم طبیعت و الزامات دنیوی را از نظر دور نداشته است. اشراقی است شفاف که ریشه های دورش در مهر پرستی کُهَن و مانویگری گسترده است ، و در هر دو حال از ایران پیش از اسلام چاشنی دارد. هم چنین اندیشه ی خیامی او بهیچ وجه سردی یی را که در رباعیات منسوب به خیام دیده می شود ندارد. رباعی های خیامی وار با همه ی زیبایی و قطره وارشان زندگی را بی پنجره می بینند، می گویند نصیب آدمی این است و جز این نیست، اگر خواننده از آنها آرام بگیرد برای آن است که از نوع بهتر زندگی طمع بریده است ، ولی فردوسی دیدگاهش بی پنجره نیست، به فضایی باز و افقی گسترده اتصال دارد.

فردوسی با آنکه گاه از بی اعتباری جهان دم می زند، خواننده را غرق در بد بینی نمی کند. او را بر آن می دارد تا قدر وقت را بشناسد و در عین حال، راه رستگاری و مَشی سالم زندگی را نیز از یاد نبرد.

جریانهای کتاب بگونه یی است که شخص را پیوسته نسبت به دگرگونیهای ناگهانی روزگار و سیر نا سرانجام عُمر آگاه نگاه می دارد. در شاهنامه فضا، فضای جنگ است و کسی که به میدان می رود نمی داند که باز می گردد یا نه. زندگیها و حشمت ها می توانند در یک لحظه بر باد روند ، سیندخت همسر مهراب کابلی به شوهر می گوید:

چنین داد پاسخ به مهراب باز     که اندیشه اندر دلم شد دراز

ازین کاخ آباد و این خواسته        و زین تازی اسپان آراسته

و زین ریدکان(4) سپهبد پَرست        ازین تاج و این خسروانی نشست

و زین چهره و سرو بالای ما       و زین نام و این دانش و رای ما

بدین آبداری و این راستی      زمان تا زمان آوَرَد کاستی

به ناکام باید به دشمن سپرد      همه رنج ما باد باید شمرد

یکی تنگ تابوت ازین بهر ماست      درختی که تریاک او زهر ماست

بکِشتیم و دادیم آبش به رنج       بیاویختیم از برش تاج و گنج

چو بر شد به خورشید و شد سایه‌دار     به خاک اندر آمد سر مایه‌دار

برینست فرجام و انجام ما      بدان تا کجا باشد آرام ما

آیا هیچگاه این سخنان کهنه خواهند شد؟

اندیشه ی خیامی در نزد همه ملت ها بوده است، جزو ذات زندگی و طبیعت بشر است. حتی در ادبیات مصر کُهَن و در میانرودان «سومر و بابل»، چهار هزار سال پیش در تورات نیز نمونه هایی از آن دیده می شود(5)، ولی قومهایی که بیشتر در معرض تهاجم و نا امنی اند و مداوم بوده اند ، آن را نزد خود پرورده تر کرده اند، و ایران بعد از اسلام چنین است. من گمان می کنم که یکی از رویدادهایی که این اندیشه را منفجر، و نسهای متمادی را در حیرت غرقه ساخت سقوط ساسانیان است. فروریختن یک چنین امپراتوری عظیم به این آسانی، اثری پایدار و عمیق در ضمیر ایرانی نهاد که خَیزِش آن در سراسر ادب پارسی مشهود است. یک نمونه قصیده ی خاقانی: هان ای دل عبرت بین(6) … خود شاهنامه کانون اصلی آن است و آن را به دوره های بعد گسترش داده است .

چه در جهان بینی فردوسی و چه در خود شاهنامه تأثیر حوادث زمان را نیز می بینیم. خراسان در دوره ی وی یک سرزمین نا آرامی است، و تبدُل ها و کشمکش ها و عزت های گذرا نمی توانسته است در طبع او اثر نگذارد.

گذشته از آن هر کسی در زندگی لحظه یی بد بینانه تر و خوشبینانه تر دارد. لحظه های قبض و بسط، و فردوسی که طبیعت حساسی داشته و پرداختن به شاهنامه کار منظم هر روزه اش بوده است این حالت را در کلام خود باز می تاباند .

وی با زندگی آنگونه که واقعیات آن را عرضه می کنند روبروست. از این رو جهان بینی او ترکیبی از همه ی اندیشه ها است، نه خوش بین تام است و نه بد بین تلخ، نا مادی صرف است و نه معنوی خالص ، همه ی اینها را هر یک در حد خود داراست. مهمترین عُنصر نزد او خِرَد است بیش از هرچیز بر آن تکیه دارد. خرد نیروی تشخیص نیک و بداست و زندگی را بجانب اعتدال ، مدارا، روشن بینی ، و مردمی سوق می دهد نقطه ی مقابل اینها تَعَصُب، خود خواهی، خود کامگی و کینه ورزی است. چون سراینده ی جنگهای مدام بوده است دنیای برخور دار از تساهل و آشتی را می پسندد. بطور خلاصه در میان همه ی گویندگان بزرگ ایران اگر می خواستیم جهان بینی کسی را مو به مو به اجرا در آوریم به امید آنکه جهانی آراسته تر ، متعادل تر ، و همرا با سعادت نسبی پدید آید ، تنها جهان بینی فردوسی بکارمان می آمد.

پانویس:

پیشگفتار داستان بیژن و منیژه چنین است:

شبی چون شبه روی شسته بقیر    نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

دگر گونه آرایشی کرد ماه     بسیج گذر کرد بَرِ پیشگاه

شده تیره اندر سرای درنگ      میان کرده باریک و دل کرده تنگ

ز تاجش سه بهره شده لاژورد      سپرده هوا را بزنگار و گرد

سپاه شب تیره بر دشت و راغ     یکی فرش گسترده از پَرِ زاغ

نموده ز هر سو بچشم اهرمن      چو مار سیه باز کرده دهن

چو پولاد زنگار خورده سپهر      تو گفتی بقیر اندر اندود چهر

هرآنگه که بر زد یکی باد سرد      چو زنگی برانگیخت ز انگشت گرد

چنان گشت باغ و لب جویبار      کجا موج خیزد ز دریای قار

فرو ماند گردون گردان بجای       شده سُست خورشید را دست و پای

سپهر اندر آن چادر قیر گون      تو گفتی شدستی بخواب اندرون

جهان از دل خویشتن پُرهراس     جرس برکشیده نگهبان رپاس

نه آوای مرغ و نه هرای دَد      زمانه زبان بسته از نیک و بد

نبُد هیچ پیدا نشیب از فراز      دلم تنگ شد زان شب دیریاز

بدان تنگی اندر بجستم ز جای     یکی مهربان بودم اندر رسرای

خروشیدم و خواستم زو چراغ       برفت آن بت مهربانم ز رباغ

مرا گفت شمعَت چه بایدهمی      شب تیره خوبت ربباید رهمی

بدو گفتم ای بت نیم مرد خواب     یکی شمع پیش آر چون آفتاب

بنه پیشم و بزم را ساز کن بچنگ ار چنگ و می آغاز کن

بیاورد شمع و بیامد به باغ       بر افروخت رخشنده شمع و چراغ

می آورد و نار و ترنج و بهی      زدوده یکی جام شاهنشهی

مرا گفت برخیز و دل شاد دار      روان را ز درد و غم آزاد دار

نگر تا که دل را نداری تباه      ز اندیشه و داد فریاد خواه

جهان چون گذاری همی بگذرد       خردمند مردم چرا غم خُورَد

گهی می گسارید و گه چنگ ساخت       تو گفتی که هاروت نیرنگ ساخت

دلم بر همه کام پیروز کرد       که بر من شب تیره نوروز کرد

بدان سرو بن گفتم ای ماهروی      یکی داستان امشبم بازگونی

که دل گیرد از مهر او فر و مهر      بدو اندرون خیره ماند سپهر

مرا مهربان یار بشنو چه گفت      ازان پس که با کام گشتیم جفت

بپیمای می تا یَکی داستان      بگویمت از گفته ی باستان

پر از چاره و مهر و نیرنگ و جنگ       همان از در مرد فرهنگ و سنگ

بگفتم بیار ای بت خوب چهر      بخوان داستان و بیفزای مهر

ز نیک و بد چرخ ناسازگار      که آرَد به مردم ز هرگونه کار

نگر تا نداری دل خویش تنگ       بتابی ازو چند جویی درنگ

نداند کسی راه و سامان اوی       نه پیدا بود درد و درمان اوی

پس آنگه بگفت ار ز من بشنوی      بشعر آری از دفتر پهلوی

هَمَت گویم و هم پذیرم سپاس      کنون بشنو ای جفت نیکی‌ شناس

 

هجو نامه یی که به نادرست آن را از فردوسی می دانند:

ایا شاه محمود کشور گشای     ز کس گر نترسی بترس از خدای

گر ایدونک گیتی به شاهی تراست       نگویی که این خیره گفتن چراست

که بددین و بدکیش خوانی مرا       منم شیر نر میش خوانی مرا

نبینی تو این خاطر تیز من       نیندیشی از تیغ خونریز من

تو این نامه ی شهریاران بخوان       سر از چرخ گردان همی مگذران

مرا سهم دادی که در پای پیل      تنت را بسایم چو دریای نیل

نترسم که دارم ز روشن دلی      به دل مهر جان نبی و علی

مرا غمز کردند کان پُر سُخَن       به مهر نبی و علی شد کُهَن

گر از مهر ایشان حکایت کنم       چو محمود را صد حمایت کنم

اگر شاه محمود از این بگذرد       مر او را به یک جو نسنجد خرد

من از مهر این هر دو شه نگذرم        اگر تیغ شه بگذرد بر سرم

منم بنده ی هر دو تا رستخیز       اگر شه کند پیکرم ریزه ریز

جهان تا بود شهریاران بود         پیامم بر نامداران بود

که فردوسی توسی پاک جفت       نه این نامه بر نام محمود گفت

به نام نبی و علی گفته‌ام        گهرهای معنی بسی سُفته‌ام

نه زین گونه دادی مرا تو نوید       نه این بودم از شاه گیتی امید

بد اندیش کش روز نیکی مباد       سخن های نیکم به بد کرد یاد

بر پادشه پیکرم زشت کرد       فروزنده اخگر چون انگشت کرد

هر آن کس که شعر مرا کرد پست       نگیردش گردون گردنده دست

چو فردوسی اندر زمانه نبود       بد آن بد که بختش جوانه نبود

بسی رنج بردم در این سال سی     عجم زنده کردم بدین پارسی

به دانش نَبُد شاه را دستگاه       و گرنه مرا بر نشاندی به گاه

اگر شاه را شاه بودی پدر      به سر بر نهادی مرا تاج زر

اگر مادر شاه بانو بُدی       مرا سیم و زر تا به زانو بدی

چون اندر تبارش بزرگی نبود      نیارست نام بزرگان شنود

جهاندار اگر نیستی تنگدست      مرا بر سر گاه بودی نشست

مرا گفت: خسرو که بوده‌ست و گیو؟      همان رستم و طوس و گودرز نیو؟

مرا در جهان شهریاری نو است       بسی بندگانم چو کیخسرو است

بسی تاجداران و گردن کشان      که دادم یکایک از ایشان نشان

همه مرده از روزگار دراز      شد از گفت من نامشان زنده باز

به سی سال بردم به شهنامه رنج       که شاهم ببخشد بسی تاج و گنج

به پاداش من گنج را در گشاد        به من جز بهای فقاعی نداد

فقاعی نیرزیدم از گنج شاه       از آن من فقاعی خریدم به راه

که سفله خداوند هستی مباد        جوانمرد را تنگدستی مباد

سر ناسزایان بر افراشتن       وز ایشان امید بهی داشتن

سر رشته ی خویش گم کردن است به جیب اندرون مار پروردن است

درختی که او تلخ دارد سرشت      گرش بر نشانی به باغ بهشت

وز او جوی خلدش به هنگام آب     به بیخ انگبین ریزی و شیر ناب

سر انجام گوهر به کار آورد     همان میوه ی تلخ بار آورد

به عنبر فروشان اگر بگذری      شود جامه ی تو همه عنبری

ز بد اصل چشم بهی داشتن      بُوَد خاک در دیده انباشتن

ز نا پارسایان مدارید امید که     زنگی به شستن نگردد سپید

ز بد گوهران بد نباشد عجب       سیاهی نشاید بریدن ز شب

پرستار زاده نیاید به کار      و گر چند باشد پدر شهریار

پشیزی به از شهریاری چنین       که نه کیش دارد نه آیین و دین

نبید: می

ریدگان: پیشکاران امرد

یکی از برجسته ترین نمونه ها، نامه یی است در تورات بنام جامعه که آن را از نوشته های سلیمان پسر داود پادشاه اسراییل می دانند، فرازهایی از این نامه چنین اند:

انسان را از تمامی مشقتش که می کشد چه منفعت است؟ همه چیزها پر از خستگی است!. که انسان آن را بیان نتواند کرد، آنچه بوده است همان است که خواهد بود و آنچه شده است همان است که خواهد شد!. زیر آفتاب هیچ چیز تازه ای نیست!. آیا چیزی هست که بگویی: ببین این چیز تازه است!.. در دهرهایی که پیش از ما بود آن چیز کهنه بود. من تمامی کار هایی را که در زیر آسمان کرده می شود دیدم، اینک همه ی آنها بطالت و در پی باد زحمت کشیدن بود..کارهای عظیم برای خود کردم! خانه ها برای خود ساختم… تاکستانها بجهت خود غرس نمودم.. استخرهای بزرگ برای خود ساختم… غلامان و کنیزان بسیار خریدم و خانه زادان فراوان داشتم.. مرا بیشتر از همه کسانی که پیش از من بر اورشلیم فرمانروا بودند دارایی از رمه و گله بود، طلا و نقره و اموال خاصه پادشاهان و کشورهای نیز برای خود فراهم آوردم، آوازه خوانان و نوازندگان زن و مرد در خانه داشتم، همه لذات بنی آدم را آزمودم، هر آنچه را که چشمانم آرزو می کرد از آنها دریغ نکردم، دل خود را از هیچ خوشی باز نداشتم زیرا دلم در محنت من شادی می نمود و نصیب من از تمامی مشقتم همین بود!. پس به تمام کارهایی که کرده بودم و به تمامی مشقتی که در عمل کشیده بودم نگریستم، اینک تمامی آنها باطل اباطیل و در پی باد زحمت کشیدن بود، درزیر آفتاب هیچ منفعت نبود!

چه باید همی زندگانی دراز      که گیتی نخواهد گشادنت راز

همی پرورانت با شهد و نوش     جز آواز نرمت نیاید بگوش

یکایک چو گویی که گُسترد مهر     نخواهد نمودن به بد نیز چهر

 

سروده ی هان ای دل عبرت بین خاقانی چنین است:

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان      ایوان مدائن را آیینهٔ عبرت دان

یک ره ز ره دجله منزل به مدائن کن       وز دیده دوم دجله بر خاک مدائن ران

خود دجله چنان گرید صد دجلهٔ خون گویی       کز گرمی خونابش آتش چکد از مژگان

بینی که لب دجله کف چون به دهان آرد        گوئی ز تف آهش لب آبله زد چندان

از آتش حسرت بین بریان جگر دجله       خود آب شنیدستی کاتش کندش بریان

بر دجله‌گری نونو وز دیده زکاتش ده       گرچه لب دریا هست از دجله زکات استان

گر دجله درآموزد باد لب و سوز دل       نیمی شود افسرده، نیمی شود آتش‌دان

تا سلسلهٔ ایوان بگسست مدائن را      در سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچان

گه‌گه به زبان اشک آواز ده ایوان را       تا بو که به گوش دل پاسخ شنوی ز ایوان

دندانه ی هر قصری پندی دهدت نو نو      پند سر دندانه بشنو ز بن دندان

گوید که تو از خاکی، ما خاک توایم اکنون       گامی دو سه بر مانه و اشکی دو سه هم بفشان

از نوحه ی جغد الحق مائیم به درد سر       از دیده گلابی کن، درد سر ما بنشان

آری چه عجب داری کاندر چمن گیتی       جغد است پی بلبل، نوحه است پی الحان

ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما بر قصر ستم‌کاران تا خود چه رسد خذلان

گوئی که نگون کرده است ایوان فلک‌ وش را     حکم فلک گردان یا حکم فلک گردان

بر دیده ی من خندی کاینجا ز چه می‌گرید      خندند بر آن دیده کاینجا نشود گریان

نی زال مدائن کم از پیرزن کوفه        نه حجره ی تنگ این کمتر ز تنور آن

دانی چه مدائن را با کوفه برابر نه       از سینه تنوری کن وز دیده طلب طوفان

این است همان ایوان کز نقش رخ مردم       خاک در او بودی دیوار نگارستان

این است همان درگه کورا ز شهان بودی       دیلم ملک بابل، هندو شه ترکستان

این است همان صفه کز هیبت او بردی       بر شیر فلک حمله، شیر تن شادروان

پندار همان عهد است از دیدهٔ فکرت بین       در سلسله ی درگه، در کوکبه ی میدان

از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه        زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان

نی نی که چو نعمان بین پیل افکن شاهان     را پیلان شب و روزش گشته به پی دوران

ای بس پشه پیل افکن کافکند به شه پیلی       شطرنجی تقدیرش در ماتگه حرمان

مست است زمین زیرا خورده است بجای می       در کاس سر هرمز خون دل نوشروان

بس پند که بود آنگه بر تاج سرش پیدا      سد پند نوست اکنون در مغز سرش پنهان

کسری و ترنج زر، پرویز و به زرین      بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسان

پرویز به هر بزمی زرین تره گستردی        کردی ز بساط زر زرین تره را بستان

پرویز کنون گم شد، زان گمشده کمتر گو        زرین تره کو برخوان؟ روکم ترکوا برخوان

گفتی که کجار رفتند آن تاجوران اینک       ز ایشان شکم خاک است آبستن جاویدان

بس دیر همی زاید آبستن خاک آری      دشوار بود زادن، نطفه ستدن آسان

خون دل شیرین است آن می که دهد رزبن      ز آب و گل پرویز است آن خم که نهد دهقان

چندین تن جباران کاین خاک فرو خورده است        این گرسنه چشم آخر هم سیر نشد ز ایشان

از خون دل طفلان سرخاب رخ آمیزد       این زال سپید ابرو وین مام سیه پستان

خاقانی ازین درگه دریوزهٔ عبرت کن         تا از در تو زین پس دریوزه کند خاقان

امروز گر از سلطان رندی طلبد توشه       فردا ز در رندی توشه طلبد سلطان

گر زاده ره مکه تحقه است به هر شهری      تو زاد مدائن بر سبحه ز گل سلمان

این بحر بصیرت بین بی‌شربت ازو مگذر        کز شط چنین بحری لب تشنه شدن نتوان

اخوان که ز راه آیند آرند ره‌آوردی        این قطعه ره‌آورد است از بهر دل اخوان

بنگر که در این قطعه چه سحر همی راند         مهتوک مسیحا دل، دیوانه ی عاقل جان

 

 

فردوسی هم دوره ی رودکی بود

« دکتر علی‌قلی محمودی‌بختیاری»

Image result for ‫فردوسی‬‎

در شگفت خواهید ماند اگر بگویم فردوسی همزمان رودکی بود و شاهنامه‏اش در نیمه نخست سده‌ی چهارم هجری پایان پذیرفت.

سه سده‏ی نخستین اسلام یکی از تاریک‏ترین‏ و بحث‏انگیزترین دوران تاریخ بشر است. پرمطالعه‏ترین پژوهشگر تاریخ اسلام در برابر نخستین پرسش فرومی‏ماند و کار و بررسی‌اش پر از لغزش است. به شیوه‏ی بررسی‌های‏ مذهبی، اصلی را چشم‌بسته پذیرفته‏اند و بر آن پایه‌ی کاخ‌های پررنگ و نگار برآورده‏اند. در زیبایی این کاخ‌ها سخن نیست، اما در اصل و پایه‏ی آن سخن بسیار است. دو سده‏ی نخستین‏، سکوت و خاموشی بود. سکوت و خاموشی‏ای دانستنی، وگرنه این دو سده‏ی نخستین،‏ یکی از پرآشوب‌ترین و پرتلاطم‏ترین دوران زندگی انسان است. این همه آشوب نهفته در خاموشی و تاریکی با این بررسی‌های جزمی … روشن و شناخته نمی‏شود. کنکاشی دیگر و تلاشی بسیار و بینشی ویژه می‌خواهد که این خود در بررسی فرهنگ و تمدن‏ ایران -تا آن‌جا که من دریافته‏ام- روشن خواهد شد. اما این‏جا به یکی از گوشه‏های‏ این تاریخ می‏پردازیم و آن، زایش و پیدایش شاهنامه است، چه، شناخت شاهنامه و زمان‏ پیدایی آن روشنگر آغاز عصر «زنده‏گری» ایران است و راه شناخت فرهنگ این مرز و بوم‏ و این مردم جای‌گرفته در فلات ایران از دیرین زمان تاکنون است.

نگاهی به «زمینه‏ی‏ فرهنگ و تمدن ایران» و «شکرستان» و «بابل، دل ایرانشهر» و «راهی به مکتب حافظ» راه‏ و روش نگارنده را روشن می‌سازد و تلاش و کوشش وی را می‏نمایاند که چه می‌خواهد و چه می‌جوید و چه می‌گوید؟ شناخت شاهنامه و دانستن زمان پیدایش آن با بررسی آثار شاعران و نویسندگان‏ دیگر و کشف نسخه‌بدل‏ها تفاوت بسیار دارد که آن شناسنامه و کارنامه ملتی است و این‏ تفنن، زمان‌کُش و کم‏سود است نه بیهوده. دشواری کار در این است که در کشور ما نقد و بررسی‏ به معنی راستینش وجود ندارد، هرکس خر خود را می‏راند و کسی را با حیات و بقای ملت و فرهنگ‏ و سرگذشت آن و سرشت و چندوچون و فراز و نشیب زندگی‌اش کاری نیست. از همه چیز و همه جا چشم می‏پوشیم و به همین موضوع «زمان شاهنامه» می‏پردازیم. مگر نه این است‏ که همه پژوهشگران شاهنامه -چه ایرانی و چه ایران‌شناس باختری- به هر حال فردوسی‏ را به دربار محمود می‌کشانند و شاهنامه را به زمان او منسوب می‌دانند؟ حتی آنان که‏ شاهنامه را فرآوری عصر سامانی می‌دانند پایان آن را به زمان محمود می‏پیوندند و هیچ کس تاکنون سخنی همانند سخنی که در سطر نخستین این گفتار آمده، نگفته و پیرامونش نگشته است. این سخن به‌راستی بدعت است و باید در اساس این بدعت سخنی‏ می‌گفتند یا دست‏کم دشنامی می‌دادند و طعنی می‌زدند…!

در سال ۱۳۴۷ به خواهش انجمن‏ دانشجویان دانشگاه تهران مقاله‏ای نوشتم با نام «نگاهی به فرهنگستان» که در «نامه‏ی‏ دانشجو» -معروف‌ترین «نامه» آن روزگار- چاپ شد و سپس جداگانه در «شکرستان». اکنون‏ بخشی از آن را در این‌جا نقل می‌کنم که به زمان شاهنامه مربوط می‌شود:

«… سومین فرگشت‏ بزرگ فرهنگی ایران که در نهان، فرهنگستانی آن را اداره می‌کرد، در عصر سامانی پس از اسلام رخ داد. این فرگشت پس از دو قرن خاموشی، یکباره فرهنگ ایران را چون‏ آتشی از زیر توده‏های خاکستر بیرون کشید تا شعله‏هایش سرتاسر فلات ایران را دربرگرفت. این فرگشت آنچنان سنجیده و ژرف و ریشه‏دار بود که بررسی آن هنوز آدمی را به حیرت‏ می‏افکند… سرانجام این فرگشت به پدیدآمدن شاهنامه فردوسی انجامید این کار بزرگ فرهنگی که بی‌شک در قرن سوم آغاز شد و در نیمه‏ی اول قرن چهارم پایان یافت، وجود فرهنگستانی را در این روزگار ثابت می‌کند… »

در پانویس همین مطلب افزوده شده‏ است:

«برخلاف آنچه تاکنون درباره‌ی زمان فردوسی گفته و نوشته‏اند فردوسی همزمان‏ رودکی بوده و شاهنامه را قبل از سال ۳۲۹ که سال درگذشت رودکی است سروده است.»

این گفتار باید به هر حال مورد انتقاد قرار می‌گرفت یا رد می‌شد یا پذیرفته می‌شد، یا دلیل‏ نویسنده را جویا می‌شدند که از کجا چنین سخنی را آورده‌است؟ دلیل و برهانش چیست؟ اما نه انتقادی شد و نه پُرسشی به میان آمد. به ناچار امروز هم همان سخن را باز می‌گویم، امروز که چند صباحی از «جشنواره ی توس» گذشته است، جشنواره‏ای که با وجود انگیزه‏ی پاک و نیت‏ عالی بنیانگذار بزرگوار آن به سبب غفلت و بی‏مبالاتی کارگردانان ناشی، و کینه‏توزی و شهرت‏‌طلبی برخی سخنرانان عقده‏دار، با کمال افسوس، رهاوردی جز مشتی دشنام به ملت ایران و لجن‏مالی فردوسی و شاهنامه‌ی او نداشت! چه خواری‏زاست که کار امروز نه‌تنها به پایه و مایه‌ی کار چهل و چند سال پیش نمی‌رسید، بلکه با مقام و شأن زمان به هیچ صورت سازگار نبود! آن بزرگداشت فردوسی سودمند و در حد خود کاری نوپدید بود و انگیزه‏ای داشت و خدمتی به شمار می‏رفت و این جشنواره‏ی فردوسی به زیان‏آوری و بی‏نتیجگی پایان یافت! آن‏ روزگار نه «رسانه‏های گروهی» در کار بود و نه راه‌ها و کارهای کشور همه هموار و نه درآمد ملی کافی، امروز همه چیز بیش از حد انتظار ماست ولی نتیجه کار برخلاف توقع، بهره‌ی آن بزرگداشت‏ همه چیز و حاصل این جشنواره هیچ! پس از ۴۰ سال زمان و هزینه‏ای گران و فراخواندن پژوهشگرانی از کران تا کران‏ گیتی، از طرف سخنرانان ما یک نکته‌ی تازه، یک سخن نو، یک پژوهش آفریننده چهره ننمود و یک روزنه به سوی جهان فردوسی نگشود! راستی روزگار فردوسی و انگیزه‏ی پیدایی شاهنامه‏ و دو سه قرن نخستین اسلامی روشن و بی‏ابهام بوده است یا دست‏اندکاران و معرکه‏گردانان‏ جشنواره‏ی توس در خواب و بی‏خبر بودند؟ آن یک روشن است که تاریک و پرابهام است،‏ ولی این بی‌گمان حقیقت دارد…

بر سخن برگردیم. آشنایی با فردوسی و شاهنامه او چه زمانی آغاز شد؟ این پرسش بیدارکننده است، کی، کجا و کی سخن از شاهنامه بر زبان راند و چگونه راند و چرا راند؟ زمینه‏ی اجتماعی ایران پس از سامانیان برای پیدایی و روایی شاهنامه آماده‏ بود یا نبود؟ یا هم بود و هم نبود؟ چهار قرن نخستین اسلامی از نظر برخورد عقاید و آرا و پدیدآمدن اندیشه‏ها و راه‌های نو چگونه بود؟

بررسی و کندوکاو درباره این پرسش‌ها شاید راهگشا و راهنما باشد و بیدارکننده از آغاز اسلام و چگونگی پیدایی آن. به هیچ روی سخن نمی‏گویم که آن بخش‏ جداگانه است و در جای خود خواهد آمد و زمینه‏ی یک کتاب ویژه است. از آن‌جا سخن‏ می‌گویم که ایرانیان بنیاد‏گذاران اسلام و ایرانیان سازنده زبان عربی و پدیدآورنده فلسفه‏ در راه دین نو در همه جهات -مانند هر موجود متفکر زنده- همگام و همراه هم نبودند. در جنبش نوپدید، برخورد عقیده و رای پیش آمد و بالاتر از همه «بقا و حیات ملت» مطرح بود. ملت ایران یعنی این موجودیت سیال و پرخروش و طوفان‏زا و تیزرو باید چه سرنوشتی می‌داشت؟ هر پدیده‏ای به خاطر موجودیت و تازگی حیات این وجود سیال‏ و زنده و باقی بود، نه این وجود به خاطر آن پدیده‏ها. پس خواه و ناخواه برخورد به وجود می‌آید -که آمد- ما جلوه‏ی آشکار جسمانی این برخوردها را با نام «طاهر ذوالیمینین» همراه‏ نمی‏بینیم، که نباید نادیده‏اش گرفت؛ جلوه‏ی درخشان‌تر و پرنورتر آن را همراه برق و نوای‏ مس‌های انعطاف‏پذیر در زیر چکش یعقوب رویگر به چشم و گوش ما رسانیده‏اند -که ظاهر کار برای ما مهم نیست، اصل موضوع دل‌پذیر است- یعقوب لیث که بود؟ چه بود؟ چه می‌خواست؟ چه کرد؟ این پرسش‌ها درخور بررسی و ژرف‏نگری است در زمینه‏ی اندیشه و سخن، یک جمله‏ از او نقل کرده‏اند و آن این است که به شاعران می‌گوید: «سخنی که من اندر نیابم چرا باید گفت»، سخن پرمغز و آسمانی است. سخنی سازنده و پی‏افکن و دیرمان است. سخن آغازین است. شاید گمان می‌کنید که: همه او را می‏شناسید و سرگذشت و کارنامه‏اش همان است که در کتاب‌ها آورده‏اند؟ نه! اشتباه می‌کنید؛ او نیز ناشناخته مانده است؛ چون فردوسی -به این روایت یا سخن تاریخی که از یکی از معتبرترین تاریخ‌ها نقل شده‏ است توجه کنید- که همه به‌اصطلاح تاریخ‌دانان و پژوهندگان به این سخن تاخته‏اند و آن را اشتباه و خطای محض خوانده‏اند و آن نقل از مقدمه‌ی بایسنقری است بر شاهنامه.  در این مقدمه از چگونگی گردآوری شاهنامه و تاریخ گذشته‏ی ایران سخن به میان آمده است‏ و سخن را به این‌جا می‌کشاند که: «… یعقوب لیث به هندوستان فرستاد و آن نسخه‏ بیاورد و بفرمود ابومنصور عبدالرزاق ابن عبید فرخ را که معتمدالملک بود تا آنچه‏ «دانشور دهقان» به زبان پهلوی ذکر کرده بود به پارسی نقل کند و از زمان خسرو پرویز تا ختم کار یزدجرد شهریار هرچه واقع شده بود بدان کتاب الحاق کردند. پس ابومنصور عبدالرزاق وکیل پدر خود مسعود بن منصور المعمری را بفرمود تا این نسخه را به‏ اتفاق چهار تن دیگر یکی تاج بن خراسانی ازهری، یزدان داد بن شاپور از سیستان،  ماهری بن خورشید از نیشابور و شادان بن برزین از طوس تمام کنند و در تاریخ ستین‏ و مأتین هجرت، این کتاب را درست کردند و در خراسان و عراق از آن نسخه‌ها گرفتند.»  چه خوب بود که تاریخ‏دانان و پژوهشگران به جای دشنام و بی‏ارزش‌دانستن این نوشته،‏ به گمان می‌افتادند که نکند گردآورندگان این مقدمه که مسلما با فردوسی و شاهنامه و اندیشه‏ی فردوسی موافق نبودند و دست در کاری بسیار و دخل و تصرف بی‌شمار در شاهنامه‏ کردند… مأخذ ویژه‏ای داشته‏اند و نکند این مطالبی که تاکنون درباره آغاز اسلام‏ و پیدایی جنبش‌های ایرانی خوانده‏اند چندان درست و استوار نباشند… در این‏باره شکی‏ نکردند که نکردند، اما آن را بی‏هیچ جهت و سببی مردود شمردند. از یعقوب لیث که آن جمله‌ی معروف را گفت و با آن جمله جهت و مسیر یک جنبش را وارونه کرد دور نیست که در اندیشه‏ی چنان کاری (گردآوری تاریخ پیشینیان و زنده‌کردن آتش نهفته به خاکستر) بوده‌است.

اکنون به خود شاهنامه فردوسی برگردیم؛ همین گرفتاری در این‌جا نیز هست. در بالا گفتیم و پرسش کردیم که آشنایی با فردوسی و شاهنامه کی و از کجا آغاز شد. در تمام‏ روزگار غزنوی و آثار به‌جامانده از آن زمان سخنی از فردوسی به چشم نمی‏خورد و حال آن‌که‏ بیش‌ترین تلاش برای بقای شاهنامه در همین روزگار محمود غزنوی و جانشینانش شده است که تلاش برای بقای شاهنامه حتما باید در نهان صورت می‌گرفت و بر زبان‏ها نمی‏افتاد، زیرا که این یادگار و خلاصه و جوهر نخستین جنبش ایرانی پس از اسلام بود و دربردارنده‏ی‏ تاریخ و فرهنگ ایران. باید بااحتیاط برای بقای آن تلاش می‌کردند که کردند؛ نخستین‏ کسی ‏که با ارادت و از سر صدق و راستی و از بن دندان و با آهنگ جان فردوسی را ستود، انوری بود که گفت:

آفرین، بر روان فردوسی‏   آن همایون‏نژاد فرخنده

او نه استاد بود و ما شاگرد   او خداوند بود و ما بنده

در روزگاری که امام محمد غزالی همشهری فردوسی حتی حاضر به دیدن مزار فردوسی نیست که او ستایشگر گبرکان بود، تمام شخصیت‌های شاهنامه را با همان صورت‏ «مث»وار و رازآمیزش همین انوری در قطعه‏ای بیان می‌کند. قطعه‏ای که در شأن نزولش‏ جالب و گیراست، او این قطعه را برای «خواجه اسفندیار» زرتشتی می‌سراید و از او طلب‏ «شراب»می‌کند. تحلیل همین عنوان‌ها درخور یک دفتر است که چرا به «خواجه اسفندیار» خطاب می‌کند؟ چرا این زرتشتی را در نظر گرفته و برایش این قطعه را سروده است؟ چرا از او شراب می‌خواهد؟… «این سخن بگذار تا وقتی دگر»

آن قطعه این است که در تمام نسخه‏ های چاپی نامرتب و ناقص به کار رفته است‏ و در تمام نسخه‏ های چاپی، شاه بیت آن‏ که با حروف درشت در این‌جا چاپ می‌شود حذف شده است.

خواجه اسفندیار می‌دانی‏     که به رنجم ز چرخ «روبین‏تن»

من نه «سهرابم» ولی با من     ‏ «رستمی» می‌کند مه «بهمن»

خرد «زال» را به پرسیدم‏       حالتم را چه چاره است و چه فن؟

گفت «افراسیاب» دهر شوی‏ گر       به دست آوری ز می دو سه من‏

باده‏‌ای چون دم«سیاووشان»       سرخ نه تیره چون چه «بیژن»

صاف چون رای «شاه کیخسرو»      تلخ، چون روزگار «اهریمن»

گر فرستی تویی «فریدونم»      ور نه روزی نعوذ بالله من‏

همچو «ضحاک» ناگهان پیچم‏      مارهای هجات بر گردن

این قطعه آشنایی و آگاهی شاعری چون انوری را نسبت به فردوسی و شاهنامه او می‌رساند. بی‏گمان کسانی چون «خواجه اسفندیار» که شاهنامه را می‌شناختند و می‌فهمیدند کم‏ نبودند اما سرچشمه‌ی آگاهی تاریخ‏دانان و پژوهشگران امروزی چیست و چه بوده است؟ مسلم سرچشمه‌ی آگاهی اینان سرچشمه‌ی آگاهی انوری نبوده است، بلکه هر چه در این یکی دو قرن اخیر درباره فردوسی و شاهنامه نوشته‏اند و گفته‏اند از چهارچوب گفته‌ی نظامی‏ عروضی‌سمرقندی در مجمع‌النوادر یا چهار مقاله بیرون نیست و نبوده است. شگفت‏آور آن‌که قوی‌ترین پژوهشگران امروزی بی‏هیچ شک و تردیدی گفته‏های نظامی عروضی‏ را مردود و بی‏بنیاد شمرده‏اند و کار ما را آسان کرده‏اند. چهار مقاله که از نظر کار منشیگری‏ بسیار جالب است از نظر رویدادهای تاریخی بی‏اعتبار است. دلیل آن را پژوهشگران امروزی‏ گفته‏اند و نوشته‏اند و خود دانند. نوآوران و نادره‏گویان این روزگار وقتی از چهار مقاله نظامی عروضی ناامید شدند دست به کاوش زدند و سرانجام به عنوان کشف تازه، بیتی‏ در شاهنامه یافتند که زمان پایان‌یافتن شاهنامه را نشان می‌داد و هر کدام بر این بیت کاخی‏ برآوردند و سخنی گفتند و دفتری نگاشتند و جالب‏تر آن‌که به‌ ظاهر همه با هم مخالف‌اند. یکی‏ می‌گوید فردوسی در زمان محمود بود و شاهنامه را به فرمان او سرود و یکی گفت فردوسی‏ شاهنامه را پیش‌تر سروده بود و از فرط تنگدستی آن را به محمود عرضه کرد و «بدو رسید آنچه‏ رسید» و آن بیت این است:

ز هجرت شده پنج هشتاد بار      که من گفتم این نامه ی شاهوار

بیت به صورت‌های گوناگون و به‌ویژه مصرع دوم به این صورت «به نام جهان داور کردگار» که وسیله‌ی کار این بزرگان به هرحال محفوظ بوده و آن «پنج هشتاد بار» پس از هجرت است. برخی برای آن‌که سخن تازه‏ای گفته باشند، بیان داشتند که این تاریخ آخرین تصحیح شاهنامه‏ بوده است نه تاریخ ختم شاهنامه. این رقم«پنج هشتاد بار» را به دو صورت دیگر نیز می‌توان خواند که چه‏بسا سوم آن در نسخه‏های موجود کنونی نیست ولی معلوم نیست نباشد چه ما همه‏ی دستنویس‌های شاهنامه را ندیده‏ایم آن دو صورت دیگر چنین است:

ز هجرت شده پنج هفتاد بار      که من گفتم این نامه ‏ی شاهوار

ز هجرت شده پنج پنجاه بار     که من گفتم این نامه‏ ی شاهوار

و هیچ کس نمی‏تواند سوگند بخورد که این دو صورت آخر درست نیست. پس این‏ پایه از پایه‏ای که نظامی عروضی بنیاد نهاده سست‏تر و بی‏اعتبارتر است. پس باید به‏ بررسی و آثار دیگر توجه کنیم.

ابومنصور عبدالملک محمد اسمعیل ثعالبی در کتاب «غرر اخبار ملوک‌الفرس» که نگارش آن پیش از سال ۴۱۲ (سال درگذشت نصر بن ناصرالدین سبکتکین) نگارش یافته به‏ کتاب «شاهنامه» اشاره می‌کند که پژوهشگران امروز آن را شاهنامه‌ی فردوسی نمی‏دانند و پریشان‌وار ذهن‌ها را از این مطلب دور کرده‏اند. ثعالبی در دیباچه جنگ «گشتاسب و ارجاسب» برای روشن‌کردن نام «ارجاسب» می‏نویسد: «فقال‌ الطبری انه خوزاسف و قال‏ ابن خرذاذبه انه هزار اسف و قال صاحب کتاب شاهنامه انه ارجاسب و هو الاشهر» و می‌دانیم‏ که نام «ارجاسب» به همین صورت دقیق در شاهنامه فردوسی به کار رفته است و دیگران‏ صورت‌های دیگری از آن را نوشته‏اند و ثعالبی پذیرفته‌است که درست‏ترین و مشهورترین صورت آن همین‏ «ارجاسب» است که «صاحب کتاب شاهنامه» آورده است. ثعالبی در جای دیگر تاریخ‏ اشکانیان می‏نویسد: «فذکر الطبری فی بعض روایاته ان اول من ملک منهم اشک بن اشکان‏ و کان ملکه احدی و عشرین سنة و وافقه فی هذه الروایة صاحب کتاب شاهنامه الا انه فی‏ مدت الملک فقال کانت عشر ستین.» برخلاف همه‌ی پژوهشگران امروزی برای من مسلم است‏ که منظور ثعالبی شاهنامه فردوسی است نه شاهنامه‏ای دیگر… جالب‏تر آن‌که مطالبی را که ثعالبی از شاهنامه نقل کرده است بی‏کم و کاست مطالب شاهنامه فردوسی است نه‏ کتابی دیگر.

آن‌جا که «نلدکه» آلمانی «فردوسی و رودکی» را هم‌زبان می‌داند -با آن‌که خود او همین تاریخ نادرست معمول و معروف را به پیروی دیگران بیش‌تر قبول دارد-مرحوم سعید نفیسی‏ بی‏رحمانه به او می‌تازد و می‌نویسد: همه‌ی کودکان ایرانی می‌دانند که فردوسی با رودکی‏ هم‌زبان نبوده است و حال آنکه حق بود در اندیشه فرو می‏رفت که «نلدکه» از روی چه‏ مأخذی این مطلب را نوشته و چرا نوشته و چرا آنرا با تردید و به احتمال عنوان‏ می‌کند؟ «استاریگف» نیز در «فردوسی و شاهنامه» می‏نویسد: «گاهی هم مجموعه‏ی‏ منظوم فردوسی و مجموعه‏ی منثور ابوالمؤید بلخی هم‌زمان با هم نام برده شده و گویی‏ مقایسه می‌شود.» در عین اینکه او نیز همین تاریخ غلط مشهور را پذیرفته است. آیا همین‏ اشاره‏های مبهم بسنده نیست تا یک پژوهنده را به اندیشه وادارد که نکند زمان فردوسی‏ و پیدایی شاهنامه جز این زمانی باشد که از راه چهار مقاله بر سر زبان‌ها و در لابه‌لای کتاب‌ها رخنه کرده‌است؟ ثعالبی در همین کتاب «غرر اخبارالملوک‌الفرس» از شاهنامه‏ی دیگری‏ نام می‏برد و سراینده‌ی آن را ذکر می‌کند و آن شاهنامه مسعودی مروزی است. مقدسی نیز در کتاب «البدأ و التاریخ» شاهنامه مسعودی را با حذف «مروزی» آورده است. ولی نام‏ «مسعودی» مشهود است. از سوی دیگر، اثری با عظمت و اعتبار شاهنامه که گفتیم جوهر و بهره‏ی نخستین جنبش ایرانی عصر اسلامی است و در بردارنده‏ی فرهنگ ایران است نمی‏تواند زمان پیدایی‌اش نامشخص باشد؛ زیرا پایان شاهنامه خود آغاز یک تاریخ است که‏ می‌تواند مبدأ تاریخی قرار گیرد. ناچار زمان آن با قید روز و ساعت باید مشخص باشد.  در این گفتار مجال یادکردن همه‏ی دلایل و مأخذ و منابع و سنجش مطالب با هم نیست.

سخن کوتاه آن‌که، درست ۱۰ سال پیش (۱۳۴۴) که سرگرم نوشتن «راهی به مکتب حافظ بودم» (گویا ماه بهمن یا اسفند بود) در کتابخانه‌ی باشگاه افسران -به شیوه‏ی معمول- به‏ زیارت فرزانه‏ی یگانه (ذبیح) «بهروز» رفتم. از هر دری سخن رفت و بیش‌تر سخن از شاهنامه و زمان‏ آن بود. دفتر پنجم شاهنامه به کوشش دبیر سیاقی در دستم بود؛ ورق زدم و صفحه پایان‏ آن را به «بهروز» نشان دادم که چه می‌گویید درباره‏ی این ابیات پریشان که در عین‏ حال‏ مطلبی در آن‌ها نهفته است و از شاهنامه چاپ مؤسسه خاور (تهران: ۱۳۱۲) نقل شده‏ است؟

چو آخر شد این داستان بزرگ   ‏ سخن‌های آن خسروان سترگ‏

به روز سوم نی بشب چاشتگاه‏    شده پنج و ده روز از آن شهر و ماه

که تازیش خواند محرم به نام‏        و ز آذار خواندش ماه حرام

مه بهمن و آسمان روز بود        که کلکم بدین نامه پیروز بود

اگر سال هم آرزو آمدست‏     نهم سال و هشتاد با سیصد است

گفتم اگر بخواهیم بر بیت آخر تکیه کنیم همان اشکالی پیش می‌آید که در این بیت‏:

ز هجرت شده پنج هشتاد بار      که گفتم من این نامه شاهوار

که «نهم سال و هشتاد با سیصد» را به صورت «نهم سال و هفتاد با سیصد» و «نهم سال‏ پنجاه با سیصد» نیز می‌توان خواند. وانگهی رقم ۳۸۹ با آن‌چه اندیشیده‏ایم، تباین دارد. اگر این تاریخ درست باشد باید خود مبدائی جز مبدأ تاریخ هجری داشته باشد. نگاهی‏ رندانه به من کرد و گفت حق با تو است که رازی در همین ابیات نهفته است و این بیت‌ها که خواندی‏ نقضی دارد. صورت کامل آن را برایت خواهم گفت. یک سال بر این پی‏جوی گذشت تا روزی در پیشگاهش نشسته بودم فرمود: صورت درست بیت‌های پایانی شاهنامه چنین است:

«ششم روز»از هفته در چاشتگاه‏       شده پنج و ده روز، از آن شهر و ماه

که تازیش خواند محرم بنام‏        در آذار افتاد ماه حرام‏

«مه بهمن» و «آسمان روز» بود    که کلکم بدین نامه پیروز بود

ز تاریخ دهقان بگویمت نیز     اندیشه جان را بشویمت نیز

اگر سال هم آرزو آمدست      نهم سال و هشتاد با سیسد است

که در آن بیت‌های پیشین نامی از «تاریخ دهقان» نبوده‌است.

بدین ترتیب شاهنامه حدود ساعت ۱۰ صبح (چاشتگاه) روز آدینه (ششمین روز هفته) پنجم ماه محرم، دهم ماه آذار رومی، بیست و هفتم (آسمان روز) بهمن‏ماه یزدگردی‏ فرسی سال ۳۸۹ دهقانی انوشیروانی پایان پذیرفته است که این تاریخ برابر است با ۳۱۶ هجری و برابر است با ۹۲۸ میلادی، یعنی تاریخ پایان‌یافتن شاهنامه تقریبا ۱۳ سال پیش از مرگ رودکی بوده است و این وضع شاید هر ۵۰ هزار سال یک بار رخ دهد که مثلا دهم‏ ماه آذار رومی، پنجم ماه محرم و بیست و هفتم ماه بهمن یزدگردی یک‌سالی در روز جمعه واقع شود. می‌دانیم که در سال بیست و چهارم سلطنت انوشیروان دوره‏ی دوم ۱۵۰۷ سالی خورشیدی تاریخ کیانیان به پایات می‌رسید و سال بیست و پنجم سلطنت انوشیروان‏ کبیسه صورت گرفت و این تاریخ با نام «تاریخ دهقانی» مبدأ تاریخی شناخته شد که برخی‏ فرقه‏ها نیز از این مبدأ تاریخی استفاده می‌کردند و این تاریخ دهقانی حدود ۸۰ سال‏ قمری با تاریخی که دیگران برای پایان‌یافتن شاهنامه نوشته‏اند اختلاف دارد.

دین فردوسی

دین فردوسی

شاهنامه، حماسه ی ملی ایرانیان و اثری کاملا عرفی است

1.jpg

از: شاهین نژاد

پژوهشگر تاریخ ایران

آیا فردوسی یک مسلمان شیعه است؟ فردوسی بزرگتر از آن است که بشود به آسانی از او گذشت و شاهکار جاودانه او بسی سترگ تر از آن است که بتوان به آن بی اعتنا بود. بزرگانی در نوع خود بی مانند چون فردوسی، هدف هر گروه و هر طیف فکری برای مصادره به مطلوب می باشند. شیعیان بسیار کوشیده اند تا حکیم توس را از خود بدانند و در این راه، استناد به چند بیت در برگهای آغازین شاهنامه می نمایند که در آنها فردوسی ارادت خویش را به امام نخست شیعیان و فرزندان او آشکار کرده است. اگر به دلایلی چون داشتن کنیه “ابوالقاسم”، حتی در مسلمان زاده بودن [و نه مسلمان بودن] فردوسی گمانی نکنیم، اینکه آیا فردوسی یک مسلمان مومن بوده یا نه و بویژه اینکه یک شیعه سرسخت علی و آل علی بوده، قابل بحث است.

در مسلمان زاده بودن فردوسی، فرض بر این است که دستکم بخشی از چهار مقاله نظامی عروضی [اگر نه همه مطالب پیرامون فردوسی] درست بوده باشد و اینگونه، بردن پیکر بی جان فردوسی به گورستان مسلمانان معنی می دهد. چه اگر ایشان اصولا مسلمان زاده نبود، خاکسپاری که در آن روزگار رسم زرتشتیان نبود برای وی کاربردی نداشت. اگر وی را غیر مسلمان زاده و غیر زرتشتی هم فرض نماییم، باید جایی در شاهنامه امضایی از ایشان در باره باورها و نمادهای مسیحی، بودایی و یا یهودی ببینیم که تا آنجا که من جسته ام، نیافته ام.

اگر همه داستان چهارمقاله در باره فردوسی را جعلی بدانیم (که احتمال آن نیز هست) آنگاه نمی توان توجیه کرد که چرا فردوسی حدود هزار بیت در پیوند با ظهور زرتشت و گسترش آیینش را کاملا از گشتاسب نامه همشهری خود (دقیقی توسی) در شاهنامه گنجانیده است هنگامی که می توانست مانند آن پنجاه هزار بیت دیگر، این هزار بیت را نیز به بهترین کیفیت بسراید. مگر آنکه اینگونه بیندیشیم که فردوسی در زمان خود معروف به زرتشتی گری و گبری شده بوده و برای جلوگیری از دامن زدن بیشتر به این شایعات برآن شده که خود در باره زرتشت شعری که احتمالا ستایش آمیز از آب در می آمده، نسراید. اگر وی مسلمان زاده نبوده نباید نگرانی از پیوند زدنش به کیش زرتشت می داشته است چه مرتد بودن جرم بزرگی است نه زرتشتی و یا مسیحی زاده شدن.

هدف از این مقاله، ایجاد گمان و تردید در شیعه بودن (و حتی مسلمان بودن) استاد توس است. نگارنده این سطور ادعا ندارد که با قاطعیت، تشیع فردوسی را رد کرده است ولی در پی آن است که چند پرسش در پیش روی کسانی که مسلمانی و تشیع آن بزرگوار را به عنوان یک اصل مسلم و غیر قابل تردید پذیرفته اند، قرار دهد.

ابیاتی از شاهنامه که در نشان دادن مسلمانی و تشیع فردوسی بازگو می شوند از بخشهایی است که بیشترین تفاوتها را درنسخ چهارده گانۀ شاهنامه داراست. در شمار ابیات و همچنین در واژه ها و جملات مندرج در این ابیات، ناهمگونی بسیاری به چشم می خورد. یادآور می شود که کهن ترین نسخۀ در دسترس در حدود دویست و پنجاه سال پس از فردوسی نگاشته شده است و این فاصله زمانی خود شکاف بزرگی است که هر کارشناسی را وامی دارد تا با عدم قطعیت به بخشهایی از نسخه های موجود بنگرد.

به غیر از یک نسخه، همه نسخ کهن شاهنامه، پیش از ابیات ستایش آمیز در باره امام علی، شامل ابیاتی در تمجید از سه خلیفۀ نخست خلفای راشدین است. فردوسی شیعی مذهب که باید آن سه تن را غاصبان حق علی و جانشینان ناحق پیامبر بداند، چگونه در ستایش آنان می سراید؟! (فریدون جنیدی در نسخه ای که دستاورد پژوهشهای وی در تصحیح شاهنامه است همه ابیات موجود در ستایش پیامبر و چهار خلیفه بزرگ از جمله علی را افزوده به شاهنامه می داند. دلایل وی قابل تعمق و بررسی است) ولی مورد مهمتر از این مقوله، لحن بی پروا و ادبیات لجام گسیختۀ ابیاتی است که در هیچ جای دیگر شاهنامه دیده نمی شود:

منم بنده ی اهل بیت نبی     ستاینده ی خاک پای وصی

اگر چشم داری به دیگر سرای      به نزد نبی و  وصی گیر جای

گرت زین بدآید گناه من است      چنین است و این دین و راه من است

بر این زادم و هم بر این بگذرم     چنان دان که خاک پی حیدرم

نباشد جز از  بی پدر  دشمنش      که یزدان به آتش بسوزد  تنش

هر آنکس که در دلش بغض علی است    از او زارتر در جهان زار کیست

 

پرسشهایی که مطرح هستند و مسلمان بودن و بویژه شیعه بودن فردوسی را در هاله یی از ابهام می گذارند به شرح زیرهستند:

 

یکم – روح چیره بر شاهنامه:

در سراسر شاهنامه، از آغاز بخش استوره یی تا پایان بخش تاریخی آن، گرایشی به تبلیغ دینی (دین به معنی امروزه ی آن مترادف با کیش Religion نه به معنای کهن آن در زبان پهلوی که برابر با وجدان و اخلاق است) دیده نمی شود. در  حقیقت، رویارویی جهان پهلوان شاهنامه که یک جریان عرفی را نمایندگی می کند با اسفندیاری که شمشیر کشیده تا دین بهی را در گیتی بگستراند، زیباترین و ژرف ترین داستان شاهنامه را رقم می زند. گشتاسب شاه که به عنوان نخستین شاه زرتشتی در اوستا ستوده شده است در شاهنامه ریاکار و نابکار تصویر می شود. شاهنامه با دین مانوی و با جریان مزدکی نیز سر دوستی ندارد. نگاه شاهنامه به اسلام گستران نیز که به ایران تاختند بسیار منفی و از سر بی مهری است. اصولا شاهنامه دغدغه دین و مذهب ندارد. از اینرو قهرمانانش از فریدون، رستم، سیاوش و کیخسرو تا بزرگمهر حکیم نه دین گسترندو نه دین مدار. آنچه در بطن این شاهکار فرهنگی جهان موج می زند آزادگی، خردگرایی، یزدان پناهی، میهن دوستی و داد و دهش است.

چگونه سراینده ی اثری که درونمایه آن این اندازه رها از قید و بندهای کیش پرستی و کیش زدگی است، ناگهان در دیباچه ی اثرش ،مانیفست اعتقادی تندی در دین و دینداری صادر می کند و وجود آزاده اش را با “خاک پی حیدر” همسان می کند؟!

 

دوم – فضای ضد تازی در شاهنامه:

جو غالب بر شاهنامه درهر سه بخش استوره یی، پهلوانی و تاریخی در پیوند با تازیان، غیر دوستانه و منفی است. پیر توس از زبان رستم فرخزاد در باره ی آینده ی ایرانشهر پس از جنگ قادسیه اینچنین پیشبینی می کند:

 

                         چــو بـــــا  تـخـت  مـنـبـر  بـرابـر کـنــند      هــــمـه نــام بـوبـــکـر  و  عـمـر کــنـنــد

                          تــبــه گــردد  ایــــــن  رنــج هــای  دراز      نــــشیـبـی دراز است  پــــیـش  فــــراز

                          ز  پَـیـمـان بـگــــــــردنـد  و  از  راسـتـی      گـــــرامـی  شـود کــــــژی  و  کـاسـتـی

                          نـهــــــانی بــــدتــر  ز  آشـکــــارا  شـود      دل  مـردمــــــان  سـنــگ خـــارا شـــود

                          شـود بـــنـده ی بـی هــنـر  شـهـریـار     نــــژاد  و  بــــــزرگـی  نـیـــــایـد  بـه کـــار

                          بـه  گـیـتـی کـسـی را  نـمـانــــد وفــا      روان  و زبـــان هـــــا شـــود پـــر جــفـــا

                          هـمـه  گــنـــج ها زیــــر  دامـن  نـهـنـد      بـمـیـرنـد و   و دیــــن انــــدر آرنـد پـیـش

                         چــو  بـسـیـار از  ایـن داستـان بـگـذرد      کـسـی ســــوی  آزادگـــان  نــنــگـــــرد

                      بــریــزنــد خــــــون  از  پـی خـواسـتـه      شــود  روزگـــار  بد  آراسته

 

از زبان یزدگرد سوم در هنگام آوارگی او در ایران، در باره ی اعراب مسلمانی که به ایران تاخته اند، اینچنین می گوید:

 

                          ازین مار خوار  اهرمن  چهرگان    ز  دانایی و شرم  بی  بهرگان

                          ازین زاغ ساران  بی‌آب و رنگ    نه هوش و نه دانش نه نام و نه ننگ

 

یادآوری می شود که این صفات ناپسند به اعراب مسلمان صدر اسلام که بسیاری از آنان صحابۀ پیامبر در جنگهای بدر و احُد بوده اند، داده می شود، چه بسیاری از آنان در قادسیه و جلولا حضور داشتند. فراموش نکنیم که فرماندۀ اعراب مسلمانان در قادسیه (سعد ابن ابی وقاص)، از ده نفری ( عشره مبشره) بود که پیغمبر به او قول قطعی بهشت داده بود.

فردوسی در جایی که از پیام سعد ابن ابی وقاص به رستم فرخزاد سخن می گوید لحنش در بارۀ تبلیغات و شعایر دین نوین با ارج و احترام همراه نیست. شاید رگه هایی از کنایه زنی به سطحی نگری این گونه تبلیغات نیز در آنها دیده شود:

 

و ز جنی سخن گفت و از آدمی      ز  گفتار  پیغامبر  هاشمی

ز توحید و قرآن و وعد و وعید      ز تایید و از رسمهای جدید

ز قطران  و  از آتش  و  زمهریر     ز فردوس و جوی می و جوی شیر

 

فردوسی در جایی که بتکده ی بودایی نوبهار در بلخ را معرفی می کند، آن مکان را در ردیف چیزی چون کعبه برای تازیان می داند:

 

چوگشتاسپ را داد لهــــــراسپ تخـت     فــــرود آمد از تخت و بر بست رخت

بـه بلخ گــز يـن شـد بـر آن  نـوبـهـار      که يــزدان پـرســــتـان بـدان روزگـار

مــر آن جــای را  داشـتــنـــدی چـنـان      که مــر مـکه را تــازيان  ايــن زمـان

 

نیاز به یادآوری نیست که استاد توس به روشنی خود و ایرانیان را از دوستداران و ستایشگران کعبه ندانسته و آن را تنها برای تازیان ارجمند و مقدس معرفی کرده است.

 

سوم – فردوسی و دیلمیان:

دودمان ایرانی و شیعه آل بویه در سالهایی که شاهنامه فردوسی رو به پایان بود در مناطق مهمی چون ری و شیراز بر سر قدرت بود. مجدالدوله دیلمی از ۹۹۷تا ۱۰۲۹در ری و فیروز فناخسرو از همان دودمان بویه در شیراز فرمانروایی می کردند. آل بویه شیعه زیدی بودند و در مقاطعی هم نشانه های آشکار ایران گرایی را در بزرگان این تبار (همچون علاالدوله) دیده ایم. همزمان با مجدالدوله در ری، محمود غزنوی از سال ۹۹۹ بر اریکۀ قدرت در غزنین تکیه زده بود و سنی بسیار متعصبی بود که “انگشت در جهان فرو برده بود تا قرمطی بیابد” و بکشد. محمود پس از چند سال وانمود کردن به ایران خواهی و پارسی دوستی، برای گرفتن مشروعیت از خلیفه عباسی و توجیه نمودن حملاتش به هند، از قالب یک فرمانروای فرهنگ دوست و دادگستر درآمد و جهادگری متعصب و امیری کافرکوب و البته شیعه کش گردید و این تغییر روند را با زندانی نمودن وزیر ایران دوست و فرزانه اش، فضل ابن احمد اسفراینی آغاز کرد.

 

فردوسی زاده سال ۹۴۰ است و بنابر متن شاهنامه، سرودن شاهکار خویش را باید از ۹۹۷ آغاز نموده باشد. شاهنامه در ۱۰۱۰ پایان گرفت و میان سالهای۱۰۱۰ تا ۱۰۱۲ به غزنین فرستاده شده تا به حضور محمود معرفی شود. اگر فردوسی شیعه بود چرا باید  بجای فرستادن کتابش به حضور فرمانروای دیلمی شیعه در ری، آن را به حضور سلطان بسیار متعصب و حتی خطرناک سنی مذهب بفرستد؟! استاد توس که خود آموزگار و ستاینده خرد و  خردورزی است، آن اندازه نابخرد است که خود و شاهنامه بزرگش را در معرض نابودی قرار دهد؟! و تازه در برگهای آغازین کتاب، هرکه را ارادتمند و ستاینده علی نیست (که شامل محمود نیز می شود)، حرامزاده بخواند؟!! یعنی حکیمی چون او، در آغاز کتابش عملا محمود و محمودها را اینچنین دشنام می دهد و از وی توقع دارد که کتابش را پشتیبانی کند و فرمان به تکثیر و پخش آن دهد؟!  یک جای کار ایراد دارد. بدینگونه اینکه فردوسی شیعه زیدی بوده است، به چالش کشیده می شود.

 

چهارم – ناصر خسرو و فردوسی:

ناصرخسرو قبادیانی شاعر و داعی شیعه اسماعیلی تنها چند دهه پس از درگذشت فردوسی از توس دیدن کرده است. وی در سفرنامه اش، از کاروانسرا و حصار شهر توس سخن رانده و فردوسی را نیز مانند بیشتر مردم زمان خود می شناخته است ولی جالب است که در باره کیش فردوسی هیچ نمی گوید. چگونه انسانی چون ناصرخسرو که بشدت زیر تاثیر باورهای شیعی خویش است و بخش بزرگی از زندگی اش را در این راه گذاشته است، از شیعه بودن سخن سرایی برجسته چون فردوسی که هم مرام اوست می گذرد و به آن اشاره نمی کند؟! ناصرخسرو که از هر نکته کوچکی برای تبلیغ آیین خود بهره برداری می کرد، چرا باید ازهمچنین موهبتی، فرقه شیعه اسماعیلی را محروم نماید؟! مگر اینکه اصلا استاد توس به تشیع نامی نبوده است.  اینگونه، احتمال اینکه حکیم توس از شیعیان اسماعیلی بوده باشد، ناچیز جلوه می کند.

 

پنجم: – فردوسی و امام رضا:

امام هشتم شیعیان در سال ۸۱۸ یعنی حدود دویست سال پیش از فردوسی در مرو درگذشت و در دوسه فرسنگی زیستگاه فردوسی به خاک سپرده شد. بر پایۀ کتاب “حدودالعالم” که در سالهای میانسالی فردوسی نوشته شده، نه تنها مدفن امام هشتم ناشناس نبوده بلکه گروهی از مردم برای زیارت به آنجا  می رفتند. در همه شاهنامه و در درازای همه آن سی و چند سالی که فردوسی بر روی آن کار می کرد، هیچ اشاره یی به این تنها امام شیعیان که در ایران به خاک سپرده شده است، نمی شود. مگر می شود فردوسی که از شدت علاقه به علی، بدخواهان او را حرامزاده می داند و خویشتن را با خاک پای علی یکی می کند، از تنها فرزند علی و وصی که در نزدیکی باغش مدفون شده، غفلت کند؟! و یا شاید فردوسی ارادت ویژه یی به امام رضا نداشته و سناریوی شیعه دوازده امامی بودن حکیم، نیزنادرست است.

 

ششم – توهین به مخالفان علی:

استاد توس که حتی در نکوهش دشمنان ایران، سیاهکاران و بیدادگران زبانش به درشت گویی در کام نمی چرخد و در جای جای اثر جاویدانش، شرم و آزرم و رعایت اصول عرفی و اخلاقی موج می زند، به ناگاه دشمنان علی را بی پدر (حرامزاده) می نامد و از خدا می خواهد که آنان را در آتش بسوزاند!! فردوسی در سرزنش نمودن سودابه، گرسیوز، شغاد و ماهوی سوری که بانیان کشته شدن چهره های مورد مهرش در شاهنامه بوده اند اینگونه به تهدید و دشنام گویی نپرداخته است. چگونه می توان پذیرفت که در دیباچۀ شاهنامه، اینگونه به تحریک اکتریت سنی مذهب هممیهنانش پرداخته باشد؟!

 

هفتم – گفته های پیشینیان در باره فردوسی:

عطار، در الاهی نامه خود از زبان شیخ ابوالقاسم گرگانی که مانع خاکسپاری فردوسی در گورستان مسلمانان شد، فردوسی را گبر و نامسلمان می نامد:     

                                   

چنین گفت او که فردوسی بسی     گفت همه در مدح گبران چون کسی گفت

به مدح گبرکان عمری به سر بُرد      چو وقت مردن آمد بی خبر مُرد

مرا   در  کار  این برگ ریا نیست      نمازم بر چنین شاعر روا نیست

به این ترتیب آوازه ی فردوسی تا زمان عطار با گبری و زرتشتیگری پیوند خورده بود. اگر در زمان مرگ فردوسی، آوازه ی وی با تشیع آمیخته بود چرا باید از خاکسپاری او در گورستان مسلمانان جلوگیری شود؟! این همه شیعیان آمدند و زیستند و رفتند. اگر حتی مانند حسنک وزیر نیشابوری بر دار هم کشیده شده باشند، برای دفن آنها مانع شرعی وجود نداشته است.

نویسنده ای نیز مانند عبدالجلیل رازی قزوینی که شیعه بوده‌است (سده هشتم هجری) شاهنامه را “ستایش گبرکان” و خواندن آن را “بدعت و ضلالت” می دانست.

 

هشتم – برونمایه شاهنامه:

گرچه نسخه های خطی و کهن شاهنامه با هم تطابق کامل ندارند ولی آماری که در اینجا می آید کمابیش وضعیت عمده این نسخ را بازتاب می دهند. بر پایه پژوهشی که دکتر شروین وکیلی انجام داده است، فردوسی واژه ايزد را بیش از چهل بار، واژه خدا را بیش از صد و هفتاد بار، خداوند را نزديک به پانصد بار و واژه دادار را نزديک به هفتاد بار به کار گرفته است. واژۀ يزدان به تنهایی بيش از هزار بار در شاهنامه آمده است. جالب آن که نام الله که حضورش مي تواند نمادی از حضور اسلام در باورهای شاعر باشد، در شاهنامه ديده نمی شود. فردوسی از مفاهیم بنیادی در دین چون مومن و کافر حتی يکبار هم بهره نگرفته است. بگذریم از پنهان نکردن گرایش فردوسی و قهرمانان او در انجام فعل حرامی در شریعت چون شادخواری و میگساری که در شاهنامه کم دیده نمی شود.

واژگان و ادبیات بکار گرفته شده در هر اثری به اندازۀ بسیاری بازتاب دهندۀ اندیشه و باورهای سازنده اثراست. همچنانکه اگر در نوشتۀ شخصی، عباراتی چون “امپریالیسم جهانخوار” ، “رنجبران جهان” و “خلقهای ستمدیده” ببینیم، پیش از خواندن همه مطلب درمی یابیم که خاستگاه نویسنده، طیف چپ سنتی است. با همین نگاه، چون فرهنگ واژگان شاهنامه خالی از عناصر اسلامی و نمادهای مسلمانی است، به دشواری می توان پذیرفت که آفریننده اثر یک مومن مسلمان شیعه بوده است.

در پایان نیاز به یادآوری است که از آنجایی که شاهنامه، حماسۀ ملی ایرانیان و اثری کاملا عرفی است و فردوسی به روشنی وظیفه خویش را از سرودن آن، برپا داشتن کاخ بلند هویت ایرانی و زنده نگهداشتن اندیشه های ژرف و والای این کهن دیار می دانسته است، اینکه فردوسی شیعه مذهب بوده یا نبوده هیچ تاثیری بر دستاورد بزرگ او برای هم میهنانش در همه این اعصار گذشته، ندارد و او و شاهکار او برای ایرانیان گرانقدر و ارجمندند. پرداختن به دین رادمردی که به گفتۀ شاهرخ مسکوب، شاهکارش “نه تنها خاطرات تاریخی را در ما نگهداشت بلکه مهمتر از آن، ما را در خاطرات تاریخی مان حفظ نمود”، نه برای جدا کردن او از مذهب و نه برای پیوند زدن او با مذهب اهمیت دارد چه او با یا بدون مذهب، خویشکاری خود را به بهترین کیفیت انجام داده است. این نوشتار تنها کوششی در راستای ایجاد “اگر و اما” در مسایلی است که ما آنها را داشته و دانسته مطلق می پنداریم و به عنوان یک حقیقت تاریخی در درستی آنها جای بحث و گمانه زنی باقی نمی گذاریم.

“زمادر همه مرگ را زاده ایم”

ز مادر همه مرگ را زاده ايم     همه بنده ايم ارچه آزاده ايم

شاهرخ مسکوب

با شاهرخ مسکوب.jpg

شاهرخ مسکوب و هومر آبرامیان در پاریس

در آن اولين سفرم به اروپا (1964) يک جلد شاهنامه بروخيم (داستان سياوش) با خودم داشتم. در لندن به اين بيت برخوردم:

زمادر همه مرگ را زاده ايم     همه بنده ايم ارچه آزاده ايم

 يادم هست که شعر زير و زبرم کرد، از روشنی، درستی و سادگی، از ژرفای انديشه و بداهت، از اينکه مثل نفس کشيدن و تپيدن قلب بديهی و بی واسطه است، از سِحر سخن و حقيقت بی زمان، حقيقتي که در هرجا و هروقت صادق است، از حضور مرگ و زندگی پيوسته اش در ما، از اينکه مرگ را زندگی مي کنيم، از فردوسی و از اينکه يک چنين شاعری بوده است، از چنين امکان و “شدنی”، از آزادی دربندگی و بنده بودن و آزادی را در اراده برگزيدن، از اين پيوند نا گُسسته آزادی و بندگی، اسير مرگ بودن، به آن آگاه بودن، آن را نپذيرفتن و تا نفی مرگ راندن و در همان حال به بيهودگي و بی ثمری اين نفی و انکار واقف بودن و دانسته دست رد بر وقوف خود زدن، آگاهانه آگاهی خود را نپذيرفتن و به آن سوی زندگي و مرگ که معلوم نيست کجاست، به نا شناخته و ناممکن پريدن و . . . هزار چيز ديگر. از همه چيز حيرت می کردم و حيرت زده مجذوب و مشتاق در شعر بسر می بردم. شعر را نفس می کشيدم و در سينه حبس می کردم و به هزار توی رگ ها می فرستادم. روزها و روزها”بيت” در تنم جاری بود و آن را آبياري می کرد و سرريز می شدم. نمی توانستم طاقت بياورم. مانند برکه کوچکی پياپی از اين نهر زلال و زاينده و جوشنده سرريز می شدم. يادم هست که درآن بی تابی نامه یی به امير اميرحسين جهانبگلو نوشتم. از کشف اين بيت که ناگهان راهم را به سوی خودم باز کرد، مرا به من نشان داد، از شگفتی کلام و نمی دانم چه چيزهای ديگری نوشتم. ذوق زده از مرگ، از يافتنش درآغاز تولّد و در کنه زندگی و زيستنش در ما. حالا بيشتر از يک سال و نيم است که امير مرده است. ديگر مرگ در او زندگی نمی کند، مرگ هم مرده است، آن مرگی که در هرتپش قلب يک ضربه می زد و در هرنفس دمی از هوای عدم را در وی می دميد، آن مرگِ سرشارِ خستگي ناپذير که هرچه از ما کم می کرد به خود می افزود و آنقدر از هوای خودش پر می شد تا ديگر گنجايش نداشته باشد و مثل گلوله یی سنگين بيافتد يا درخواب مثل نفسی برنيامده درآخرِ راه محو شود و يا با تلاش و تقلاّ، با شکنجه ییبنيان کن خودش را بجَوَد تا تمام کند، مرگی که در خانه تن زنده ها می رقصد، عيش و نوش و بدمستی می کند يا پنهان و شرمزده، در سايه راه خودش را می پيمايد و با کسی کاری ندارد. هرجور مرگی  در امير مرده است، آمده بود او را ببرد خودش هم رفتنی شد، وقتي که او را کشت ديگر جایی نداشت که بماند بی خانمان شد. اي مرگ بيچاره، آواره، ای کشته کرا کشتی. . . چه خوب جا خوش کرده بودی، در مغز استخوان رفيق من. خانه ات را خراب کردی و می خواستی آواره و خانه خراب نشوی! چه مهمان ناخوانده بی معرفتِ ميزبان کشی، نمک خور نمک دان شکن و نمک به حرامی! مگر نه اينکه هر چيز برای مردن به دنيا مي آيد؟ براي مرگ؟ خُب، وقتی آن را کشتی، خودت هم رفته یی. يکی بر سرشاخ بُن می بريد. . . زندگيت را با زندگی چيزها شروع می کنی اما زمان همه چيز را، تن و گوشت و پوست چيزها را که لانه و پناهگاه توست، همه را دگرگون و تو را آواره می کند، تو هم بازيچه زمانی و از گردش يکنواخت، خستگی ناپذير، پياپی و ابدی (مُضحک است، “همانگونی” است که بگویيم ابديت ابدی است) آن در امان نيستی. تو فقط سپر بلایی، مترسکی هستی که زمان ترا به بر می کند، در جامه و هيأت تو، پشت صورتک همْشکل تو ظاهر می شود و بيشتر وقت ها، حتّی وقتی که منتظرش هستی، غافلگيرت می کند، انگار مثل صدای گلوله می ترکد و آسمان را منفجر می کند و به صخره های سينه کش کوه می خورد و واگوی آن در هوا موج می زند و دور می شود تا در بی نهايت غرق شود. شکارچی در کمين نشسته با چشم های تيزِ دوربين دار، صبر ايّوب دارد، نفس نمی کشد تا مبادا حيوان بيچاره را بِرَمانَد، فقط بو می گيرد و نگاه می کند و منتظر است.

بی گمان خواهد رسيد، يک روز، زير تيغ آفتاب، در تاريک روشنِ دم غروب، يا نه، در دل تاريکی شب می رسد، و ناگهان گلوله آتش می گيرد، خون فوّاره می زند و قوچ وحشی بی خيال با سينه ستبر، گردن افراشته، شاخ های پيچ در پيچ و پاهای گريزنده و تيز دو از بالای بلند پرتگاه به ته دره می افتد و مرگ که دانه اش را در تن او کاشته بود و سبز می کرد، آن هم در يک زمان با قلب و در قلب حيوان خاموش مي شود. مرگ او رسيده و نرسيده، درآنی بسر می رسد. فقط زمان است که می ماند. درخانه یی بی سقف، بی در و پيکر جا گرفته ايم و در معرض باد و باران، سرمای برف و سوزش بی رحم آفتابيم. خاکستر زمان از بالا می ريزد، اندک اندک، نامحسوس، تا پنهانمان کند. به مرور دهور. «همه بنده ايم». پس آزادگی در کجاست؟ آزادگی، نه آزادی! چونکه آدميزاد آزاد نيست. چونکه آزادی بدون حق انتخاب، بدون امکان انتخاب بی معنی است و آدم تولّد و مرگش (زمانش) را انتخاب نمی کند. مکانش را هم همينطور. او را مثل باری درجایی به زمين می گذارند. بودنش دست خودش نيست. وجود دارد چون به وجود آورده اندش. اراده و خواست او در آن نقشی نداشته. وجود او پيشين است و اراده پسين. در وجود، اراده و خواست پيدا می شود نه برعکس. آدم وجود دارد برای اينکه وجود دارد، چه بخواهد چه نخواهد. “آزادی” درسياست چيز ديگری است، ولی آزادی وجودی-existential-  وجود ندارد. آزادگی در وجود، در وجودِ بنده وار، دربند وجود، اين هست، در آگاهی به بندگی همگانی از ماه و ستاره و آفتاب و مهتاب تا آدميزاد و دد و دام، از اينکه همه آيندگانی رونده اند، همه اسير و گرفتار زمانند، چيزی که درآنها نفس می کشد، مثل هوا در تار و پودشان می گذرد و آنرا می فرسايد و می پژمرد تا ناچيز، تا هيچ شود. اين آگاهي، اين حقيقت را ديدن و دانستن و از درونِ آن برآمدن -مثل آفتابی که برای تماشای آسمان از دل دريا برون می آيد- اين آزادگی، علی رغم بندگی وجود دارد.

حالتی روانی، حقيقتی معنوی که دائم خود را از اسارت جهان، از لحظه های ناگزير همه چيز و همه کس، از زمان و مکان پيوسته همگاني بيرون مي کشد- اگرچه دائم در آن است، اگرچه می داند که «برون شدی» نيست، اگرچه می داند که بيهوده می کوشد، که تلاش تباه است و در نهايت به هيچ، به عدم می پيوندد. مثل سياوش!:

سر به آزادگی از خلق برآرم چون سرو      گر دهد دست که دامن ز جهان در چينم

 سر بر کشيدن و از حد خلق، از بلندی فرو دست، از قامت کوتاه و پست روح، سليقه و آرمان های اخلاقی و آرزوهای روزمره آنها فراگذشتن، به حاشيه افتادن و بر کنار ماندن است. بيگانه شدن در اجتماع و غريب ماندن است: غريبه در شهر، خانه و کاشانه خود. آزادگی! آدم آزاده در وطن خود غريب و ناشناس است نه می شناسد و نه می شناسندش. مگر از روی شگفتی، مگر چون عنصری خارجی و ناساز، چيزی، موجودی، پديده یی عجيب، ديوانه یی شايد عاقلْ نما. شايد! (عقلای مجانين) انگشت نمای خاص و عام. اگر چنين کسی بخواهد دامن از جهان در چيند؟ جهان را ناچيز انگارد، درجهان باشد و آن را به چيزی نگيرد، جايگاه، جامه، تنی را که در آن جا گرفته نفی کرده، از زمينی که برآن ايستاده گريخته و درعدم شتافته، به سوی بيرون از جهان، به آنسوترِ هستي چيزها! آنسوي بودني ها کجاست به جز هيچ؟ آزادگی گريختن درعدم است؟  از مادر برای مرگ زاده شده ايم تا بسوی مرگ بشتابيم؟ اين که همان بندگی است، آزادگی شتاب در بندگی است؟ چگونه می توان از اين دور باطل، از دايره پيوسته گردنده رونده باز آينده  ی هميشگی، از اين تکرار پايان ناپذير بيرون افتاد؟ اين سامان استوار افلاکی را در هم ريخت و اين سپهر سيّار را از رفتن باز داشت؟ يا خود را از اين چرخ گردنده بيرون کشيد و به آن سوی جهان رفت؟ آن سوی جهان کجاست؟ آنجا که زمان ايستاده و مرگ چون شکارچی از نفس افتاده خسته یی، بسيار خسته یی، به خواب رفته.

اگر همان طور که مولانا می پنداشت و در ديوان شمس و مثنوی آمده، عدم سرچشمه وجود بود، آن وقت گريختن در عدم پيوستن به سرچشمه بودنی ها، يکی شدن با گوهر زمان و اصل مکان بود. يا همانطور که عرفا می گويند وصل به حق، رسيدن به خدا بود. در «وحدت وجود». ما که چون تصوير آیينه بازتابی از هستی اوييم، نقش خود را- حتّا در زندگی- می توانيم از ميانه برداريم تا همه او، «معشوق»، «دوست» شويم. به خدا برسيم. و خدا، بی زمان و همه زمان، هستی و نيستی، مکان و لامکان، «برتر از خيال و گمان و وهم و آنچه در وهم نايد» سرمدی است. پيوستن به چنين سرچشمه يا نميدانم چه یی، پادشاه همه زمان ها و مکان ها بودن و هستی، هست و نيست را زير پا داشتن، در وراء آزادگی، آزادی مطلق است. يکی شدن عشق و عاشق و معشوق! اما همه اينها «طفيل عشق» است، در خورد انديشه، خيال انديشنده مولانا و حافظ و . . . است نه استاد توس. در فکر او اين آزادی محال است. اين به انديشه «محال انديش» حافظ خطور می کند که «خيال حوصله بحر می پزد» و آگاه است که «قطره» یی بيش نيست و با برداشت خلاف انديشی که از هستی دارد خود را – آدمی را- چون قطره یی به پهنای دريا و دريایی در دل قطره می بيند- و نمی بيند- همْ اين هر دو هست و هم نيست. هستی و نيستيی توامان معشوق و عاشق، وصل و فراقی همزاد! اما فردوسي به اينها نمی انديشيد، چون تصوّری از اين گونه در زمان او هنوز هستی نپذيرفته بود. باز هم“زمان” و “هستی” در زمان، در انديشه او زمان به هيچ چيز- امان نمی دهد حتا به خود. زمان بيکران (اکرانه)، زمان کرانمند را در مغاک بی انتهای خود فرو می برد، زاده خود را می بلعد و هيچ می کند. زمان فردوسی خيّامی است. از پس سد هزار سال هم اميد بردميدنی نيست. حتا چون ساقه سبزه ناچيزی با عمر کوتاه يک روزه یی. زمان فردوسی حتا پس از مرگ هم رها نمی کند. وقتی سياوشِ بهشتی را در خواب مي بينند و از او می پرسند که در آن دنيا، در عالم ارواح چونی؟ پاسخ می دهد:

به زير گل اندر هم می خوريم     چه دانيم کاين باده تا کی خوريم؟

 (چه بهشتي! گل و باده، زيبایی و سرخوشی، نه «شير وعسل» خوردن و سوسمار) نمی داند اين موهبت گل و باده تا کی دوام خواهد آورد، تا کي “زمان” دارد. نه او می داند و نه ديگری، “ندانيم”، هيچ کس نمی داند. چرخ زمانْ پس از مرگ، درفراسوی زمان نيز باز نمی ايستد. عمر آدم ها، چيزها، زندگی و مرگ و خوشبختی و بدبختی آنها، عمر بخت يا سرنوشت، عمر زندگی و مرگ ( از گفته سياوش چنين بر می آيد که گوئی مرگ هم بختی و عمری، زمانی از آنِ خود دارد)، زمان ويژه هريک را کسی نمی داند. راز زمان را کسي نمي داند. اين چگونه چيزی است که پس از خود نيز هست. چه موجی است که دم بدم برمي خيزد و برنخاسته فرو می شکند و در همين شکستنِ خود برخاسته و برجای است. «زنده ميرا» (چون ما)؟ هست و نيستی توأم؟ گذشته و آينده یی فشرده در اکنون؟ و اکنونی که تا می خواهد “باشد”، به وجود نيامده در گذشته و مرده است؟

 مرگی، نبودنی مدام، نيستی پيوسته در جلوه هستی يا هستی نا پايدارِ هردم نيست شونده؟ آنات نيست شدن هستی؟ راز زمان را که می داند، و «دامی که نهاده و دانه یی که دارد»؟ و آن انبانه بخت ما که با او و در اوست و هر زمان چيزی، سعد و نحسی از آن بيرون می کشد و سرنوشت ما را زير و رو می کند؟ که می داند، چه می دانيم؟ همه بنده ايم، بنده زمان و مرگی که در ذاتِ ذات، درگوهر اوست، مرگی که او پيوسته در فراگذشتن ازآنست، مدام آنرا پس پشت می نهد ولی ما نمی توانيم، نمي توانيم مرگِ خود را پشت سر بگذاريم. ما زمان نيستيم. بنده زمانيم، آمدن و بودن و رفتنمان به خواست نادانستنی اوست. پس آزادگی ما در اين دوکرانه زمان، دراين کوتاهِ غمناکِ دلپذير، درکجاست؟ چه چيز مرگ را تباه می کند، شدّت و سختی ناگوار و دردناک آن را هيچ و پوچ مي کند؟

“نام”! چيزی بی نام و نشان، مبهم، کلی و همگانی،  ارزشی که مثل هوا فضای روح را فرا گرفته و “اخلاق” در آن نفس مي کشد، به آن زنده است و از برکت وجود آن رفتار می کند. توانایی “رفتار” يا “کردار” می يابد. برای “نام” است که پهلوانان بنا به ارزش های اخلاقی زندگی می کنند و می ميرند، يا به پيشباز مرگ می شتابند. چون که زندگی بی “نام” به زيستن نمی ارزد و می ارزد که انسان برای “نام” بميرد. نمي دانم کدام پهلوان و در کجاست که می گويد:

«به نام نکو گر بميرم رواست        مرا نام بايد که تن مرگ راست»

تن مردنی است، اسير زمان است و درنهايت مال اوست، همانطور که آورده، می بَردَش. اما نام را، نمی تواند. تن می رود و نام می ماند. از دام مرگ، از بندگی، از مرز زمان به بيرون می گريزد. سلاح زمان-مرگ- در او کارگر نيست، حتی اگر زمان ها بگذرد و نام از ياد کسان برود. چون که “نام” فقط ارزش اخلاقی عملی و کاربردی نيست که دامنه اثرش در رابطه با ديگران، در اجتماع و تاريخ باشد. فراتر از اين، ارزشی متعالی، کيهانی و قدسی است. انسان بودن آدمی به “نام” است. “نام” نه به معنای اسمی که آدم ها را به آن می نامند- هرچند که آن هم مقدّس است، از آسمان می آيد، به دشمن نبايد گفت، دانستن آن خودْ گامی است در راه داشتن و به دست آوردن صاحب آن و . . . – بلکه به معنای آن حقيقت والایی که در آدمی است و او را از غريزه های پست، خشم و کين و کشتار، آز، و در يک کلمه فرومايگی دور می دارد، از درندگان و بهایم جدا می کند- يا امکان می دهد که جدا شود- و خود را بالا، بالاتر از فلک، سپهر و ستاره، به سوی آفريدگار بالا بکشد، بی آنکه از جاودانگی آنها برخوردار باشد. و اين برآمدن و صعود دردناک بنده ايست که در جستجوی آزادگی چنگ در ستاره می زند، چون که آگاه است، خوب می داند که ستاره می ماند و او،  مرگ شکارگر در انتظار پرواز اوست تا تيرش را در قلب شکار بنشاند. و با اين همه بال می زند زيرامرگ تن او را خاک می کند ولی به “نام”، آنْ گوهری که معيار همه ارزش های ديگر است، به آن دست نمی يابد. هم سنجه، هم مجموعه و هم ذات ارزش ها و در نتيجه فراتر از اخلاق، نسبت به آن پيشين، امری هستی شناختی است. جسم «خور و خوابِ تنها» يکسره اسير زمان و بنده اوست. چه از آن ما باشد و چه از آن دام و دد. اما انسان خردمندِ هوشيارِ فردوسی که از فلک برتر است، دارای دانایی و توانایی است، می داند، بر می گزيند، جوينده و يابنده “نام” است حتی به بهای مرگ و گاه اين کمترين بهاست برای وجود داشتن به آيين جهان و جهانْ آفرين، نه فقط بودنی جسمانی، «تن اومند» و جاندار بلکه “بودنی” آزادتر از جسم و جان، درآن جای ناشناخته که انسان در راستی، درستی و سربلندی روان خود آن را می سازد، در نام، که چون برساخته روان، باورها يا ارزش هاست، همگانی و آسان نيست، مه آلود و نا روشن است و چون در جان نشست از کوه استوارتر است، مه آلود و نا روشن است، چون ديده نمی شود، چون چيزی نيست که آنجا، در برابر ايستاده باشد، «برابر ايستا» نيست، مثل روح بهار است که هنوز نيامده، ريشه طبيعت را تسخير می کند تا روزی که سبز و آباد زير چشم خورشيد گسترده شود. آرزوی “نام” (ودلواپسی ننگ، “نام و ننگ”) نيز به همان شيوه است. چون روان پهلوان را تسخيرکرد، چون در جان او ريشه کرد، اراده و خواست، رفتار و انديشه او را آن چنان که خود می خواهد، می سازد. اصلاً با انديشه و کردار او يکی می شود، چون ملاک و ارزش ارزش هاست. مثل پول در روزگار ما که ارزش های ديگر، که خوبی و بدی و دوستی و دشمنی را می سازد، براي پول با هم دوست می شوند، دشمنی می ورزند، همديگر را می کشند، که سياست و جنگ، هنر و علم و ادبيات، موسيقی، نقاشی و مافيا را می آورد و می برد. در بعضی دانشگاه های امريکا نويسندگی درس می دهند -مثل جودو، کاراته- فن نوشتن رمان های پرفروشِ سوپر مارکتی، شغل پر در آمد نويسندگی. دور شدم. همانطور که امروز برای پول آسان جان خود را می دهيم، پهلوانان شاهنامه برای “نام” از مرگ حذر نمی کردند که هيچ، بلکه به پيشباز آن می رفتند تا سربلندی خود را، آنچه مردانگی، شرف و بزرگی ناميده می شد، از دست ندهند، تا به “ننگ” فرومايگان دچار نشوند. “نام جویی” از ترس مرگ نيرومند تر است. «جوان است و جويای نام آمدست» و برای همين درست و راست است و به همين سبب کشته می شود (چون دروغ را نمی شناسد، جز راست در خاطرش خطور نمی کند، پس دروغ هم نبرد را باور می کند) و پدری که در انديشه برد و باخت است نه “نام”، فرزند کش!

«چنين گفت پيران که مردن به نام        به ار  زنده دشمن براو شادکام»

(عجب مردي است پيران!) جنگ بزنگاه نام و ننگ است، جایی که گره “زمان” همنبردان گشوده می شود. مرگ و زندگی؟ چگونگي ماندن يا رفتن است که به هستی، به زمانِ ويژه هرکسی، به عمر، معنا مي دهد نه تداوم زمان به هر بهایی. برای همين مردانی خواست های دل و خوشی زيستن را وا می نهند تا “نام” خود را برآورند، اما در ساحتی فراتر از کامجویی، از شادنوشی و شادخواری و لذت سرشار زنده بودن، آنجا که مردی جويای معنای هستی خود است يا اراده می کند که به آن معنا بدهد، آنگاه “کام” او (همان گونه که گُستهم به بيژن مي گويد) در زيستن و مردن به “نام” است،  درآزادگي،  چون که “بودن” و نبودن ما در زمان است بی خواستِ ما. اما چگونگی بودنِ ما، با سرفرازي يا سرافکندگی، به خواست خودِ ماست، زمان را به آن راه نيست. در اينجاست که اراده خود را بر زمان فرمانروا می کنيم، از بندگی او آزاد می شويم. بدينسان «چگونه مردن» به زندگی معنا می دهد يا آن را از هر معنایی تهی می کند. در جنگ، آنجا که مرگ رويارو ايستاده کمندش را تاب می دهد تا به گردن ما بيندازد. آنگاه در دو راهه نام و ننگ ناگزير يکی را بايد برگزيد. اگر از مرگ- که سلاح زمان است- ترسيديم خواست زمان برما فرمانرواست، اسير اویيم، در زادن. و مردن بنده ايم. اما اگر نهراسيديم و خطر کرديم اراده خود را بر زمانِ بنده پرور فرمانروا کرده و از بندگي رسته ايم. ولی جنگ بزنگاه زندگی و مرگ است. آنکه کشته می شود چگونه آزاد می شود؟ آزادی در مرگ؟ اين که پيروزی زمان است. آزاده و آزادگی، نه آزاد و آزادی! زيرا همه ارزش ها، کمالِ انسان بودن در “نام بلند”، در بلندی نام متبلور می شود! همه آنچه که گوهر آدمی را می سازد و او را سزاوار انسانيت می کند، نه در پادشاهی و سروری است نه در زورمندی و جنگاوری و چيزهای ديگر از اين دست، حتی در حماسه، به چيرگی بر ديگران نيست، به نام بلند به بلندی نام است که مايه سر بلندی، سرافرازی است. همه اين اشاره ها به بالایی و بلندی و افراشتگی در سخن، نمودار انديشه یی “فرازنده”، نمودار مفهومی متعالی است. نام که مردانگی مرد بسته به آنست برتر وفراتر می رود و براو پيروز می شود و تن و جانش را فرا میی گيرد تا آنجا که برای بزرگی و مردانگی از سر جان بگذرد تا به بلندی نام برکشيده شود و در پايگاهي بالاتر و بلندتر از «سياهي لشکر» نام بلند را، که ديگر مفهومی مجرد است و ای بسا با مرگ ملازمه دارد و چون همزاد مرگ است، نافی واقعيت و جهان است، تا اين “نام” را پاس دارد.

پهلوانی در نفی واقعيت و جهان نيست بلکه به عکس، کامرانی تن و جان درجهان است. اما طلب نامْ خود کام کام هاست تا آنجا که منوچهرِ پادشاه کام خويش به خاک مي افکند، تا «برکشد نام خويش» و نام آوری او در خونخواهی ايرج است که بيدادگرانه کشته شد و کشندگانْ، “داد” را که آيين گردش کيهان و رستگاری آدمی است تباه کردند. پس برکشيدن نام-حتی به بهای مرگ- نفی هستی خود است به سود جهانی به آيين، نه انکار و نفی جهان. پس مرگي که همزاد ی است نفي زمان خود- عمر- است برای پيروزی بر زمان خود تا عمر را به هيچ و پوچ نگذرانده باشيم، تا بيهوده نبوده و بيهوده نمانده باشيم، تا نام خودرا برکشيده و از فراز سرهمگنان و همانندان و ديگران به آن سوتر از زمان خود پرواز داده باشيم!

                            همان  نام  بايد که  ماند  بلند      چومرگ افکند سوی ما بر کمند

                               که کس درجهان جاودانه نماند      به گيتی به ما جز فسانه  نماند

پس چون رفتيم جز “نام” چيزي نمی ماند و نام افسانه یی بيش نيست. نامی و افسانه یی،  برای همين که آزاد نيستيم- نه در زندگی روزانه، درگفتار و کردار و رفتار، و نه در هستی زمانمند- به “آزادگی”، به آزادی نفسانی، آزادی روح دل بسته ايم. از آزادی که نيست، و نبود آن نه به خواست ماست و نه در اختيار ما، به تعالی آن- آزادی روان، آزادگی- پناه برده ايم، آن هم از راه برکشيدن و ماندگار کردن نام بلند که پس از ما به گيتی چون افسانه یی بماند. افسانه نام. بر گذشتن، از فراز سر نيستی به آن سوی مرز يا حصار زمان پريدن– “نمردن” و زنده بودن در نام- افسانه است. به ياری نام مرگ را پس پشت می نهيم، به ياری افسانه! اما همين افسانه چون مانند ستاره راهنما و هدفی پس از مرگ در اکنونِ ما، در زندگي حضور دارد رفتار و کردار ما را شکل مي دهد و راه را به ما می نمايد، و چون به همه اين کارها تواناست در آدمی بدل به حقيقت، (واقعيتی نفسانی) می شود و وجود او را تسخير می کند،  او را از ترس که برادر مرگ است، از ابتذال «مشتي فرومايه» بيرون مي کشد. “افسانه” بر واقعيت موجود، بر دنياي مرد پيروز می شود،  مرد و زن! همين پيروزی افسانه بر واقعيت، بر جسم و جان را  در تهمينه می بينم که «به کردار افسانه از هرکسی» داستان رستم را بسيار شنيده و بر او عاشق شده، (و چه عشق بنيان کنی که بی هراس از نام و ننگ و رسم و آيينِ سخت ريشه، جان عاشقِ بی خويشتن را به آتش کشيد)، عاشقي از داستان ها و افسانه های شنيده. مگر شاهنامه خود افسانه زنده کردن مردگان نيست؟ (زندگی  مردگان و زيستن آنها در ما و زندگی يافتن ما در پرتو هستی آنها، آنها را حس کردن، در آنها و به آنها انديشيدن و به خود باز آمدن!)

«چو عيسی من اين مردگان را تمام     سراسر همه زنده کردم به نام». (شعر را درست به خاطر دارم؟)

زنده کردن مردگان و از اين راه (و از برکت سخن) خودْ زندگي ديگر يافتن وگفتن که «نميرم از اين پس که زنده ام». به ياریی سخن مردگان را به نام زنده کردن و «از اين پس» خود نمردن، پس از يک زمانی مرگ را انکار کردن و خود را از گردش ناگزير آن برون افکندن و از بندگی آن رهيدن در تن، نيست شدن و درجانِ آزاده گريختن و به “نام” در سخن ماندن، چه نام را به ياری سخن می توان ناميد.

چنین است آیین پیوند و کین!

برگرفته از شاهنامه-

برگیرنده : فیروز فیروزنیا

در آمد:

*   این  نوشته بخش  نخست   فشرده ای است از گفتارهایی در شش نشست ماهانه شاهنامه خوانی که به همٌت وپایمردی چند خانواده انگشت شمار برگزار میشود.

* متن های مورد استفاده در این گفتار ها، دو متن است

 شاهنامه -4 مجلٌد- ویراسته پرویز اتابکی( بر مبنای نسخه ژول مول) چاپ اول 1375 تهران-شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

شاهنامه-5 مجلٌد-ویراسته مهدی قریب، محمد علی بهبودی- چاپ اول 1373 تهران انتشارات توس

* از اختلاف نسخه ها و حذف واضافه ابیات در نسخه ها واختلاف خوانش کلمه ها،  بی خبر نیستم. امٌا گقتگو در چند وچون این گونه نکته های دقیق  در این نشست ها که هدف آشنایی و شناخت اٌولیه  از شاهنامه است، مورد نظر نبوده است.

** از آنجا که این گفتار ها در شش نشست ماهانه پیگیری شده است، بسیاری از بیت های مورد بحث در این گفتگوها، در نشست های بعدی تکرار شده واز جنبه و جهتی مورد دقت و مو شکافی قرار گرفته است.

شاهنامه، گنج شایگانی است از گوهرهای فرهنگ و هنجار های خرد گرای ایرانی .  شایست و نشایست همه ی کار های زندگی را، از ادب و آداب سخن گفتن با کهان و مهان، تا شیوه ی برآغالیدن بر فرمانروایان ستمگر، از رسم و راه آزادگی و جوانمردی ، تا راه و رسم وطن داری و دشمن ستیزی  را، میتوان با شناخت درست رمز و راز سخن فرزانه توس، از شاهنامه آموخت.

در بخش مربوط به  پایان دوران ضحٌاک ( این اژدهای سه پوزه شش چشم اوستا) ، در آنجا که  پس از قیام کاوه وپیوستن توده ها به فریدون – به راهنمایی ورهبری کاوه – از آماده شدن فریدون برای جنگ با ضحٌاک سخن میرود، میخوانیم:

                                              برادر دو بودش، دو فرٌخ   همال       ازو، هر دو آزاده  مهتر  به سال

                                              فریدون  بر ایشان سخن  بر گشاد       که خرٌم  زیید ای دلیران  و شاد

                                              که  گردون نگردد مگر  بر بهی        به   ما  باز  گردد   کلاه    مهی

                                             بیاریــد        داننده       آهگران        یکی گـُرز   سازند  ما  را  گران

                                              چو بگشاد  لب  هر  دو  بشتافتند        بـه   بازار      آهنگران    تافتند

                                              ازآن پیشه، هرکس که بُد نامجوی      به    سوی  فریدون  نهادند روی

                                              جهانجوی  پَرگار  بگرفت   زود        وزان گرز پیکر بر ایشان  نمود

                                              نگاری نگاریـــد بـــر  خاک پیش       همیدون  به  سان  سر  گاومیش

                                              بدان  دست  بـــردند  آهنــــگران       چو شد ساخته کار گـــرز گــران

                                             به   پیش  جهانجوی   بردند  گرز     فروزان  به  کردار  خورشید بُرز

                                              پسند     آمدش     کار    پولاد گر          ببخشیدشان جامه و سیم وزر

                                              همی    کردشان   نیز   فرٌخ امید       بسی  دادشان   مهتری   را نوید

                                              که گر  اژدها  را  کنم  زیر  خاک      بشویم  شما  را سر از گرد پاک

                                              جهان  را همه  سوی داد آورم         چو    از  نامِ   دادار   یاد   آورم

در این چند بیت بسیار نکته های آموختنی نهفته است:

*  نخست این که فریدون برای غافل نگه داشتن دشمن – تا آنجا که ممکن است- راز قیام خود را جز برای نزدیک ترین افراد خانواده اش فاش نمی کند. از بخش های پیشین میدانیم که کاوه در قیامی سنجیده، موفق شده است اُبُهَت پوشالی ضحٌاک را در هم بشکند، گروهی از مردم را زیر پرچمی واحد وشعاری روشن گرد آورد و آنان را به اردوگاه پنهان فریدون برساند. طبیعی است که این خبرها به گوش دستگاه حاکم رسیده است. تدبیر فریدون برای بلافاصله درگیر نشدن با نیروی حاکم تدبیر درستی است که هم زمان لازم را برای سنجش میزان تعٌهد نیروهای خود جوشی که همراه کاوه به فریدون پیوسته اند فراهم می آورد و هم فرصت آماده کردن وآموزش این نیروها را  به دست می دهد، وهم نیروی دشمن را در انتظار میگذارد، سر درگم و فرسوده میکند.

*  دو دیگر این که فریدون برای برادرانش هدف قیام خود را – بر اندازی نظام موجود-  به روشنی بیان میکند: “به ما باز گردد کلاه مهی”

* سه دیگر این که با همین جمله کوتاه، نه تنها غاصب بودن حاکم فعلی را اعلام میکند بلکه خود را هم به عنوان تنها فرد شایسته کلاه مهی معرفی میکند

*  وچهار این که  در نقش رهبری که هم به رسالت و هم به پیروزی خود اطمینان دارد به برادرانش میگوید: “که گردون نگردد مگر بر بهی”  و به سازندگان گرز:

                                                       “همی کردشان نیز فرٌخ امید      بسی دادشان مهتری را نوید”

 آنان که شاهنامه را با دقٌتی در خور خوانده اند میدانند که :

*-  فریدون نخستین بار، پس از آگاهی از این که ضحٌاک، پدرش و گاو برمایه را کشته و خانه ی خاندان اورا ویران کرده است، آهنگ جنگ با ضحٌاک و نابودی اورا کرده بود:

                                              فریدون بر آشفت و بگشاد گوش        ز گفتار  مادر بر  آمد  به جوش

                                              دلش پُر ز درد و سرش  پُر ز کین        بر ابرو ز خشم اندر آورده چین

                                              چنین داد پاسخ به مادر که شیر        نگردد   مگر   بآزمودن    دلیر

                                             کنون کردنی کرد  جادو  پرست         مرا  برد  باید  به  شمشیر دست

                                              به پویم  به فرمان  یزدان  پاک         بر آرم  ز ایوان  ضحٌاک  خاک

در این بخش از داستان، که پیش از زمان قیام کاوه است، فریدون 16 ساله( سن کمال آرمانی) و در اوج خشم و انگیزه برای انتقام جویی است امٌا مادر، خیزش اورا در این زمان روا نمیدارد :

                                              بدو گفت مادر که این رای نیست         ترا با جهان سر بسر پای نیست

                                              جهاندار   ضحٌاک   با   تاج  و  گاه         میان   بسته   فرمان  او را سپاه

                                             چوخواهد، ز هر کشوری سد هزار       کمر  بسته  او  را   کند  کارزار

                                              جز  این است  آیین  پیوند و کین         جهان  را به  چشم جوانی مبین

این «آیین پیوند و کین »که مادر از آن یاد میکند و آنرا از شیوه یی که فریدون در این مرحله برای مبارزه با ضحٌاک بر گزیده است جدا میداند کدام است؟ این را فقط با مقایسه شرایط جامعه در این دو مرحله میتوان دانست. فردوسی به روشنی آنها را بر شمرده است:

در مرحله نخست:

ابهٌت (گرچه بی پایه و پوشالی) قدرت حاکم هنوز بر جاست. ضحٌاک در عین قدرت است، در سرکوب مخالف تا آنجا بی پروا است که از کشتن گاوی هم که مخالف او از شیرش تغذیه کرده است ابا ندارد. و درین رفتار ضحاک پیامی است برای همه تا بدانند، کمک به نیروی مخالف – آگاهانه یا نا آگاه، با، یا بی واسطه، با رضایت یا بدون رضایت- –  به هر شکل و صورت ، پاد افرهی سهمگین در پی خواهد داشت. به همین دلیل است که نه تنها گاو برمایه را میکشد، بلکه مرغزار را هم نابود میکند و سرای خاندان فریدون را هم به ویرانی میکشد. اگر به این نکته هم توجه کنیم که “گاو” جزیی از  برنام خاندان فریدون تا ده پشت متوالی است ، شاید بتوان در کشتن گاو برمایه نابودی خاندان اورا هم تصور کرد.  انگیزه قیام فریدون  در این مرحله، انگیزه یی شخصی است. گرفتن انتقام  خون پدر، دایه (گاو برمایه) و ویران شدن سرای اجدادی است.  درست است که ظلم ضحٌاکی همه گیر است، درست است که همه خانواده ها داغدارند، امٌا شب ظلم و ظلمت ضحٌاکی بر همه آفاق پر گسترده است و وحشت از انتقام او، در عمق جانها نشسته است. ستمدیدگان هر یک به تنهایی در کنج خلوت و وحشت خود نشسته اند و اگر اراده اقدامی هم دارند، اقدامی فردی و کور است.  فریدون هم یکی از این جمع پریشان و پراکنده است که به دلیل دور بودن از جامعه  از تاثیر وحشت حاکم بر جامعه به میزان زیادی برکنار است و  گمان میکند به تنهایی میتواند حریف قدرت اهریمنی ضحٌاک بشود  و ساده لوحانه گمان میکند با از میان برداشتن یک تن (ضحٌاک) میتواند نظام اهریمنی اورا هم متلاشی کند. مادر که در میان اجتماع زیسته است و چند و چون جامعه را میشناسد، به درستی به او یاد آوری میکند:

                                              جز این است آیین پیوند  و کین      جهان را  به چشم جوانی   مبین

                                              که هر  کاو  نبیذ  جوانی  چشید       به گیتی جز از خویشتن را ندید

                                             بدان مستی اندر دهی سر به باد       ترا  روز جز شاد  و  خرٌم   مباد

و به او یاد آوری میکند که “ترا با جهان سربسر پای نیست”. تنها هستی و بی تجربه(جوان) و بر اثر هیجان و غرور جوانی (نبیذ جوانی) جز خود را نمی بینی و از اینرو، اگر بر این اساس اقدام کنی، دست به خودکشی بی ثمری زده ای.

  مرحله بعد،زمانی است که کاوه، مردی از پایین ترین طبقه جامعه، بر ضحٌاک شوریده است، ابهٌت پوشالی اورا در هم شکسته است، و:

                                               چو کاوه  برون آمد از پیش  شاه     بــر و انـجـمـن گــشت بازار گــاه

                                              همی بر  خروشید و فریاد خواند    جهان را  سراسر سوی داد  خواند

                                              از آن  چرم   اهنگران پشت پای    بپوشند      هنگام  زخــم     درای

                                             همان کاوه آن  بر سر نیزه  کرد    همان  گه ز بازار   بر  خاست گرد

                                             خروشان همی رفت نیزه بدست     که  ای  نامداران  یــزدان  پـرست

                                              کسی  کــاو هــوای  فریدون کند    سر  از  بند  ضحٌاک  بیرون   کند

                                              یکایک  به نزد   فریدون  شویم    بدان    سایه ی    فرٌ   او  بغنویم

                                             بپویید     کاین   مهتر  آهرمنست     جهان  آفرین را به دل دشمن است

                                             بدان  بی   بها   ناسزاوار  پوست    پدید  آمد  آواز   دشمن  ز   دوست

                                             همی رفت پیش اندرون مرد گرد    سپاهی   بر او  انجمن شد، نه خرد

                                              بدانست خود  کافریدون کجاست    سر اندر کشید وهمی رفت  راست

                                             بیامد به  درگاه     سالار      نو     بدیدندش از دور و  بر  خاست غو

فرزانه توس در این چند بیت همه ی شرایط لازم برای پای گرفتن یک خیزش موفق مردمی را یک به یک بیان کرده است. این که در برابر حکومت درنده خوی ستمگری چون حکومت ضحٌاک، به تنهایی و با انگیزه انتقام جویی نمیتوان قیام کرد یا موفق شد.  این نوع عملکرد ها جز  “بدان مستی اندر دهی سر به باد” سودی نخواهد داشت. شرایطی که فردوسی برای این  قیام موٌفق بر شمرده است این ها است:

*درک این نکته که باید علیه حکومتی ستمگر قیام کرد ودرک این نکته که قیام علیه چنان حکومتی باید سنجیده، برنامه ریزی شده، با هدف و شعاری روشن و قابل درک و مورد قبول همگان باشد و بدون توجه به دست آورد های موضعی و کوتاه مدت ، تا پیروزی کامل و نابودی کل نظام  سلطه و ستم  پی گیری شود.  فردوسی این همه را به روشنی در این داستان گنجانده است:

*در هزار سال دوران ضحٌاکی، با آن که ستمگری او از همان روز نخست آغاز شده است، از قیام علیه او سخنی نیست. آنچه هست، بهت وناباوری مردم از بلایی است که خود با بریدن از جمشید بر سر خود آورده اند:

                                            از آن پس بر آمد از ایران خروش        پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش

                                            سیه   گشت  رخشنده   روز سپید        گسستند    پیوند      از    جمٌ    شید

                                           پدی  آمد از هر  سویی  خسروی        یکی     نامجویی    ز   هر    پهلوی

                                           سپه   کرده  و  جنگ  را  ساخته        دل   از   مهر    جمشید      پرداخته

                                            سواران  ایران   همه  شاه جوی        نهادند    یکسر  به   ضحٌاک   روی

                                           به  شاهی  بر  او  آفرین خواندند        و   را  شاه   ایران   زمین   خواندند

به دنبال این بهت و ناباوری اولیه، دوران تن و رضا به قضا دادن است. دوران نا امیدی و اختگی، دورانی که :

                                            نهان   گشت   کردار   فرزانگان        پراکنده      شد     کام     دیوانگان

                                            هنر  خوار شد، جادویی ارجمند         نهان      راستی،   آشکارا    گزند

                                           ندانست    جز    کژٌی   آموختن        جز  از  کشتن  و غارت  و  سوختن

اولین نشانه ها از نپذیرفتن وضع موجود به عنوان امری آسمانی و تقدیری ناگزیر، زمانی نمودار میشود که گروهی اندک (ارمانک وگرمانک در روایت شاهنامه) از بیدار دلان جامعه جرات میکنند و:

                                            چنان بد که  بودند روزی به هم          سخن  رفت  هر گونه از بیش و کم

                                           ز بیدادی    شاه  و  ز  لشکرش         و  ز آن  رسم های  بد اندر  خورش

امٌا راه چاره یی که این گروه پیدا میکنند، اصلاح از درون نظام و تجویز مسکنٌی برای تخفیف درد است، نه ریشه کن کردن علت درد.  جامعه هنوز ریشه مصیبتی را که بر سرش آمده است نمیشناسد وبیهودگی این گونه مسٌکن ها را هم تجربه نکرده و هنوز در آن نور امیدی می بیند.  از اینرو هر قیام پیشرسی هم در این مرحله ، ناگزیر محکوم به شکست خواهد بود. این تجربه هم دورانی دراز ادامه می یابد تا جامعه به بیهودگی آن پی برد و به این نتیجه برسد که تنها راه رهایی ریشه کن کردن علت اصلی نگون بختی ها است.

از شگفتی های روزگار و طبیعت انسانی این است که در همیشه تاریخ، ستمگران پیش از ستمدیدگان

فرا رسیدن پایان کار خود را دریافته اند. و شگفت تر آنکه ، هیچ ستمگری از سرنوشت دیگران عبرت نمی گیرد و با نزدیک دیدن پایان کار خود، بر میزان ستم و نا مردمی ها می افزاید. ضحٌاک هم از این قاعده مستثنی نیست.  در چهل سال پایان دوران ستمشاهی خود، کابوسی می بیند که درآن: جوانی:

                                             هویدا     بـــدو     فـــــــرٌه     ایــــــزدی      سرشته جهانبانش از بخردی

                                             دمان   پیش  ضحٌاک    رفتی به   جنگ      نهادی به گردن برش پالهنگ

از این کابوس و با آگاهی از تعبیری که موبد بینا دل تیزگوش بیدار زیرک نام از کابوس او میکند  است که ضحٌاک از آن پس:

                                            نه  آرام  بودش نه خواب و نه خورد        شده روز روشن بر او لاژورد

فردوسی برای خوابگزار ضحٌاک سه صفت ویژه بر میشمارد که هرسه در رابطه با دریافتن اینکه شرایط جامعه برای قیام فراهم است ، مهم است:

                                           از  آن   نامداران   بسیار   هوش      یکی بود   بینا دل  و   تیز  گوش

                                           خردمند  و بیدار و  زیرک  به نام       از  ان موبدان او زدی  پیش گام

اورا بینا دل میخواند، به این معنی که راز دان است، شمٌی قوی دارد ، به اصطلاح امروز آنتن هایش قوی است، اوضاع را بو میکشد.

او  را   تیزگوش می نامد، کسی که زمزمه ها ونجواهای زیر لبی جامعه را میشنود.

 او  را بیدار می نامد و  نام اورا  زیرک می گزارد. و به فهم من  این بیداری و زیرکی باید در شخصیت او چنان همه جانبه و فراگیر باشد که به جای صفتی از صفت های او، بیانگر کلٌ شخصیت او و در نتیجه نام او باشد. این بیداری و زیرکی در پاسخی که به ضحٌاک میدهد نمایان است. از سویی به او میگوید که پایان کارش نزدیک است ولی از شرایط جامعه، از زمزمه های پنهانی که با تیز گوشی شنیده است، از آماده بودن جامعه برای انقلاب سخنی نمیگوید و در جواب پرسش ضحٌاک:

                                              که “بر من زمانه کی آید به سر       کرا باشد این تاج و تخت و کمر؟”

نه از کاوه و قیام مردم، بلکه از فریدون – که هنوز بدنیا نیامده است- سخن میگوید و در واقع او را از توجه به پایگاه اصلی قیام باز میدارد.  پاسخی است همراستا با پرسش. برای خودکامه یی چون ضحٌاک مردم مطرح نیستند.  ارزش و اهمیتی ندارند. از اینرو در کابوس او هم غایب اند. در ذهن و باور ضخاک دشمن کسی است که در پی گرفتن تاج و تخت اوست.  خوابگزار بیدار دل زیرک با این شناخت از روحیه اوست که از فریدون میگوید ،  و در جواب ضحٌاک که از سبب کین فریدون می پرسد:

                                                   “بدو گفت ضحٌاک ناپاک دین    چرا بنددم ؟ با منش چیست کین؟”

به زیرکی میگوید:

                                           دلاور   بدو   گفت  اگر  بخردی        کسی    بی  بهانه     نجوید    بدی

                                          بر  آید  به  دست  توهوش پدرش       وزان  درد  گردد پر از کینه سرش

                                           یکی  گاو  پُر مایه  خواهد    بُدن       جهانجوی   را   دایه   خواهد  بُدن

                                         تبه  گردد  آن هم به دست تو   بَر       بدین  کین  کشد   گرزه ی  گاو سر

                                          چو ضحٌاک بشنید و بگشاد گوش       ز تخت اندر افتاد و زو رفت هوش

                                         چو  آمد  دل  تاجور   باز    جای        به    تخت   کیان   اندر آورد   پای

                                         نشان     فریدون   به گِرد   جهان       همی    باز   جست  آشکار  و نهان

 از این رو است که کاوه فرصت می یابد در کار قیام بیاندیشد، زمینه های کار را بسنجد، از راه همان زمزمه های زیر لبی، انجمن های صنفی، رفت و آمد ها، همدلان و یاران مناسب را دریابد، مقدمات کار را فراهم آورد و برنامه کار را جزؤ به جزؤ آماده کند و منتظر فرصت مناسب بماند:

*استفاده  از مناسب ترین فرصت برای به چالش کشیدن حاکم ستمگر. فرصتی که ریاکاری حاکم پیش آورده است و استفاده از آن کمترین هزینه را خواهد داشت.   کاوه در زمانی به دربار ضحٌاک – و با دست آویز دادخواهی- میرود که ضحٌاک همه ی بزرگان لشکری و کشوری را فرا خوانده است تا دادگری اورا گواهی کنند:

                                           یکی محضر اکنون بباید نوشت        که  جز  تخم  نیکی  سپهبد   نکشت

                                           نگوید  سخن  جز   همه راستی        نخواهد  به    داد   اندرون   کاستی

طبیعی است که همه ی حاضران در مجلس، که خود شریک جرم و کارگزار بیداد ضحٌاک اند :

                                            ز  بیم   سپهبد   همه  راستان        بر   آن     کار   گشتند     همداستان

                                           بر  آن   محضر اژدها  ناگزیر        گواهی     نوشتند     برنا    و   پیر

در این مرحله است که کاوه  زمان را برای برداشتن اولین گام در اجرای برنامه دقیقی که طرح کرده است مناسب می یابد وبیدرنگ اقدام میکند:

                                             همانگه   یکایک  ز درگاه شاه              بر  آمد   خروشیدن   دادخواه

اینکه کاوه درست در زمانی به عنوان دادخواه به دربار ضحٌاک رو میکند که میداند اورا خواهند پذیرفت دلیل روشنی است بر اینکه کاوه برنامه از پیش تدوین شده یی داشته است و منتظر فرصتی برای اجرای آن بوده است. و این که به عنوان دادخواهی به دربار میرود هم بهانه یی است برای راه یابی به دربار واجرای مرحله بعدی طرح.  داد خواهی تنها دست آویزی است که کاوه – آهنگری از پایین ترین طبقه اجتماع – میتواند با استفاده از آن به مجمع حاکم ویارانش راه یابد، چرا که حاکم در این فرصت است که ادعای دادگری کرده است وهمه کارگزارانش هم مراتب عدالت پروری اورا تصدیق کرده اند و از اینرو نمیتوانند مانع دادخواهی ستمدیده یی از حاکم  دادگر عدالت گستر بشوند. علاوه برین، هم ضحٌاک و هم درباریان متملٌق او میدانند که سخن آنان و هزاران تن چون آنان بدون تایید مردم، به ویژه ستمدیده یی از گروه محروم جامعه ، پشیزی نمی ارزد.  همه ی خودکامگان تاریخ برای مشروع جلوه دادن حکومت خود به رای و قبول مردم – گرچه به دروغ و ریا- استناد میکنند شاید بتوانند تاریخ را هم بفریبند. ضحٌاک هم از این قاعده مشتثنی نیست. از اینرو:

                                                        ستمدیده را پیش او خواندند     بر نامدارانش بنشادند

ضحٌاک با معیار های ارزشی خود، گمان میکند با این اظهار لطفی که در حق کاوه میکند، دو بهره بر خواهد داشت: یکی آنکه کاوه را نمک گیر و در صف هواخواهان خود در خواهد آورد، چرا که اورا نه تنها به حضور پذیرفته ، بلکه با نهایت لطف اورا در صف و کنار بزرگان دربار خود نشانده است. و بهره دوم اینکه، کاوه با مقایسه سر و وضع حقیرانه خود با درباریانی که اکنون با او در یک صف اند، سر افکنده و منفعل شود ، شکوه دربار و درباریان اورا خیره کند و بترساند و از همین رو است که ضحٌاک پس از آن لطف اول:

                                               بدو گفت مهتر به روی دژم          که بر گوی تا از که دیدی ستم؟

این هم از شگردهای همیشگی جانیان و جبٌاران تاریخ است . دیوار حاشا همیشه بلند است .  ضحٌاک با وجود آن که به نیکی میداند که سرآغاز همه ی جنایت ها خود اوست، خود را به نفهمی میزند و با قیافه یی حق به جانب از کاوه می پرسد: “که بر گوی تا از که دیدی ستم؟”

 اگر کاوه ، طرحی دقیق و از پیش سنجیده نداشت و پیش بینی واکنش های احتمالی ضحٌاک و راه های مقابله با آن را نکرده بود، به یقین این صحنه در همین جا به صورت دلخواه ضحٌاک پایان می یافت و ما در اساطیر خود قیام کاوه را هم چون صد ها قیام ناکام دیگر، همراه هزاران دریغ وافسوس داشتیم. امٌا :

                                               خروشید و زد دست بر سر ز شاه      که  شاها منم  کاوه ی دادخواه

                                               بده  داد  من،    کآمدستم    دوان      همی نالم  از تو به  رنج  روان

                                             اگر   داد  دادن   بود   کار   تو        بیافزاید    ای  شاه    مقدار   تو

کاوه با برنامه یی از پیش طراحی شده ، حمله را از نقطه ضعف حاکم ستمگر آغاز میکند و با استفاده از ادعای دادگری حاکم ، خودرا ستمدیده ای  دادخواه  معرفی میکند و از او میخواهد که داد اورا بدهد.  به  گمان من فردوسی” کاوه”  سناریوی این صحنه و صحنه های بعدی را با پیش بینی واکنش های مختلف ضحٌاک و اطرافیانش در ذهن خود مجسم کرده و در برابر هر صحنه واکنشی در خور را در نظر گرفته بوده است. واز اینرو در این کنش و واکنش ها که پیش می آید، اگر آنرا به نمایشنامه تشبیه کنیم، کاوه  در حقیقت نویسنده و کارگردان صحنه است و دیگران در برابر کنش حساب شده او فقط واکنش – آنهم بی اراده و بدون فکر و طرح قبلی- نشان میدهند.

   تا اینجای کار، ظاهرا همه چیز بر وفق مراد ضحٌاک پیش رفته است و در دید ضحاک واطرافیان  او شاهدی از غیب رسیده است که با یک اقدام نمایشی دیگر از جانب ضحٌاک،  افسانه عدالت پروری او، مهر تایید مردمی خواهد خورد واین دروغ رسوا به صورتی واژگونه ودر قالب حقیقتی مسلٌم در تاریخ خواهد ماند. تنها، اشکال کوچکی در کار هست و آن این که این آهنگر بی سر و پا، که ادب و آداب دربار را نمیداند، با نهایت بی پروایی و بی ادبی از همان آغاز،  ذات مبارک ملوکانه را نشانه گرفته و وجود مقدس همایونی را عامل ستم بر خود میشمارد، و حتی گستاخی را تا آنجا رسانده که با اگر و مگر دادگری ایشان را زیر سوال میبرد. این را هم میتوان با انداختن بار گناه بر گردن یکی از زیر دستان، حل کرد.

 کاوه که گویی آنچه را در ذهن دیگران میگذرد ، پیش بینی کرده، برای اثبات گناه شخص ضحٌاک و نگذاشتن هیچ راه فراری برای او، بی اعتنا به خشم او – و لابد تعجب و بهت اطرافیان – ادامه میدهد:

                                            ز  تو  بر من  آمد ستم  بیشتر        زنی     بر  دلم    هر زمان نیشتر

                                            ستم گرنداری تو   بر  من  روا        به    فرزند   من دست بردن چرا؟

                                            مرا   بود   هژده پسر در جهان       از ایشان یکی مانده است این زمان

                                          ببخشای   بر من  یکی را،  نگر       که   سوزان  شود   هر زمانم جگر

                                           شها من چه کردم؟ یکی بازگوی        و   گر بی گناهم     بهانه   مجوی

                                           به  حال  من ای  تاجور در نگر       میافزای   بر  خویشتن   درد   سر

کاوه نقشی شگفت و استادانه بر عهده گرفته است. رودر روی دشمنی ستمگر، تا بن دندان مسلٌح، حیله گر و ریاکار ایستاده است. برای آنکه بتواند با در هم شکستن روحیه دشمن ،به دل مردمی   که ترسیده و خموده اند ، گرمی و تپش انقلابی را باز گرداند، پیش از وارد کردن ضربه نهایی ، در عین نشانه قراردادن دشمن و بر شمردن سیاهکاری او، با تکیه بر سرگذشت شخصی خود – که جای هیچ چون و  چرا و مگر واگری را برای دشمن باقی نمیگذارد- برای غافل نگه داشتن او، از خود او یاری میخواهد.

چنان از خود و رنج خود سخن میگوید که دشمن گمان میکند، کاوه فقط به طلب آزادی آخرین پسر خود آمده است و با نجات این پسر در زمره ستایشگران دشمن در خواهد آمد.  کاوه با مهارت تمام هم ساده لوح نمایی میکند و هم در همان آن ، با منطقی خدشه نا پذیر انگشت اتهام را به سینه ضحٌاک نشانه میرود:

                                            یکی  بی   زیان  مرد    آهنگرم        ز  شاه   آتش  آید  همی    بر   سرم

                                           شماریت    با   من   بباید گرفت         به  دان تا  جهان  ماند  اندر  شگفت

                                            که گرهفت کشوربه شاهی تراست        چرا رنج و سختی همه بهر ما  است

                                           مگر   کز  شمار   تو   آید   پدید       که   نوبت  ز گیتی به من چون رسید

این دیگر نهایت گستاخی است که آهنگری که در نظر ضحٌاک و درباریانش از آن ذرٌه هایی است که در حساب نمی آید، خود را همسنگ شاه میشمارد و ازو بازخواست میکند. این رفتار کاوه نه تنها ضحٌاک را شگفت زده و سر در گم میکند:

                                                سپهبد  به  گفتار  او  بنگرید       شگفت آمدش کان سخن ها شنید

بلکه درباریان اورا هم که پیش ازین خشم و کین توزی و نا بردباری ضحٌاک را دیده اند حیرت زده میکند:

                                              مِهان   شاه   را  خواندند    آفرین       که “ای  نامور    شهریار زمین

                                               ز چرخ  فلک بر سرت باد سرد        نیارد   گذشتن  به    روز  نبرد

                                              چرا  پیش  تو کاوه ی خام گوی        بسان  همالان   کند سرخ  روی

در این بهت و نا باوری است که:

      بدو باز دادند فرزند او     به خوبی بجستند پیوند او

خود کامگان بنا بر طبیعت خود، همه چیز را در چارچوب منافع شخصی و طبقه خاص خود می بینند و از درک انگیزه های اجتماعی عاجز اند.    ضحٌاک ودرباریانش هم از همین دست مردم اند.  کاوه را در قالب پدری خشمگین می بینند که آمده است تا با استفاده از دادگری ونازکدلی حاکم، تقاضای ترحم کند و جان فرزندش را نجات دهد. هیچ یک زبان کاوه را نمی فهمند که “من” او ، ضمیر شخصی نیست، ضمیری همگانی است. حتی آنجا هم که کاوه میگوید ” چرا رنج وسختی همه بهر ما است” بازهم سخن اورا در نمی یابند. آخر مگر نه اینکه خود ایشان در سخن گفتن، خود را “ما” می نامند.  در نظام فکری ایشان، کاوه هم- گرچه لایق این مرتبه بلند نیست که به جای “من” از  “ما” استفاده کند- در اثر حضور در جمع و نشستن در کنار بزرگان دربار، گرفتار توٌهم خود بزرگ بینی شده است! این سهو زبانی او را باید ندیده گرفت، و از این موقعیت استفاده کرد:

                                                 بفرمود مر کاوه را پادشا        که باشد بر آن محضر اندر گوا

بازی از نظر ضحٌاک ودرباریانش به پایان رسیده است.  حاکم دادگر نه تنها بد زبانی های این رعیٌت دون مرتبه را تحمل کرده و بر او خشم نگرفته، بلکه با بخشیدن جان فرزند ش نهایت دادگری خودرا ثابت کرده است و اکنون بازهم با لطفی شاهانه اورا سرافراز میکند وبه او این افتخار را میدهد که نام و امضای بی ارزش خودرا  کنار نام و امضای بلند آوازگان درباری بگذارد تا در همیشه تاریخ بماند! این همان قانع شدن به دستآوردی موضعی وموقت است که در برنامه ی قیامی که باید با ریشه کن کردن بنیان ستم به نتیجه برسد جایی ندارد، از اینرو:

                                        چو برخواند  کاوه  همه   محضرش           سبک سوی پیران آن کشورش

                                        خروشید:   “کای    پایمردان    دیو         بریده دل از ترس گیهان خدیو

                                       همه   سوی   دوزخ    نهادید   روی          سپردید  دل  ها به  گفتار  اوی

                                        نباشم   بدین    محضر  اندر  گوا           نه  هرگز بر اندیشم   از پادشا

                                       خروشید  و بر جست لرزان ز جای           بدرید و بسپرد محضر  به پای

کاوه پیش از هر اقدام دیگری، سراسر متن محضر را میخواند تا ضحٌاک واطرافیان او نتوانند در آینده ادعا کنند که کاوه بدون آگاهی از متن، از روی خشم و شتابزدگی عمل کرده است. یا نتوانند ادعا کنند که این عمل او از روی جهل وبی سوادی بود.

 کاوه پس از خواندن محضر، امضا کنندگان را سرزنش میکند که از راه ایزدی روبرگردانده و پایمرد دیو شده اند.  به آنان میگوید که محضر را امضا نمی کند و هرگزهم از پادشاه اندیشه ای به دل راه نمیدهد   ( نمی ترسد). این هم بخشی از برنامه برای قیامی موفق است. کاوه با رفتار حساب شده خود توانسته است هیبت دروغین ضٌحاک را در هم بشکند و با غافل گیر کردن آنان از راه گفتار و کرداری که برای آنان نا آشنا و نا شناخته است، قدرت عمل را از ایشان سلب و به خود منتقل کند.  قدرت روحی او این امکان را فراهم کرده است که او، در عمل صحنه را – ولو در کوتاه مدت-  زیر سلطه داشته باشد. کاوه روحیه طرف مقابل را – تسلیم شدن به قدرت حاکم- میشناسد و از این رو ضمن توبیخ آنان از همکاری با نیروی اهریمنی حاکم، با بیان صریح اینکه ترسی از حاکم ندارد و با پاره کردن و زیر پا افکندن محضر، هم گفته خودرا با عمل تایید میکند، هم بی ارزش بودن امضای آنان را به رخشان میکشد و هم به آنان نشان میدهد که ترسشان از حاکم ستمگر بی پایه است.  در واقع پیام کاوه در این مرحله برای درباریان ضحٌاک نیست، بلکه برای آن گروه از مردم است که از ترس خود را باخته اند و همکاری با حکومت ضحٌاک را با دلایلی نا موجٌه  تو جیه میکنند.  آنچه فردوسی از زبان ضحٌاک در پاسخ اعتراض درباریان آورده است هم،  تاکیدی بر همین پیام است:

                                        چرا  پیش  تو کاوه ی خام گوی           بسان همالان کند  سرخ  روی

                                       همه   محضر  ما   و   پیمان  تو           بدرٌد ،  بپیچ   ز  فرمان     تو

                                       کی   نامور   پاسخ   آورد  زود            که  “از من شگفتی بباید شنود

                                       که چون کاوه آمد ز  درگه   پدید           دو گوش  من آواز او را شنید

                                        میان من و او، ز  ایوان  دُرُست           تو گفتی یکی کوه آهن برست

                                        ندانم  چه  شاید بدن زین سپس            که راز سپهری ندانست کس”

حضور کاوه با روحیه و هیبت و صلابتی چنان استوار در درباری که تا آن لحظه پایگاه آستان بوسان زبون بی مهره بوده است، چنان در روحیه ستمگر ضعیف کشی چون ضحٌاک اثر میگذارد که میان خود و کاوه مانعی چون کوه آهن می بیند و از این ناتوانی در دسترسی به او، خود را می بازد.

طبیعی است که خبر این واقعه ی شگفت به بیرون از دربار درز پیدا میکند. میتوان تصور کرد که خود درباریان در آغاز، شایعه دادگستری حاکم و قصد اورا برای رسیدگی به دادخواهی ستمدیدگان منتشرکرده باشند. باور کردنی است که رفتن کاوه را هم به دربار، به تصور آنکه پایانی مطابق خواسته آنان خواهد داشت در بوق و کرنای تبلیغات  دمیده باشند و در نتیجه مردم را متوجه رویداد پیش رو و کنجکاو و  منتظر نتیجه آن کرده باشند.

                                           چو کاوه برون شد ز درگاه شاه       بر  او  انجمن  گشت  بازار گاه

اگرآن پیش آگهی نبود، انبوه مردم به مجرد خروج کاوه از دربار ، دور او جمع نمیشدند.  در این بیت کلمه “بازارگاه” شایان توٌجه است. میتوان تصوٌر کرد که دو دسته از مردم منتظر خروج کاوه از دربار بوده اند. انبوهی از مردم کوچه و بازار که بر اثر تبلیغات دربار درباره ی به مظالم نشستن حاکم (اصطلاحی که پس از حمله عرب برای این گونه نمایش های دادگرانه از سوی حکام وقت معمول شده بود) و رفتن کاوه به دربارضحٌاک  برای دادخواهی ( آن هم به تعبیر تبلیغات چی های دربار) از واقعه آگاه شده بودند و برای آگاهی از نتیجه،  در گوشه و کنار منتظر مانده بودند، و گروه کوچکی از یاران کاوه که از برنامه قیام با اطلاع بوده اند وبر اساس آنچه در برنامه برای مراحل بعدی پیش بینی شده بوده، منتظر نتیجه این مرحله بوده اند تا بر اساس آن قدم بعدی را بردارند.  تصور اینکه مراحل بعدی – بدون برنامه ریزی قبلی و کمک گروهی آگاه و آماده – به صورتی خود جوش و تصادفی پیش آمده باشد، محال است،  مگر آنکه به الهام و  یاری نیروهای غیبی معتقد شویم که آن هم در کار کاوه – این آهنگری که همه چیزش زمینی است- دخالتی ندارد.

  “بازارگاه” از جهتی دیگر هم جالب توٌجه است. فردوسی در انتخاب واژه  دقیق است. میشود چنین برداشت کرد که مقصود فردوسی از کاربرد این واژه، بیان این نکته باشد که گروه صنعتگران و پیشه وران خرده پا، بازاریان، به دلیل آنکه کنار هم اند و هر رویدادی در جامعه تاثیری آنی در وضع کسب ومعیشت ایشان دارد، بیش از سایر گروه های اجتماع مراقب اوضاع اند.

انبوه مردمی که در یک واکنش غریزی و با دیدن پیروزی یکی از جمع خودشان به حرکتی انقلابی می پیوندند، اگر بوسیله گروهی آگاه رهبری نشوند، اگر شعاری مورد قبول نداشته باشند:

                                              همی بر خروشید وفریاد خواند      جهان را سراسر سوی داد خواند

 اگر زیر پرچمی که میشناسند و میدانند که به هیچ غرض و مرضی وابسته نیست گرد نیایند،

                                             از آن چرم کآهنگران پشت پای     بپوشند     هنگام     زخم    درای

                                             همان، کاوه آن بر سر نیزه کرد     همان  گه  ز  بازار بر خاست گرد

 اگر رهبرانی مورد اعتماد نداشته باشند که راهبر ایشان باشد، و اگرمقصد و مقصود از این قیام را که در آن شرکت کرده اند ندانند در نیمه راه از نهضت جدا خواهند شد:

                                             خروشان همی رفت نیزه به دست      که  “ای  نامداران  یزدان  پرست”

                                             بپویید   کاین  مهتر  آهرمن است      جهان آفرین را به دل دشمن است”

تنها شناخت راه هم کافی نیست. باید بیراه و کژراه را هم شناخت و این از وظایف رهبری است که راه تشخیص این دورا به پیروان نشان دهد:

                                             کسی   کاو  هوای   فریدون  کند       سر از  بند  ضحٌاک  بیرون  کند

                                             بدان  بی بها، نا  سزاوار  پوست     پدید   آمد  آوای  دشمن   ز دوست

                                             همی رفت پیش اندرون مرد گرد     جهانی  بر  او انجمن شد  نه خرد

                                            بدانست  خود  کآفریدون کجاست      سر اندر  کشید وهمی رفت راست

                                            بیامد    به    درگاه     سالار  نو      بدیدندش  آنجا   و  بر خاست  غو

از این پس دیگر از کاوه سخنی در میان نیست. وظیفه او به انجام رسیده است و در نتیجه فردوسی او را از صحنه خارج میکند. به پایان بردن کار قیام وارد مرحله دیگری شده است که سالاری نو می طلبد. این هم درسی دیگر. هر مرحله از قیامی موفق، رهبری جداگانه لازم دارد که ویژگی های مورد نیاز برای رهبری آن مرحله را داشته باشد.

رهبری و شرایط آن

باری دیگر، آنچه را پیش آمده است مرور کنیم: جامعه ای بدلیل نا آگاهی بدنه اصلی جمعیت فریب خورده،  و خیانت آگاهانه یا نا آگاه سران و سرگردگان قوم و قبیله های خود ، در شورشی کور، زمام امور و سرنوشت خودرا به دست حاکمی بیگانه ، ستمگر و اهریمنی خو (ضحٌاک) میسپارد و به سیاهچال ظلم و ظلمتی هزار ساله در می افتد.  در این هزار سال دوران سیاهی و تباهی، در آغاز، بهت و حیرانی است، سپس اختگی و تن به قضا دادن، سپس تلاش هایی، هرچند بی ثمر ، در کاهش شدٌت ستم ، و در نهایت، قیامی سنجیده، برنامه ریزی شده،   دقیق و در زمان و لحظه مناسب، با شعار و هدفی روشن و قابل فهم برای همگان، به رهبری مردی که از “غیب برون نیامده است تا کاری بکند”، بلکه آهنگری  از گروه پیشه وران درد آشنای شناخته برای مردم است،  که از درون همان جامعه برخاسته است و درد ودرمان هردو را میشناسد و از این رو برای قظع ریشه ستم برخاسته است. در فاصله ی میان رفتن به دربار ضحٌاک تا راهبری مردمی که زیر پرچم او گرد آمده اند به مخفیگاه فریدون، کاوه چند کار کارستان میکند:

*-  هیبت پوشالی ضحٌاک و دستگاه حکومتی اورا در هم میشکند و در عمل به مردم نشان میدهد که پایه  قدرت ضحٌاک ، ترس مردم است و اگر مردم دلیرانه رودر روی او بایستند، نه تنها او، بلکه

اطرافیانش هم تاب مقاومت نخواهند داشت. باد بادکی است که به سر سوزنی خواهد ترکید.

*_ با خروج از دربار، مردم را به سوی داد   میخواند:

        همی بر خروشید وفریاد خواند           جهان را سراسر سوی داد خواند

و در همان آن که درمان را بیان میکند، ریشه درد را هم به روشنی نشان میدهد:

                                         بدانید کاین مهتر آهرمن است      جهان آفرین را به دل دشمن است

 تاکیدی که بر اهریمن (و نه اهریمنی) بودن ضحٌاک میکند و این که دشمنی با جهان آفرین در ذات اوست نه صفتی بیرونی ،  تأمل بر انگیز است. خوی اهریمنی، نهادینه نیست.  پرورده اهریمن را می توان با آموزش و پرورش درست ، به راه ایزدی برگرداند. به تعبیر فردوسی ” سرانشان بشست”. امٌا دژ کامگی،  ذات اهریمن است. ویژگی سرشت اوست. زدودنی و اصلاح شدنی نیست.  مردم طرف خطاب کاوه، جهان  بینی ایرانی اورمزد و اهریمن را میدانند. از تضاد این دو آگاهند .  میدانند که این تضاد جز با نابودی اهریمن به سر انجام نخواهد رسید. کاوه اورا اهریمن میخواند ودشمنی اورا با جهان آفرین و هرچه نیکی و راستی و پاکی و داد است ذاتی میشمارد تا مردم بدانند که امیدی به سازش یا اصلاح اهریمن نیست و تنها راه،  نابودی کامل ضحٌاک و منش ضحٌاکی است. و برای تاکید بر همین امر است که در پی این گفته ها باز هم میگوید:

                                                 کسی کاو هوای فریدون کند        سر از بند ضحٌاک بیرون کند

که هم تعیین معیاری است برای تشخیص دوست از دشمن و هم هشداری است به دو دوزه بازان، که نمیتوان در آن واحد در هردو اردو جا خوش کرد.

*_  با بر سر نیزه کردن پیشبند چرمین خود، برای قیامی که آغاز شده است عَلَمی، پرچمی، نشانه ای می آفریند که ماهیتش برای همه آشناست، نشان خانوادگی یا مایه امتیاز هیچ قوم و قبیله یا دار و دسته ای نیست. نشانه کار و تلاش در شرایطی سخت برای زندگی بهتر است. وسیله دفاع در برابر اخگر های سوزان آتش است. حریم حفاظت تن مرد کوشنده از گزند دشمن ( شعله ی سرکش آتش کور ) است و ازین روست که فرزانه توس میگوید:

       بدان بی بها نا سزاوار پوست          پدید آمد آواز دشمن  ز  دوست.

درست  است که پرچم کاوه، وسیله ای میشود تا ” آواز دشمن ز دوست” ، اختلاف شعار ها و هدف ها، روشن شود، امٌا معیاری دیگر لازم است تا میزان بی آلایش بودن و پایداری هر یک از افراد گروه دوستان هم پدیدار شود. لازم است در همین آغاز کار، روشن شود که هرکس با اراده خود و با درک درست از مقصد و مقصود این خیزش به آن پیوسته است، نه به تقلید و تبعیت از جمع. این پیش شرط در بیت بعدی آمده است:

                                                   یکایک به نزد فریدون شویم         بدان سایه فرٌ اوبغنویم

اطرافیانش هم تاب مقاومت نخواهند داشت. باد بادکی است که به سر سوزنی خواهد ترکید. اوه وظیفه خود را به کمال انجام میدهد. مرحله اول قیام را با موفقیت آغاز میکند.نیروی مردمی آماده قیام را گرد می آورد و آنان را به جمع رهبر مرحله بعدی قیام که ویژگی های دیگر می طلبد میرساند و خود به صورت سربازی در میان جمع در خدمت رهبر جدید در می آید. این که نوشتم ازین پس، فردوسی اورا از صحنه خارج میکند، بدان معنی نیست که کاوه به خانه اش بر میگردد وسرگرم خور و خواب و خشم و شهوت روزمره بی رگان اخته میشود. به این معنی است، که ازین پس ، کاوه در پس صحنه ودر صف هزاران پیکار جوی زیر فرمان فریدون، به وظیفه خود عمل میکند. نام خاندان کاوه، در میان خاندان های مرزبان ایران تا دوران ساسانی باقی است. گردان خاندان او، در همه میدان های نبردی که ازین پس در دفاع از ایران پیش می آید حاضر اند.

*_ همی رفت پیش اندرون مرد گرد.  کاوه، پرچم به دست، پیشاپیش جمعیت حرکت میکند. این ، هم گامی دیگر است برای درهم شکستن ترس مردم از قدرت حاکم و هم، حرکتی آگانه است برای کنترل رهبری جمعیت و جلوگیری از افتادنش در دام رهبری نادانان، راه نشناسان، یا خاینان و مزدوران. کاوه به درستی میداند:

                                        هرکه را راهبر زغن باشد     گذر او به مرغزن باشد  (رودکی)

و از اینرو خود با پرچمی افراشته پیشاپیش حرکت میکند.  درست است که با این کار جان خود را به خطر می اندازد، امٌا همین جان بر کف دست نهادن اوست که گرد آمدن مردم کوچه وبازار از سر کنجکاوی به دور اورا،  به “جهانی  بر او انجمن  شد  نه خرد” تبدیل میکند .

در این جا لازم است بگویم که این پیشاپیش بودن رهبر، در تمامی بخش استوره ای شاهنامه و در بیشتر بخش های تاریخی شاهنامه  دیده میشود. پیش از کاوه، سیامک ،فرزند کیومرس پیشرو سپاه پدر در جنگ با خزروان دیو است و به دست او کشته میشود. فرزندش هوشنگ، فرمانده و پیشرو سپاهی است که دیوان کشنده سیامک را در هم میشکند.تهمورس، فرزند هوشنگ وسومین پادشاه پیشداد، در نبرد با سیاه دیوان، خود پیشرو سپاه است:

                                           جهاندار تهمورس با فرین       بیامد کمر بسته جنگ و کین

فریدون ، پس از کاوه، در عبور از اروند رود، پیشاپیش سپاه، باره بر آب میافکند، به تن خویش با ضحٌاک در گیر میشود و اورا با ضربه گرزه گاوسر از پای در می اندازد و به بند میکشد. منوچهر به تن خویش با سلم و تور میجنگد واز آن پس که کار جنگ به خاندان سام واگذار میشود، این سام و زال و رستم اند که در میدان نبرد پیشرو سپاه اند.

*_ کاوه، نمونه یک رهبر انقلابی کامل است. نقاط قوت و ضعف خودرا به خوبی میشناسد. مردم به جان آمده از ستم را هم.  قیام او از روی طرحی دقیق وحساب شده است. در این طرح همه رویداد ها و واکنش مناسب ودر خور هر رویداد احتمالی، پیش بینی شده است. خود او از گروه انگشت شماری است که هم از طرح جامع قیام آگاه است، و هم از رهبری مرحله بعدی، شناخت کافی دارد. در عین حال از آن گروه رهبران است که پیروزی کامل را در رسیدن به نتیجه نهایی قیام میدانند و برای رسیدن به این نتیجه، از خویشتن خویش گذشته اند.  خودپسندی و انحصار طلبی در منش ایشان نیست. از این رو است که کاوه از” انجمن شدن جهانی نه خرد” بر گرد خود،  نه گرفتار خود پسندی میشود، و نه آنان را به بیراه – به شورشی کور برای غارت و کشتار دستیاران ضحٌاک  – میکشاند. در عوض:

                                     بدانست خود کآفریدون کجاست         سر اندر کشید وهمی رفت راست

به این ترتیب،  کاوه وظیفه خود را به کمال انجام میدهد. مرحله اول قیام را با موفقیت آغاز میکند.نیروی مردمی آماده قیام را گرد می آورد و آنان را به جمع رهبر مرحله بعدی قیام که ویژگی های دیگر می طلبد میرساند و خود به صورت سربازی در میان جمع در خدمت رهبر جدید در می آید. این که نوشتم ازین پس، فردوسی اورا از صحنه خارج میکند، بدان معنی نیست که کاوه به خانه اش بر میگردد وسرگرم خور و خواب و خشم و شهوت روزمره بی رگان اخته میشود. به این معنی است، که ازین پس ، کاوه در پس صحنه ودر صف هزاران پیکار جوی زیر فرمان فریدون، به وظیفه خود عمل میکند. نام خاندان کاوه، در میان خاندان های مرزبان ایران تا دوران ساسانی باقی است. گردان خاندان او، در همه میدان های نبردی که ازین پس در دفاع از ایران پیش می آید حاضر اند.

رستم و سهراب از دیدگاه زرتشت – بخش دوم

هومر آبرامیان

تهمینه سه یاقوت رخشان و سه بدره ی زر را که رستم پس از زادن سهراب برای تهمینه فرستاده بود به سهراب وامی گذارد و او را زنهار می دهد که خود را از گزند افراسیاب بپاید. ولی پاسخ سهراب به مادر بسیار شایان ژرف نگری است، پس از نشان دادن شادمانی خود از اینکه از تخمه نیرم و از گُهر رستم  است، می گوید:

                                        کنون من  ز ترکان و از  جنگاوران

                                                                      فراز آورم لشکری بیکران

                                        برانم به ایران زمین کینه خواه

                                                                  همی  گَرد کینه بر آرم به ماه

                                        بر انگیزم از گاه،  کاووس را

                                                                        از ایران ببرم پی توس را

                                            نه گودرز مانم  نه نیکو سران

                                                                   نه گُردان جنگی و نام آوران

                                         به رستم دهم گنج و تخت و کلاه

                                                                   نشانمَ ش بر گاه  کاووس شاه

                                        از ایران به توران  شوم جنگجوی

                                                              ابا  شاه روی  اندر آرم به روی

                                        ترا بانوی  شهر ایران کنم

                                                                   بجنگ اندرون کار شیران کنم

                                       چو  رستم پدر باشد و من پسر

                                                                         بگیتی نماند یکی تاجور

                                       چو روشن بود روی خورشید و ماه

                                                                      ستاره چرا بر فرازد کلاه

زرتشت در بند سوم سرود سی ام می گوید:

اینک،

آن دو مینوی همزاد که در آغاز،

در اندیشه و انگار پدیدار شدند،

یکی نیکی را می نماید و آن دیگری بدی را ،

و از این دو ،

 دانا راستی و درستی را بر می گزیند و نه نادان!.  

6/30

از آن دو،

کژ اندیشان راستی را بر نمی گزینند،

 زیرا هنگامی که دو دلند،

فریب بر آنها فراز آید،

 و از این رو 

 به بد ترین اندیشه ها گرایند ،

 و بسوی خشم شتابند،

 و زندگی مردمان را به تباهی می کشانند .

نکته اینجاست که سهراب آهنگ خود را از لشکر کشی به ایران با تهمینه در میان می گذارد و در خواست می کند که :

                                             یکی اسب باید مرا گام زن

                                                                           سُم او ز پولاد خارا شکن

                                            چو پیلان به زور و چو مرغان به پَر

                                                                   چو ماهی به دریا چو آهو به بَر

                                            که بر گیرد این گرز و کوپال من

                                                                    هم این پهلوانی بَر  و یال ِ من

                                            پیاده نشاید شدن  جنگجوی

                                                                 چو با دشمنان؟! روی آرم بروی

                                           چو بشنید مادر چنین از پسر

                                                                    به خورشید تابان بر آورد سر!

                                           به چوپان بفرمود تا هر چه بود

                                                                            فَسیلَه(1) بیارد بکردار دود

                                           که سهراب اسبی بچنگ آورد

                                                                  که بر وی نشیند چو جنگ آوَرَد

فَسیله = گله ی اسب

سهراب با چه کسی می خواهد (جنگ آوَرَد) که تهمینه « به خورشید تابان بر آورد سر» و اینچنین سر از پا نشناخته بیاری او شتافته است؟

دانسته نیست که تهمینه در پی چیست؟!. این همسر یک شبه ی رستم!. و مادر این نو جوان زور آور که بویی از «آیین پهلوانی» نبرده، و {هنوز بوی شیر آیدش از دهان} کدام اندیشه ی خام را در سر می پرورد؟  چگونه این مادر می تواند کودک ده یازده ساله ی خود را بجنگ نام آورانی مانند توس و گیو و گودرز و دیگر مردان زور آور ایرانزمین بفرستد؟!.

گیرم که سهراب چون از تخمه ی رستم است در زور آوری از همه آنان سر باشد!. ولی این لشکر کشی بیداد گرانه و نا بخردانه برای چیست؟!.

چرا این پسرک ده  یازده ساله باید جنگجوی! بسوی دشمنان!.. روی آورد، چرا این مادر نمی پرسد که بچه جان! این «دشمنان» کیستند؟ که تو اینچنین آسیمه سر  یم خواهی به هماوردیشان  بشتابی؟!..

زنی که اکنون به مرز میان سالگی رسیده،  و بار پرورش یک پهلوان زاده را بدوش می کشد، آیا نباید گامی از آن دخترک خرد باخته ای که « خرد را ز بهر هوس کشته بود »  فراتر رفته باشد؟

کسی کو خرد را ندارد  ز  پیش      دلَش گردد از کردۀ خویش ریش

هشیوار دیوانه خواند ورا      همان خویش بیگانه دارد ورا

از اویی به هر دو سرای ارجمند     گسسته خرد پای  دارد به بند

خرد چشم جان است چون بنگری         تو بی چشم  شادان جهان نسپَری

همیشه خرد را تو  دستور  دار      بدو جانت از ناسزا دور دار

واکنش نا بخردانه ی تهمینه را با «جوانکی که هنوز بوی شیر آیدش از دهان»، با رفتار خردمندانه ی فرانک با فریدون نو جوان برابر بگذاریم تا دانسته بشود که فردوسی بزرگوار چگونه رفتار زشت و زیبای این دو زن را در پیشگاه داوری ما بنمایش می نهد:

                                                چو بگذشت بر آفریدون دو هشت

                                                                   ز البرز کوه اندر آمد به دشت

                                                بَرَ مادر آمد، پژوهید و گفت

                                                                که: بگشای بر من نهان از نهفت

                                                بگو مر مرا تا که بودم پدر؟

                                                                کیَ م من به تخم از کدامین گهر؟

                                                چه گویم کیَ م بر سر انجمن

                                                                         یَکی دانشی داستانی بزن

اینگونه سخن گفتن پهلوان را با آنگونه سخن گفتن گستاخانه ی سهراب کنار هم بگذارید تا شایست از نا شایست و زشت از زیبا شناخته شوند.

                                               فرانک بدو گفت کای نام جوی

                                                                      بگویم ترا هرچه گفتی بگوی

فرانک همه ی آنچه را که فریدون نوجوان باید بداند با پسر در میان می گذارد و چگونگی کشته شدن پدر و گاو بر مایه را نیز به او می گوید:

                                               فریدون بر آشفت و بگشاد گوش

                                                                     ز گفتار مادر بر آمد به جوش

                                              سرش گشت پر درد و دل پر ز کین

                                                                   به ابرو، ز خشم اندر آورد چین

                                              چنین داد پاسخ به مادر که: شیر

                                                                          نگردد مگر بازمایش دِلیر

                                              کنون کردنی کرد جادو پرست ( ضحاک)

                                                                       مرا بُرد باید به شمشیر دست

                                              بپویم به فرمان یزدانِ پاک

                                                                 بر آرم ز ایوان «ضحاک»، خاک

                                             بدو گفت مادر که: این رای نیست   « این اندیشه خردمندانه نیست!!»

                                                                  ترا با جهان سر به سر پای نیست

                                             جهان دار «ضحاکِ» با تاج و گاه

                                                                       میان بسته فرمان او را سپاه

                                              چو خواهد ز هر کشوری سد هزار

                                                                        کمر بسته او را کُنَد کار زار

                                              جز این است آیین پیوند و کین

                                                                      جهان را به چشم جوانی مبین

                                              که هر کو نبید جوانی چشید   ( نبید = می)

                                                                     به گیتی جز از خویشتن را ندید

                                             بدان مستی اندر دهد سر به باد

                                                                           ترا روز جز شاد و خرم مباد ( برو در پی بازی!)

                                              ترا ای پسر پند من یاد باد

                                                                             به جز گفت مادر دگر «باد» باد

فردوسی با نشان دادن واکنش نا بخردانه ی  تهمینه در برابر خیره سری های سهرابِ نو جوان، می خواهد بما بگوید که تهمینه هنوز همان دخترک دوازده سال پیش است که  (خرد را ز بهر هوس کشته بود!)…

 سهراب از میان اسبهای ستورگاه مادر، اسبی را سزاوار خویش نمی یابد:

                                             سر انجام گُردی از آن انجمن

                                                                         بیامد به نزدیک آن  پیلتن

                                             که دارم یکی کُره رخشش نژاد

                                                              به نیرو چو شیر و به پویه چو باد

                                              به زور و به رفتن به کردار هور(1)

                                                                 ندیدست کس همچنان  تیز بور(2)

                                              ز زخم سُمَش گاو و ماهی ستوه (3)

                                                            به جستن چو بَرغ و به پیکر چو کوه

                                              به کُه بَر(4)  پرنده بسان کلاغ

                                                                 به  دریا  به کردار ماهی و ماغ(5)

                                               به هامون رود همچو تیر از کمان

                                                                    رَسَد چون شود از پی بد گمان

  • هور: خورشید
  • بور : اسبِ سرخ کهر، تیز بور: کَهرِ بسیار تندرو
  • گاو ماهی ستوه: گاو ماهی نماد زمین است و ستوه آزرده
  • که بَر : سرزمین کوهستانی
  • ماغ: مرغاب درشت

سهراب  این کره اسب را که  از نژاد رخش و در دلاوری و هشیاری همتای اوست  بر می گزیند و به نزد مادر باز می گردد که:

                                             من  اکنون بباید سواری کنم

                                                                    به کاوس  بَر روز تاری کنم

                                              بگفت این و آمد سوی خانه  باز

                                                                      همی جنگ ایرانیان کرد ساز

                                               ز هر سو سپه شد بَرَش انجمن

                                                                   که هم با گُهر بود وهم تیغ زن

                                              به پیش نیا  شد به خواهشگری

                                                                      و زو خواست دستوری  و یاوری

در اینجا یک نکته ی بسیار شایان ژرف نگری هست، نکته این است که سهراب با همه ی  خامی و خیره سری، کاری بسیار سنجیده می کند، به خواهشگری و همپرسگی نزد پدر بزرگ می رود و از او رایزنی و راهنمایی می خواهد، خوانندگان نازک دل این غمنامه، از این پدر بزرگ جهاندیده چشم آن دارند که به این نو جوان بگوید: پسر نازنینم!  پدر تو و پدرِ پدر تو، و پدر بزرگ پدربزرگ تو، همه دودمانی در پی دودمان، پاسداران ایرانزمین بوده اند، پادشاهان و فرمانروایان، اگر خوب باشند، یا اگر بد، اگر دادگستر باشند یا ستمگر، همه خوراک مرگ اند! چراغ زندگانی شهریان نیز همانند همه ی دیگر زیستمندان در گذرگاه باد است!.. آنچه نا میرنده و برجای ماندنی است، همان سرزمین و (مردم) اند!، نمی شود بدستاویز جنگ با فرمانروایان خود کامه به نیابوم پدر و سرزمین نیاکان لشکر کشید، آنهم با تکیه بر سپاه و جنگ ابزار و دیگر توانمندیهای دشمنی مانند صدام حسین  و افراسیاب و زور آوران دیگر، {کاری که مجاهدین خلق کردند!} ولی دریغا  که این پدر بزرگ،  جز پدر بزرگی هیچ نشانی از « بزرگی » ندارد!:

                                        چو شاه سمنگان چنان دید باز

                                                                             ببخشید او را هر گونه ساز

                                        ز تاج و ز تخت و کلاه و کمر

                                                                             ز اسب و ز  اُشتر ز زر و گُهر

                                     ز خِفتان رومی و ساز نبرد

                                                                 شگفتید(1)  از آن کودک  شیر خورد

                                     به داد و دهش دست را بر گشاد

                                                                              همه ساز و آیین شاهان نهاد

  • شگفتید: شگفت انگیز شد

واژه « خشَترا Khshatra  » در سرودهای اشو زرتشت ورجاوند به چم «شهریاری» و «نیروی فرمانروایی» آمده است.

زرتشت می گوید: کسانی که از راه « وهومن» (= اندیشه نیک)،  «اشا»  یا ( هنجار فرمانروای بر هستی) را بشناسند و اندیشه و گفتار و کردار خود را با آن  هماهنگ کنند، به «خشترا»  یا « شهریاری»  خواهند رسید،  و این پایگاهی است که آدمی می تواند اندیشه و گفتار و کردار خود را  سازماندهی  کند و به رسایی ( =کمال) برسد.. ولی  با اندکی ژرف نگری در خواهیم یافت که آنچه در پیام زرتشت ستوده شده است « خشترا » نیست! « وهو خشترا » ست،  به سخن دیگر: «فرمانروایی» نیست، «فرمانروایی نیک» است. کیکاوس و افراسیاب و ضحاک ، فرمانروا بودند، اولی « شهریاران خوب »  نبودند ، پدر بزرگ سهراب هم پادشاه است و « آیین شاهان »  را می داند ، ولی چون از خرد و داد و اندیشی  نیک بی بهره است « آیین شاهان خردمند» را نمی داند ، اگر می دانست « کودک شیر خورد»  را  با ساز و برگ جنگ، آنهم جنگ با کشوری که پدرش مرزبان آن است نمی آراست!.. بجای فراهم آوردن اینگونه  ساز و برگ های زندگی سوز، گردن آویزی از اندرزهای خردمندانه به او ارمغان می کرد. ولی دریغا و دردا که بسیاری از بزرگان ما (آیین بزرگی) نمی دانند و با این ندانم کاری ها فرزندان را به کام مرگ فرو می کشند، همانگونه که در سال 57 ما بزرگ ترها ( که آیین بزرگی نمی دانستیم) فرزندان جوان                     خود را  دچار بد ترین روزگار کردیم:

                                          خبر شد به نزدیک افراسیاب

                                                                    که افکند سهراب کشتی بر آب

                                         یکی لشکری  شد بر او انجمن

                                                                     همی سر فرازد چو سرو چمن

                                        هنوز از دهان بوی شیر آیدش

                                                                     همی رای شمشیر و تیر آیدش

                                        زمین را به نخجیر بشوید همی

                                                                     کنون رزم  کاوس جوید همی

                                        چو افراسیاب این سخن ها شنود

                                                             خوش آمدش و خندید و شادی نمود!

                                     ز لشکر گزید از دلاور سران

                                                                                 کسی کو گراید بگرز گران

                                     به گردان لشکر سپهدار گفت

                                                                           که این راز باید که ماند نهفت

                                      پسر را نباید که داند پدر

                                                                              ز پیوند جان و مهر و گُهر

                                    چو روی اندر آرند هر دو  به روی

                                                                       تهمتن بود بی گمان چاره جوی

                                     مگر کان دلاور گَو سالخورد

                                                                 شود کشته بر دست این شیر مرد

                                     چو بی رستم ایران به چنگ آوریم

                                                                       جهان پیش کاوس تنگ آوریم

                                     و ز آن  پس بسازیم سهراب را

                                                                    ببندیم یک شب بدو خواب را

                                    و گر کشته گردد بدست پدر

                                                                        از آن  پس بسوزد دل نامور

{ز هر سو که شود کشته به سود اسلام است!}

شور بختانه این واپسین بار نبود که دشمن در چهره ی دوست به ایران زمین (دلاور سران جنگاور) می فرستاد، در چرخه های گوناگونی از کارنامه ی این سرزمین اهورایی گواه این دشمنان دوست نما بوده ایم که گاه با (گرز گران) و گاه با خود نویس زرین و گاه با پیشیاره ی حقوق بشر! چرخه های هراس انگیزی در کارنامه ی ایران پدید آوردند و ما هنوز آزمون های بایسته را از روزگار نیاموخته ایم و هنوز هم گرگ را در پوست بره نمی شناسیم!..

افراسیاب ارمغان بسیار از اسب و اِستَر و تخت پیروزه و تاج و گوهرهای فراوان همراه با نامه یی سرشار از سخنانی فریبنده به نزد سهراب می فرستد:

                                    که گر تخت ایران بدست آوری

                                                                       زمانه بر آساید از داوری (1)

                                    از این مرز تا آن بسی راه نیست

                                                              سمنگان و ایران و توران یکی ست

                                    فرستم ت چندان که باید سپاه

                                                               تو بر تخت بنشین  و بر نِه کلاه

  • داوری:جنگ و ستیز

هر زمان بایسته شان باشد سمنگان و ایران و توران یکی می شود و هر زمان سودشان چیز دیگری است آذربایجان و کردستان و بلوچستان و خوزستان یکی نیستند و باید جدا سر شوند! زرتشت می گوید:

5/32

ای کژ اندیشان ،

بدینسان شما ،

با کردار بد اندیشانه ،

و با اندیشه و گفتار و کردار زشت ،

و نُوید سروری به دروندان ،

مردم را فریب دادید

و آنها را از زندگی خوب و جاودانه باز داشتید!.

نکته اینجاست که تهمینه باز هم واکنش شایسته یی از خود در برابر پدرِ بد سرشت و افراسیاب نا بکار و سهرابِ خامِ و نا خردمند نشان نمی دهد!

آیا در پی کینه جویی از رستم است؟ یا هنوز همان دخترک خِرَد در راه هوس باخته است که شایست از نا شایست و نیک از بد نمی شناسد..

در تاریکی اینگونه کردارهای اهریمنی و اندیشه های خام، سهراب جوان به سرزمین نیاکان فَرمَند خود لشکر می کشد و مرز دارانِ ایران را مانند برگِ خزان یکی پس از دیگری بر خاک می افکند.

کاووس خودکامه گیو را آسیمه سر بخواهش گری نزد رستم روانه می کند و آنچه را که بر ایران و مردم ایران می گذرد به آگاهی رستم می رساند:

                                        بدان کز رهِ ترُک زی(1)  ما سری (2)

                                                                                    یکی تاختن کرد با لشگری

                                    به دِژ دَر، نشستَ ست خود با سپاه

                                                                             بدان مردم دژ گرفتَ ست راه

                                      یکی پهلوانَ ست گُرد و دلیر

                                                                         به تن ژنده پیل و به دل نره شیر

                                      از ایران ندارد کسی تاب اوی(3)

                                                                              مگر تو که تیره کنی آب اوی (4)

  • زی: سو
  • سری: فرماندهِ سپاه، سرداری سپاه
  • تاب: توانایی، اسستادگی، هماوردی، برابری
  • تیره کردن آب کسی: او را از شکوه و بزرگی فرو کشیدن

و پس از ستایش های فراوان از کرد و کار رستم در گذشته های دور و نزدیک و از زور آوریهای او در میدان نبرد از او می خواهد که:

                                            چو نامه بخوانی به روز و به شب

                                                                             مکن داستان را گشاده دو لب

                                            اگر دسته (1) داری به دستت نبوی

                                                                           یکی تیز کن مغز و بنمای روی

                                            و گر خفته ای زود  بر جِه  بپای

                                                                             و گر خود  بیایی زمانی مپای

  • دسته = دسته گل

کیکاووس با این گزارش به روشنی سامه های بد هنجاری را که پهلوان جوان تورانی بر مردم ایران چیره گردانده است  فرا دید رستم می گذارد و از او می خواهد که اگر دسته گلی بدست داری بر زمین بگذار و خودت را به میدان کارزار برسان که کشور در سراشیب نابودی است!..

ولی  رستم  پس از خواندن نامه و آگاه شدن از بیدادی که بر مردم ایران می رود:

                                            به گیو آنگهی گفت پس پیلتن

                                                                         که ای گُرد  سالار لشکر شکن

                                            هم اندر نشینیم امروز شاد!

                                                                        ز گردان و خسرو نگیریم یاد!

بدین گونه نخستین روز به مستی و بی غمی می گذرد و ایران همچنان در خون!..

                                             دگر روز شبگیر(1) شد برکنار

                                                                            بیامد  تهمتن بیاراست کار!

                                             ز مستی هم آنروز با ز ایستاد

                                                                           دوم روز رفتن  نیامدش یاد

                                             بفرمود رستم به خوالیگران (2)

                                                                         که  اندر زمان آوریدند خوان

                                             چو خوان خورده شد بزمی آراستند

                                                                     می و رود و رامشگران خواستند

                                             چو آن روز بگذشت روز دگر

                                                                    بر  آراست بزمی چو رخسار خَور

                                             سه دیگر پگاهان بیاورد مَی

                                                                                 نیامد ورا یاد کاوس کَی

  • شبگیر: سپیده دم
  • خوالیگر: آشپز
  • خَور: خورشید

این بی انگاری رستم نسبت به  درخواست شاه و بیدادی که بر مردم ایران می رود تا روز چهارم همچنان دنباله دارد و سرانجام این گیو است که رستم را زنهار می دهد و به رفتن بر می انگیزد. درنگیدن رستم از رفتن به میدان جنگ، و شاد خواری او در چنین روزهای سرنوشت ساز که کشور رو به تباهی است! شایسته ی اَبر پهلوانی که پاسدار مرز و بوم میهن شناخته شده نیست!..  کاری است نا همسو با «اشا»ی پهلوانی و کشور داری،  و فردوسی با شیوا ترین سخن کُناک نا پسند رستم را در پیشگاه داوری ما می نهد!..

هنگامی که رستم به آوردگاه می رسد، کیکاوس با خشمی که شایسته ی شهریاران نیست، رستم را در برابر اسپهبدان ایران خوار می کند!.  بی آنکه بیاد آورد که تاج و تخت پادشاهی و همه هست و نیستَش را از رستم و پدران رستم دارد:

                                              یَکی بانگ بر زد به گیو از نُخست

                                                                   پس آنگاه شرم از دو دیده  بشُست

                                              که رستم که  باشد که فرمان من!

                                                                       کُنَد پست و پیچد ز فرمان من

                                              اگر تیغ بودی کنون  پیش من

                                                                    سرش کندمی! چون تُرنجی ز تن!

                                               بگیرش ببر زنده بر  دار کن!..

                                                                        و زو نیز مگشای با من سُخُن

گیو خردمند تر از آن است که فرمان چنین پادشاه خرد باخته را به کار گیرد ، پس کاوس با همان خشم و خروش تُندر آسای خود رو به توس می کند که:

                                    بفرمود  پس توس را شهریار       که رو هر دو را زنده  بر کُن بدار!

توس در اجرای فرمان شاه بسوی رستم  خیز بر می دارد:

                                             تهمتن بزد دست بر دست توس

                                                                      تو گفتی ز پیل ژیان  یافت  کوس

                                            ز بالا نگون اندر آمد بسر

                                                                           برو کرد رستم  به تندی  گذر

                                            تهمتن بر آشفت  با  شهریار

                                                                         که چندین مدار آتش اندر کنار

                                             همه  کارت از یکدگر بدتر است

                                                                      ترا شهریاری نه اندر خور است

                                             چنین تاج  بر سر بود بی بها

                                                                                بسی بهتر اندر دم اژدها

                                           من آن رستم  زال نام  آورم

                                                                   که از چون تو شه خَم نگیرد سَرَم

                                          تو سهراب را زنده بر دار کن

                                                                     بر آشوب و بد خواه را خوار کن

                                           تو اندر جهان خود زمن زنده ای

                                                                            بکینه  چرا دل  پراکنده  ای

                                           چو خشم آورم  شاه کاووس کیست

                                                              چرا دست یازد به من،  توس کیست

                                          چه  کاووس  پیشَ م چو یَک مُشت خاک

                                                                       چرا  دارم از خشم کاووس باک

رستم دُرُست می گوید، ولی این سخن دُرُست آنچنان آلوده به خشم است که درخشندگی خود را از دست داده و نا زیبا شده است، در فرهنگ ایران «خشم خونین درفش» نام دیوی است که اهریمن او را برای تباهی جهان اهورایی آفریده است.

زرتشت در باره ی پادشاهانی مانند کیکاووس می گوید :

5/48

ای مزدا

باشد که شهریاران نیک،

با کردار نیک و دانش و پارسایی ،

بر ما فرمان برانند ،

نه شهریاران بد.

و در باره ی (خشم خونین درفش ) که بر رستم چیره گشته است می گوید:

7/48

ای کسانی که

به اندیشه ی نیک دلبسته اید ،

 خشم از خود دور بدارید و در برابر ستم ،

 بایستید!

رستم ، با دلی آزرده و روانی بهم ریخته از میدان بیرون می شود و بجای پیکار با دشمنی که در کار ویران کردن ایران است آهنگ زابلستان می کند و به پهلوانان ایران می گوید:

                                           شما هر یکی چاره جان کنید

                                                                          خرد را بدین کار درمان کنید

                                          به ایران  نبینید زین پس مرا

                                                                          شما را زمین، پَر کرکس مرا

ولی پهلوانان و دانایان پا در میانی می کنند و این دو را که سازندگان میهن اند با هم آشتی می دهند و سر انجام رستم به هماوردی سهراب  پا به میدان می گذارد.

***

 از همان نخستین چرخه ی پیکار، مِهر رستم در دل سهراب می نشیند، سهراب آشتی جویانه و با نگاهی مهربان به رستم می گوید:

                                             ز کف بفکن این گرز و شمشیر کین

                                                                                بزن چنگِ بی داد را بر زمین

                                             نشینیم هر دو به رامش بهم

                                                                                   به می تازه داریم روی دُژَم

                                             به پیش جهاندار پَیمان کنیم

                                                                       دل از جنگ جستن پشیمان کنیم

                                             بمان تا کسی دیگر آید به رزم

                                                                                تو با من بساز و بیارای رزم

                                           دل من همی بر تو مهر آورد

                                                                            همی آب شرمَ م به چهر آورد

                                         همانا که داری ز گردان نژاد

                                                                         کنی پیش من گوهر خویش یاد

                                        ز نام تو کردم بسی جست و جوی

                                                                           نگفتند نامَ ت، تو با من بگوی

                                        ز من نام پنهان نبایدت کرد

                                                                       چو گشتی تو با من کنون هم نبرد

                                       مگر پور دستان سام یلی

                                                                               گزین پهلوان  رستم   زاوُلی

                                       چنین داد پاسخ که رستم نیم

                                                                           هم از تخمه ی سام نیرم نیم

از دید ما (که به تقیه و دروغ های مصلحت آمیز دل بسته و خو کرده ایم!)  این دروغی است بایا و شایسته، و بسیار سزاوار بخشیدن!.. چرا که سرنوشت میهن بدان بسته است!.. ولی از دیدگاه (اشا شناسی زرتشت)، دروغ، دروغ است! شایسته و بایسته ندارد!.. دروغ (اشا) را می شکند، و آنکه (اشا) را بشکند بیدرنگ به کیفر نا راستکاریهای خود خواهد رسید!.

10/34

خردمند گوید :

کار بر اندیشه نیک کنید ،

 پارسایی را که بنیاد راستی است

نگاهدار باشید.

ولی شوربختانه این واپسین  ناراستکاری  رستم نیست، واپسین بار زمانی است که:

                                         بزد دست سهراب چون پیل مست

                                                                      چو شیر دمنده ز جا در بِجَست

                                        یکی نعره زد پر از خشم و کین

                                                                             بزد رستم  شیر را بر زمین

                                       یکی خنجر آبگون بر کشید

                                                                 همی خواست از تن سرش را برید

                                       به سهراب گفت ای یل شیر گیر

                                                                    کمند افکن و گرز و شمشیر گیر

                                        دگر گونه این باشد آیین ما      

                                                                         جز این باشد آرایش دین ما

                                       کسی کو به کشتی نَبَرد آوَرَد

                                                                               سر مِهتَری زیر گَرد آورد

                                      نخستین که پشتش نهد بر زمین

                                                                       نبُرَد سرش گر چه باشد بکین

باز هم دروغ می گوید!..  نه دگر گونه آیینی در میان است و نه آرایش دین او چیز دیگر :

                                   بدین چاره از چنگ نر اژدها

                                                                             همی خواست یابد ز کشتن رها

ما که دل در گرو مهر ایران داریم، خود را به این خرسند می کنیم که رستم برای رهایی ایران دهان به دروغ بیالود!.. ولی هنجار فرمانروای بر هستی، ایران و توران نمی شناسد!.  در  اینجا نه تقیه کار می کند نه دروغ مصلحت آمیز که سعدی پیشنهاد کرد راه رهایی است، در اینجا سخن بر سر شایست و ناشایست است، هر اندیشه و گفتار و کرداری که همسو با هنجار هستی است «شایست است» و هر چه وارون این هنجار باشد « نا شایست است» و  اشا را می شکند:

1/33

هر کس در این جهان ،

 کردارش می باید بر پایه راستی ،

که آیین بنیادین زندگی است باشد..

کوتاه سخن اینکه اگر بخش های نخستین شاهنامه، مانند داستان کیومرس و هوشنگ و تهمورس و جمشید و فریدون و منوچهر، از اوستا مایه گرفته اند، داستان رستم و سهراب از گاتهای زرتشت  بهره ی بسیار برده است و به باور من،  فردوسی بسیار آگاهانه لغزش های بازیگران داستان را یکی پس از دیگری فرا دید ما  گذاشته  تا پیایند چنین لغزش های خونبار را به ما نشان دهد.

کم نبوده اند چرخه هایی از کارنامه ی میهن که ما رستم وار سهراب هایمان را بخاک و خون کشیدیم، و یا سهراب وار اسب هوس هایمان را در آن نیا خاک خوب بتاخت در آوردیم، امروز  زمان آن رسیده است که گوش جان بگشاییم و پیام زرتشت را از فراسوی زمان بشنویم و سهراب هایمان را نیز با سرچشمه های فر و فرهنگ ایرانزمین آشنا کنیم تا کمتر گرفتار اینگونه لغزشها شوند .  پاینده ایران

بنمایه ها  :

1  –   شاهنامه – به کوشش جلال خالقی مطلق

2-   شاهنامه: به کوشش پرویز اردستانی – هرمز بصاری- عنایت الله عقیلی

3-    گاتها – بر گردان دکتر حسین وحیدی

4-    رستم و سهراب  – ایرج طبیب نیا

5 –  مقدمه ای بر رستم و اسفندیار – شاهرخ مسکوب

آرِش برخی از واژه ها:

خُنیاگران :  سرود گویان- سازندگان – نوازندگان

گاه: سریر- تخت پادشاهی

بگماز: میگساری – میهمانی

فَرَّه ایزدی:  ( فَرّ) نیرویی است نا دیدنی و نا بسودنی که از سوی اهورا مزدا خداوند جان و خرد به برخی از شهریاران نیک کردار و برخی از پهلوانان والامنش داده می شود، تا زمانی که آن شهریار یا پهلوان اندیشه و گفتار و کردارش در راستای خرد و همسو با « اشا » باشد از آن نیرو بر خوردار خواهد بود، ولی همین که از هنجار هستی سر بتابد و « اشا» را بشکند، آن (فَرّ) از او باز گسیخته می شود.

دروند: این واژه در زبان اوستایی« دُرِگوَنت»  و در چم: ناراستکار- پیرو دروغ- فریبکار- زیان رسان – نا درست – پتیاره – تبهکار و ویرانگر است که در زبان پهلوی ( درونت) ( و دروند) شده است. بایسته ی یاد آوری است که واژۀ دروغ در فرهنگ اوستایی، تنها در چم سخن نادرست نیست، بلکه واژونۀ هرگونه راستی – پاکی- درستی – آبادانی – بهسازی و نوسازی است!!.  بنا براین دروغ  همۀ آرش های زیر را دارد: ناراستی- نا پاکی- تبهکاری- ویرانگری- زیان رسانی- نا درستی – نا بکاری- پیمان شکنی و…

 ماتریالیسم دیالکتیک تاریخی: ماتریالیسم برآمده از زبان فرانسوی و نام یک دبستان فرزانی یا ( مکتب فلسفی ) است  که ماده را سرچشمه و بُنیاد هستی می داند و به نیروی  فراسوی ماده باور ندارد. از این دیدگاه خرد و اندیشه نیز چون بر آمده از مغز آدمی است، پس مانند هر پدیدۀ دیگر در جهان هستی سرشتی گیتیانه دارد. ماتریالیسم تاریخی – ماتریالیسم دیالکتیک – ماتریالیسم مکانیست، گفتمان هایی در کرانه های گوناگون از این جهان بینی هستند،  مارکس و انگلس را می توان از نامدارترین فرزانگان این دبستان بشمار آورد.

شوند: دلیل – انگیزه

دانش بزرگ: « مَزدا » یک واژه ی دو بهری برآمده از زبان گاتهایی است،  بهر نخست این واژه {مَز} به چم بزرگ، ستُرگ، درشت،  پُر شکوه،  والا، گُنده،  گِران،  تَنومند،  فَراخ،  پهن، دامنه دار،  پُر پَهنِه،  پَهناور، گُستران، و جز اینها است.. همان است که در زبان انگلیسی در واژه های: mass – messiness-  و همکردهای آن مانند mass production- mass meeting   و جز اینها دیده می شود.   بهر دوم « دا » که برخی آنرا از ریشه ی « دَهَندگی»  دانسته و برخی از بُن واژه ی دانش بشمار آورده اند، بنا براین همدایش یا همکرد این دو بهر می شود « دانش بزرگ».  اهورا مزدای زرتشت در فراسوی هستی جا ندارد، اهورا مزدا یا مزدا اهورا  نام آن نیروی هستی بخشی است که زرتشت آن را آراسته به خرد می داند نه بی بهره از خرد.

 دُژ آگاه:  دژخیم- سهمگین – خشمگین-  هراس آور- روزبان- جلاد. میر غضب

 نخجیر: شکار – آنچه شکار شود – نخجیر جوی : شکارگر – در پی شکار

  اَشَوَن ashavan: پیرو زرتشت،  کسی که جَهِش و جُنبش خود را  در میدان زندگانی هماهنگ با اشا کرده باشد، زرتشت خود را یک « اَشَوَن » نامیده است ، از همین رو  است که  « اَشو زرتشت » نامیده می شود .

 نَسَخت: از بُن واژه یا مصدر سَختَن در چم:  سنجیدن- وزن کردن

 بر آورد گرد: چیزی بر جای نگذاشت

چمان و چران: چَمان از بُن واژه ی چَمیدن – خرامیدن،  و چران در چم: چریدن است.

 پی:  پای – جای پا

 پویان :  از بُن واژه ی (پوییدن ) در چم رفتن است .

 سمنگان: نام شهری در خراسان  بزرگ در دوران باستان

ایدون: چنین – همچنین

 اختر: ستاره – ستاره بخت – در اینجا اشاره به روزگار است.

 گَو: پهلوان –  مرد درشت اندام و دلیر و رزمنده.

  نیرم: نریمان: پدر سام، پدر زال ، پدر رستم

 کلاه: تاج – دیهیم – نشان بزرگی

 فَسیلَه:  گله – رمه – گله ی اسب و استر و خر

 پویه: از بن واژه ی پوییدن، در چم: رفتن – دویدن

  بور:  سرخ –  اسب سرخ رنگ.   تیز بور: اسب تیز دونده ی سرخ رنگ

 گاو ماهی: گاوی که پای بر پشت ماهی دارد. در افسانه های ایرانی زمین بر پشت چنین گاوی ایستاده است.

  ماغ: مرغابی سیاه رنگی که بر آب می نشیند.

گُهر – گوهر : سرشت – بنیاد- نهاد- تخمه- با گهر: پاک سرشت- پاک تخمه- نژاده

 تیغ زن:  رزمنده با شمشیر – شمشیر زن

 دستور: پروانه ی کار- فرمان – رایزنی

 خِفتان: جامه ی سنگین رزم که از ابریشم و پشم می بافتند بگونه ای که شمشیر بر روی آن می لغزید.

 شگفتیدن:  در شگفت ماندن – شگفت زده شدن.

 دسته : گُل دسته – دسته گُل

 شبگیر: بامداد-  آغاز روز – سپیده دم

 خوالیگر:  خورشگر – آشپز

 کوس: فرو کوفتن- کوفتن – آزاری که از دوش به دوش یا پهلو به پهلوی یکدیگر زدن فراهم آید..

 پَر کرکس: در اینجا اشاره به سیمرغ،  پرورش دهندۀ زال است که چون آن را به آتش کشند سیمرغ بی درنگ رخ نشان خواهد داد.

زیر گرد: به خاک کشیدن

رستم و سهراب از دیدگاه زرتشت- بخش یکم

هومر آبرامیان

هر ایرانی از دوران کودکی تا کهن سالگی،  سدها بار سرگذشت اندوه بار سهراب را شنیده و زانو به زانوی رستم در غم جانکاه او گریسته است!.

سخن سرایان، نگار گران، چامه پردازان، خُنیاگران و دیگر هنرمندان ایرانی هریک به اندازه ی دانش و توانش  خود کوشیده اند تا کرانه های نادیده یی از این غم نامه را به نمایش بگذارند، ولی در هزار سال گذشته هیچیک از این فرزانگان نکوشیدند که این داستان را در چارچوب آموزه های زرتشت بر رسند و درونمایه ی داستان را از دیدگاه اشو زرتشت ورجاوند به داوری بنشینند.

در چند دهه ی گذشته فرزانگان بزرگ نامی مانند: شاهرخ مسکوب ، فریدون جُنیدی ، جلیل دوستخواه، و تنی چند از دیگر بزرگان فرهنگ و ادب ما  کوشش های بسیار ارزشمندی در راستای شناخت پیوندهای شاهنامه و گرامی نامه ی  اوستا بجا آوردند و کوشیدند تا رازوارگیهای شاهنامه را از راه اوستا شناسی باز گشایند، ولی هیچ کس نکوشید تا شاهنامه را با آموزه های زرتشت به سنجه بگذارد.

این جای تهی از آن روست  که فرزانگان ایرانی دیر زمانی است که با جهان بینی زرتشت بیگانه مانده اند. از این رو پس از هزار سال که از زندگی شاهنامه می گذرد هنوز هم سهراب را پهلوان بچ ی پهلو شکافته یی می پندارند که شور دیدن پدر او را به ایران کشاند تا دست زور آور رستم گل سرخی بر پهلویش بکارد و آن جنگل جوانه ی اُمید را از درخت پر شاخ آرزو بر کَنَد

فرزانه ی ارجمندی بنام ایرج طبیب نیا دریک نامه ی بسیار خواندنی بنام: {در ستیز رستم و سهراب} چاپ انتشارات فردوسی، در بخشی زیر نام: در این داستان سخن بر سر چیست؟ کوشیده است تا دیدگاههای گوناگون را فرا روی خوانندگان خود بگذارد، با سپاس از کوششهای ارزنده این فرزانه ی گرانمایه ، در اینجا به برخی از این دیدگاهها از دفتر ایشان نگاه می کنیم:

نظر شایع و مقبول همان است که از ظاهر متن دستگیر می شود، گرایش نهاد انسانی و کشش قومی به اشک افشاندن برای بی گناهی که مرگ ظالمانه، بی جهت و نابهنگام بر او چیره شده است، بویژه که جوان و تازه سال هم باشد، این «  … بر آمده از مردم و سرزمینی است که جوان و مرگ جوان برایش به عنوان یک اسطوره قدیمی و شاید قدیمی ترین اسطوره ها وجود دارد، که نمونه هایش را در سهراب و سیاوش و علی اکبر و قاسم و…داریم ».  (محمود دولت آبادی: ما نیز مردمی هستیم- نشر پارسی 1368 )

  نظر دیگر آن است که رستم پی بُرده که سهراب فرزند اوست و چون خویش را بر سر دو راهه ی انتخاب مهر وطن  و مهر پدری  یافته، راه نخست را بر گزیده است: این تردید رستم با تردید «هملت»  قابل مقایسه است، منتهی شکسپیر آن را بیان می کند ولی فردوسی در پرده می پوشاند و خواننده را به تفکر وا می دارد.  (محمود شفیعی: تضاد دو وظیفه و غلبه ی یکی بر دیگری – دانش و خرد فردوسی- انجمن آثار ملی – تهران 1350 رویه 333 )

 در داستان رستم و سهراب غرور ملی و سابقه ی جهان پهلوانی به رستم فرصت نمی دهد که بگفتار نو رسیده جوانی که از توران بجنگ او آمده است توجه کند … رستم احساس و عاطفه را زیر پا می گذارد تا آنجا که هر چه سهراب نشان پدر از او می خواهد رستم از بیم شکست ایران و سرافکندگی بگفته هایش اعتنایی نمی کند .

دارندگان این نظر، آن را کاملا مبتنی بر گفته ی خود فردوسی می دانند که در داستان رستم و اسفندیار بر سبیل مفاخره، رستم به اسفندیار ابراز می دارد:

همان  از پی شاه فرزند را        بکُشتم  دلیر خردمند را

که گُردی چو سهراب دیگر  نبود       به  زور و به مردی و رزم آزمود

 شاعری در این که رستم، سهراب را به خاطر « مهر میهن » کشته اینگونه گفته است:

 

                    گر پسر خصم وطن باشد بایدش پهلو درید

                                                                       مهر میهن بایدت از تهمتن آموختن

 

« در همین راستا سروده ی بسیار شورانگیزی از سخن پرداز خوش پرداز روزگار ما { علیرضا شجاع پور} هست که در بخش پایانی این گفتار ارمغان خواهم کرد»

 نظر دیگر حاکی از آن است که این نبرد، نبردی میان « کهنه » و «  نو »  و میان «پیر» و «جوان » بوده است:  در این داستان رستم مظهر پیری و کهنگی است و سهراب نماینده جوانی و نوی، در یک چنین جهان بینی  کهنگی و سُنت است که بر نو آوری غلبه می کند..  (عباس میلانی: تجدد و تجدد ستیزی در ایران ، نشر آینه تهران 1378 )

 برخی از طرفداران نظریه ی  ماتریالیسم دیالکتیک تاریخی  و معتقد به اینکه نبرد طبقات « موتور تاریخ » است بروز چنین نبردی را در جوامع بشری بعید نمی دانند: «تاریخ بشریت جنبشی همیشگی است از قلمرو ضرورت به پهنۀ آزادی و آنرا پایانی نیست. در یک جامعه طبقاتی نبرد هرگز بپایان نمی رسد و جنگ (تضاد) میان نو و کهنه، میان حق و باطل در جامعه بدون طبقه ( در دوران تسلط پرولتاریا ) همچنان ادامه دار خواهد ماند.

 بر اساس ( داستان ادیب ) نیز تحلیل هایی صورت گرفته است. برخی از مفسرین ایرانی با توسل به عُنصر پدر کشی  در داستان اُدیپ، قائل به عُنصر  پسر کشی  در داستان رستم و سهراب هستند و دامنه ی سخن را به مباحث جامعه شناسی و روانشناسی کشانده و می گویند: در آداب و تفکر غرب « پدر کشی » به معنای توفیق نسل نو است بر نسل گذشته، و تمایل به برتری جویی و نو گرایی است بر سنت گرایی. حال آنکه در سازمان اجتماعی و شاید دستگاه فکری « شرق»  قضیه بر عکس است . سنت گرایی و سنت گرایان مجالی به نو جویان و حتی نو باوگان نمی دهند »… سپس بر پایه این استدلال، یکی از عوامل عقب ماندن جوامع شرقی را در این جریان می بینند. « این نظریه فریدون رهنما است به نقل از یکی از شاگردان ایشان»

این نظر از جهاتی درست می نماید . اما از جهاتی دیگر می توان این خرده را هم بر آن گرفت که در شاهنامه و در تاریخ  پسرانی که پدر را کشته اند نیز هستند. یک نمونه آن ضحاک است، نمونه دیگر آن گشتاسب. در تاریخ ایران هم نمونه ها بسیارند. از سوی دیگر، در شاهنامه سیاوش و اسفندیار هستند که هر یک به گونه ای پدرهاشان سبب ساز نابودی آنها می شوند. سیاوش بخاطر عشق کیکاووس به سودابه، و اسفندیار بخاطر عشق گُشتاسب به گسترش دین بهی، و البته هر دو پدر در باطن عاشق حفظ قدرت پادشاهی، از این روی شاید بتوان گفت که این ماجرای «پسر کشی»  ممکن است از اندیشه های خود فردوسی باشد.

 برخی در بررسی این ماجرا به تحلیل های روانشناختی روی آورده ، سخن از (عقده ی اُدیپ) و (عقده رستم) گفته اند و بر پایه ی مقایسه ی این به اصطلاح دو «عُقده» به بر رسی های روان شناختی پرداخته اند، مراد از «عُقده رستم» همان عُنصر « پسر کشی » است که در بالا به آن اشاره شد. (فروید) « زنای با محارم » را عُنصر اصلی داستان اُدیپ شناخته است، و منظورش از «عقده ی  اُدیپ» تمایل و کشش پسران است به سوی مادران، و تنفر پسران از پدر. (اریک فروم) « پدر کشی » را عُنصر عمده و این داستان را سَمُبلی از شورش پسر بر ضد اقتدار پدر می داند.  پل ریکور، « کوریِ» اُدیپ را عنصر اصلی می بیند، و به دنبال یک مقایسه می گوید «اُدیپ»  با کور شدن چشمِ سَر به بینایی چشم سِرمی رسد… (رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی صص 499-500 )

 نظر یکی از پژوهندگان معاصر نیز در خور توجه است. ایشان نوشته اند که:

… دیگر از گره های بزرگ روانی آدمی حسادت نسل پیر به نسل جوان است، چیزی که من (عقده ی رستم ) خوانده ام . موضوع داستان رستم و سهراب چیزی جز بیان این عقده ی  روانی نیست…(دکتر محمود صانعی: فردوسی استاد تراژدی– رویه10 )

 از منظر گاهی دیگر گفته می شود که این سهراب که «هنوز بوی شیر آیدش از دهان » علیه نظام موجود قیام کرده و سزایش مرگ است:

به رستم دهم تاج و تخت و کلاه          نشانمش بر گاهِ کاووس  شاه

به  گیرم   سر  تخت   افراسیاب        سر   نیزه   بگذارم   از  آفتاب

چو رستم  پدر باشد  و من  پسر         نباید    بگیتی    یکی    تاجور

این زمینه مجال بحث های گسترده یی را فراهم آورده است، آنچه از خود شاهنامه دریافت می شود تا اندازه یی مبهم است، زیرا از یک سو قصد آمدن سهراب را به ایران یافتن پدر می گوید، و از سوی دیگر حوادث را چنان می چرخاند که او با لشکری آراسته به ایران سرازیر می شود. برای یافتن پدر چه نیازی به سپاه و سپاهی است؟ پیدا است که سهراب دیدن پدر را بهانه کرده است، پدر را می شود مسالمت جویانه یافت. با لشکریان و پهلوانان تورانی به سپاه ایران تاختن و گرفتن دژ سپید به آن صورت، نشانۀ سرِ سِتیز داشتن است. او حتی اگر در باطن می خواسته پدر را به سَروَری برساند باز نمی باید چنین ستیزه جویانه رفتار کند و شاید بتوان آن را از خوی کودکی و جوانیش دانست. چون به دفعات می بینیم که او مشتاقانه خواستار شناختن رستم است. اما سخنی که دم آخر می گوید پردۀ ابهام را دو باره بر ماجرا می پوشاند:

بسی  روز  را  داده  بودم نوید        بسی  کرده   بودم   ز  هر  در  امید

آخرین سخنش با پدر، دم رفتن از جهان این است که رستم مواظب باشد ایرانیان بر لشکر تورانی همراهش گزندی نرسانند. برای یافتن پدر چه  نویدی می توانست به سپاهیان توران داده باشد جز آن که آن ها را به شکست ایرانیان و تسخیر ایران دل گرم کرده باشد.

در زیر با شمه یی از برداشت های چند تن از پژوهندگان در این مورد آشنا می شویم:

در داستان رستم و سهراب در گیری میان مشروعیت (Legitimacy) و صلاحیت (Competence) است. سهراب رسم حاکم ، که کیکاووس و افراسیاب را به عنوان شاه مشروع پذیرفته است ، مردود  می داند و علیه آن قیام می کند تا حکومت جهان را به دست رستم بسپارد. به عقیده او صلاحیت حکومت با رستم است، ولی در این درگیری آن سرِ اختلاف را شخص معینی نگرفته است، بلکه در گیری میان فرد و جهان است، یعنی سهراب علیه یک نظام جهانی قیام می کند.  (  جلال خالقی مطلق: عناصر درام در برخی از داستانهای شاهنامه – ایران نامه سال دهم – شماره اول زمستان 1370 ص71 )

مشروعیت پادشاهی در سنت آن زمان داشتن فره ایزدی است، این یک ( فیض الهی) و یکی از پایه های اصلی ارکان حکومت است. پس نشاندن رستم، که آن فَرَّه را ندارد بر جای کیکاووس، هر چقدر هم نادان و نا سپاس، طغیان علیه نظام حکومتی و ایزد است . حال آنکه رستم هم نظام را پاس می دارد و هم خدا را. تضاد اصلی رستم و سهراب در اینجا است، اما این سر کشی سهراب ریشه در شرارت ندارد. « تضاد میان او و رستم در این مورد تضادی عمیق و روشنگر است »… سر کشی سهراب را با میزان های انسانی نمی توان سنجید، از آن رو که در نهایت امر سر کشی او در برابر خواست خدا است.     (جروم کلنتون: ایران نامه سال هفتم)

در نظام کشورداری، یا بگفته ی فردوسی « آیین شهریاری » پهلوانان وظیفه ی پاسداری مملکت را دارند و هرگز به فکر پادشاهی نیستند، حتی اگر فره هم داشته باشند:

ز شاهان مرا دیده  بر دیدن است     ز تو  داد و از من پسندیدن است

پدر در پدر شاه  ایران تویی      گُزین سواران و شیران تویی

از این پس همه نوبت ما است رزم     تو را جای تخت است و بِگماز و بزم

مرا پهلوانی نیای تو داد      دلم را خرد هوش و رای تو داد

از خطابه سام بهنگام بر تخت نشستن منوچهر

بگماز= می

تعهد پهلوانان به مملکت است نه به پادشاهان… از همین رو ست که در خاندان سام، هر هنگام که شاهی ناشایست حکم می رانده پهلوانان در برابر او می ایستاده اند تا کارش را درست انجام دهد ولی هرگز در پی براندازی و جانشینی او بر نمی خاستند، پس اگر سهراب در برابر این نظامِ « کهن آیینی» ایستاده و در خیال براندازی است، و بدنبال « نو آیینی » و بر قراری نظمی تازه آمده لابد سرایی جز مرگ نمی تواند داشته باشد. (باقر پرهام: مبانی و کارکرد های شهریاری در شاهنامه – ایران نامه سال دهم شماره اول زمستان 1370 )

پژوهنده یی دیگر، اما نگاهی بر خلاف دارد و این نو آیینی را مثبت ارزیابی می کند:

« .. سهراب از توران به ایران آمد تا دو کشور را بگشاید، دو پادشاه را براند و دو جهان پهلوان، خود و پدر – را فرمانروای جهان کند. جُنب و جوش این پهلوان ِ جوانمرگ برای کاری بزرگ است: برداشتن مرزها، یکی کردن دو کشور و دو پادشاهی، جهان را دگرگون کردن و راه و رسم نوی پی افکندن!!.. ».  (شاهرخ مسکوب : بخت و کار پهلوان در آزمون هفت خان – ایران نامه سال دهم شماره 1 1317 )

 تعبیر دیگر در زمینه تاریخ است. این داستان را « بیان واقعیت دردناک تاریخ گذشته » می دانند و می گویند:

« تضادی که پایه ی تراژدی رستم و سهراب است، تضاد داد است با بیداد و آنچه تراژیک است سر نوشت «داد» است که در طول تاریخ مقهور بیداد بوده است.  ( ف. م . جوانشیر: حماسه داد – انتشارات حزب توده ایران – چاپ دوم  1360صص 337  334 )

در زمینه هستی شناسی نیز داستان را بررسی کرده و گفته اند که آن:

« تمثیلی است گویا و روشن در برخوردها و صدمات بی حاصل آدمی!.. جنگ رستم و سهراب شدیدترین و فجیع ترین نوع بر خورد آدمی را مشخص می سازد. در جدال رستم و سهراب زندگی پر تلاش آدمیانی که همه فعالیت های آنان بر ضد خودشان خواهد بود نشان داده می شود.  در این جدال سهراب بسوی مرگ و نیستی می رود و رستم هم البته از زندگی بیزار می شود!!.. ( محمد مهدی ناصح : بحثی مختصر در باب داستان رستم و سهراب – مجموعه سخنرانیهای سومین تا ششمین هفته فردوسی – دانشگاه فردوسی مشهد 1357 صص 84-61 )

گفته شده است که فردوسی خود ماجرای تلخ با پسر جوان خویش داشته و نا کامی پسر و تندی خود را با او،  بدین گونه باز گو کرده است.

فرضیه یی دیگر کلّاً در زمینه عرفانی بیان شده است . و آن داستان رستم و سهراب را مبارزه رستم با نفس اماره اش به شمار می آورد.  ( علیقلی محمودی بختیاری : شاهنامه آبشخور عارفان- نشر علم تهران 1377 )

پژوهنده یی گرامی و صاحب نظر در بررسی درخشان خویش پیرامون چگونگی حماسه ملی ایران، بخشی از نوشته ی خود را به تحلیل داستان رستم و سهراب اختصاص داده است. در این تحلیل که در زمینه حماسه با معیارهای آن انجام شده نویسنده برآن است که:

« این حماسه ی تراژیک از کار کردهای گوناگونی برخوردار است که باید آنها را در کلیت به هم پیوسته شان تحلیل کرد… اگر چه موضوع حماسی رستم و سهراب، موضوع جهانی است، اما هر فرهنگی به اقتضای شرایط ذهنی و خصایص کلی موقعیت خویش، ساخت ویژه ای برای آن آفریده است. ساخت این داستان و پرداخت شخصیت ها و روابط و موقعیتها و گره های آن صرفاً ایرانی است» و بر پایه همین خصلت « صرفاً ایرانی» است که ایشان به تحلیل  مواردی چون: تقدیر – نو آیینی – تضادهای مختلف فردی و اجتماعی – کار کردهای پهلوانی –  یگانگی و بیگانگی و چند گانگی ها می پردازد و افق های بدیعی پیش چشم خواننده می گشاید.  (محمد مختاری : حماسه در رمز و راز ملی – نشر قطره 1368 )

دیدگاهی دیگر بر آن است که مرگ سهراب جوان و گریستن بر پیکر بی جان او رازی نمادین را بازگو می کند. آن گونه که  در واقع مویه ی رستم بر کُشته ی فرزند جوانش تنها زاری پدری فرزند مرده نیست، بلکه به یک معنی گریه کودکی است که تازه پای به جهان نهاده است!..  و سپس در پی مقایسه دوران کیکاووس و کیخسرو می افزاید:

« … بنا بر این اگر رستم پیر و فرسوده ی دوران دوم سلطنت کاووس بخواهد بعنوان جهان پهلوان کیخسرو جوان زندگی خود را ادامه دهد، او نیز باید از نو جوان شود و پوسته ی  خستگی و فرسودگی که وجود او را در بر گرفته است از تن بیاندازد. از این دیدگاه، داستان جنگ رستم و سهراب فی الواقع بیان سمبولیک این دو باره جوان شدن رستم پهلوان است!..  (محمود امید سالار: رستم و سهراب و زیر بنای منطقی حکایت در شاهنامه – ایران شناسی سال دوم  1369صص 369-342 )

 واپسین نگاه بسوی عرفان است، می گوید:

« …  ضرورت بررسی امکان حضور عناصر عرفانی در شاهنامه از آن جا است که برخی از پژوهندگان، متن شاهنامه را بکلی فاقد اندیشه های عرفانی می دانند در حالی که صاحب نظرانی هم هستند که خلاف این را ابراز می دارند. از مطالعه آرای ایشان چنین بر می آید که شاهنامه فردوسی برای اندیشمندان پس از فردوسی دریچه ای بوده است جهت آشنایی با عرفان ایرانی پیش از اسلام، بعبارت دیگر می توان شاهنامه فردوسی را یکی از حلقه های پیوند ادب و عرفان ایران پیش از اسلام به فرهنگ پس از آن به شمار آورد.  با مروری بر تاریخ و آغاز گسترش جنبش عرفانی ایران در می یابیم که این نهضت کمابیش از هنگامی آغاز شد که ایرانیان چون دانستند دویست سال قیام های نظامی و سیاسی شان برای پس راندن حکومت تازیان به هیچ نتیجه ای نرسیده است راهی تازه بر گزیدند. پایه گزاران و طلیعه داران عرفان ایرانی، اندیشمندان و ایران دوستانی بودند که با حربه ای مشابه به جنگ با اسلام بر خاستند تا قدرتش را از درون متلاشی کنند.

فردوسی که از زمره همین ایران دوستان بود چگونه می توانست نسبت به این نهضت و این حربه بی اطلاع باشد؟ پس چنانچه فردوسی را یکی از نخستین عرفانی نویسان پس از اسلام بنامیم سخنی بگزاف نگفته ایم.

****

اینها نمونه هایی بودند از دیدگاههای برخی از فرزانگان ایرانی پیرامون داستان رستم و سهراب که بکوشش فرزانه ی گرانمایه ایرج طبیب نیا در نامه ی ارجمندی بنام: در ستیز رستم و سهراب  گرد آوری شدند. می بینیم که بگفته ی مولوی بلخی:

هر کسی از ظن خود شد یار من    از درون من نجُست اسرار من

از میان همه ی فرزانگانی که در این دفتر از دریافت هاشان  نمونه هایی برگرفته شد، هیچ کدام کمترین یادکردی از جهان بینی زرتشتی نداشتند!..  به روشنی پیداست که این بزرگان فرهنگ و ادب ایرانزمین، نه زرتشت را می شناسند و نه پیام ورجاوند و جهانساز او را .

آن فرزانه یی که می گوید:

 … مشروعیت پادشاهی در سنت آن زمان داشتن فَرَّه ایزدی است

از یاد برده است که فریدون  با خیزشی جانانه ضحاک را بزیر کشید و بر جای او نشست، و کیخسرو نیز هنگامی که خود را برای نبرد با افراسیاب آماده می کرد، در اندیشه ( فَرَّه )  افراسیاب نبود!. و هنگامی که رستم در همین داستان به کیکاووس می گوید:

همه  کارت از یکدگر بدتر  است     ترا شهریاری نه اندر خور است!

چنین تاج بر تارک بی بها (گوسفند)      بسی بهتر اندر دم اژدها

من آن رستم زال نام آورم        که از چون تو شه خم نگیرد سرم

تو اندر جهان خود زمن  زنده یی        به کینه چرا دل پراکنده یی

چو خشم آورم شاه کاوس کیست!.      چرا دست یازد بمن توس کیست!

چه کاوس پیشم چو یک مشت خاک!     چرا دارم از خشم کاوس باک

در اینگونه سخن گفتن پهلوان با پادشاه، آیا نشانی از فَرَّه ایزدی  دیده می شود؟!..

زرتشت که یکی از بنیاد گذاران و درفش داران فرهنگ ایرانشهری است در هیچ کجا از چنین فَرّه یی سخن نگفته، و بجای آن آدمی را در گزینش راهبر یا بهتر است گفته شود: « شهریار» ، آزاد گذاشته است، در بند نهم از سرود سی و یکم یسنا می گوید:

ای مزدا اهورا ،

 از توست پاکی و پارسایی ،

از توست خرد مینوی جهان ساز.

 تو به آدمی آزادی گزینش راه داده ای

 تا راهبر راستین خویش را بر گزیند

 و از راهبر دروغین سر بتابد!.

 این بخش از سرود زرتشت را می توان از نخستین نشانه های مردم سالاری در جهان باستان بشمار آورد، این سخن دیرزمانی پیش از آن سروده شد که تنها ده در سد از مردان آزادِ آتن در کار کشورداری و دادگذاری دست داشتند،  آن نود در سدِ دیگر که زنان و بردگان بودند « آدم » شمرده نمی شدند! تا از  دموکراسی آتنی بهره یی داشته باشند، ولی در پیام  زرتشت دو نکته به روشنی پیداست، نُخُست اینکه سخن از «آدمی» در میان است، نه از زن و مرد یا برده و آزاد. دوم اینکه اگر « راهبر»  از فروزه های: خردمندی – دادگری – مهر گستری – شادی پراکنی – نو سازی و بهسازی جهان برخوردار نیست، مردمان باید در برابرش بایستند و با  او  برزمند:

 10/31

آنگاه،

از میان آن دو ،

 مردمان می باید ، 

راهبری راستین برای خویش بر گزینندَ!           

 که درست کردار باشد

 و اندیشه نیک را بیفزاید

ای مزدا ،

هرگز راهبری فریبکار ،

با وانمود به راستی و پاکی ،

نمی تواند آورندۀ پیام تو باشد    { به سخن دیگر: فَرَّه ایزدی ندارد!}

در بند هیجدهم همان سرود می گوید:

پس شما هیچیک،

 به گفتار و آموزشهای دروند   ( دروند = ناراستکار- تباه کننده)

گوش فرا مدهید، زیرا دروند

بی گمان خانه و ده و شهر و کشور را

به ویرانی و تباهی می کشاند.

پس در برابر دروند بایستید و با او برزمید..    (کاری که کاوه و فریدون و کیخسرو کردند )

آن فرزانه یی که فردوسی را  نخستین عرفانی نویس پس از اسلام می نامد بما نمی گوید که فردوسی از کدام عرفان ایرانی چیز می نوشت که سنگ زیرین آن را زرتشت پی نگذاشته بود؟. بدون شناخت زرتشت و اهورامزدای او چگونه می شود از ( عرفان ایرانی پیش از اسلام ) سخن گفت؟!..

و فرزانه یی که هوا دار ماتریالیسم دیالکتیک تاریخی است و « تاریخ بشریت را جنبشی همیشگی و بی پایان از قلمرو ضرورت به پهنه ی آزادی » می شناسد آیا هرگز شنیده است که زرتشت بنیاد آموزه های خود را بر شالوده های ماتریالیسم دیالکتیک تاریخی  نهاده بود؟.

با اندوه بسیار می بینیم که فرزانگان ایرانی در بررسیهای فراخدامن و ژرف خود، به سراغ همه ی فرزانگان جهان می روند و به همه ی چرخه ها سر می زنند ولی هیچ یادی از زرتشت نمی کنند!.  شاید یکی از انگیزه های  کم مهری فرزانگان ایرانی نسبت به زرتشت، کوشش بد فرجامی باشد که از سوی دوست و دشمن  بکار گرفته شد تا از این بزرگمرد تاریخ اندیشه یک (پیامبر!) بسازند و او را در کنار پیامبران دین های ابراهیمی  بنشانند!. دور نیست که همین تن پوش پیامبری،  فرزانگان ایرانی را از پیرامون زرتشت پراکند، چرا که خرد گرایان و دین فروشان در هیچ کرانه ای آب شان بیک جوی نمی رود!.

امروز بایسته ترین خویشکاری ما این است که این تن پوش تنگ پیامبری را از بالای بلند زرتشت برداریم و گوهر اندیشه های جهان آرای این بزرگمرد فرزانش و فرزانگی را بدون تن پوش پیامبری به داوری بنشینیم.

یکی از واژه  های بُنیادین که ما را با درونمایه پیام زرتشت آشنا می سازد « اشا Asha » است. این واژه بیش از 180  بار در سرودهای زرتشت بکار رفته و تَر زبانان ( = مترجمین) آن را: هنجار هستی – ریتم کیهانی –  نیروی پیشرفت دهنده ی جهان –  بهترین راستی –  نیروی سامان بخش جهان و جز اینها دانسته اند.

زرتشت در پی کَند و کاو هستی شناسانه ی خود، به دو راز بزرگ هستی پی برد: نخست اینکه دانست که در جهان هستی هیچ باشنده یی جداسر و ایستاده بخود نیست!. همه ی باشندگان، از کوچکترین ریزه های نا دیدنی،  تا بزرگترین کهکشانهای نا دیدنی که در پی گسترش دانش کیهان شناسی و بزرگ نمایی تلسکوپ ها هر روز بر شمارشان افزوده می شود، همه و همه  پیوسته و وابسته به یکدیگرند!. میدانِ جهش و جُنبش هر تکه یی از جهان هستی بسته به پیوند آن تکه با دیگر تکه های  پیرامون او است.

شاهین و گنجشک هر دو پرواز می کنند، ولی  فراخی میدان پروازشان به یک اندازه نیست،   شاهین اگر چه در گستره یی فراخ تر و آسمانه یی بلند تر پرواز می کند، ولی سرانجام  میدان پرواز او نیز در جایی بسته می شود، چرا که دیگر باشندگانِ پیرامون، از نیروی کشش زمین گرفته تا دیگر پدیده های هستی، میدان پرواز او را می بندند!..

دومین رازی که زَرُتشت شناخت این بود که: کران تا کران گیتی در زیر فرمان هنجاری  برآمده از یک دانش بزرگ «مزدا»  بسر می برد.

هر اندامی از اندامهای بیشمار گیتی تا هنگامی خواهد توانست در چنبر هستی بماند که از این ریتم کیهانی و سامان همگانی فرمانبرداری کند!.  رویش و بالش گیاهان- زایش و میرش زیستمندان- و جَهِش و جُنبش همه ی تکه های این هستیِ بیکران بسته به فرمانبرداری و هماهنگی آنها با آن ریتم کیهانی و هنجار فرمانروای بر هستی است!.  هر گاه تکه یی کوچک یا بزرگ از زیر آن فرمان سر بتابد به یک دَم از میان خواهد رفت!. و جای خود را به دیگر باشندگان خواهد سپرد، درست همانند شَخانه ها (= شهاب) های آسمانی که دیرزمانی در زیر آن فرمان بسر بردند و توانستند در جام هستی بمانند، ولی همین که سر از فرمان آن هنجار همگانی بر تافتند در یک دم از گذرگاه خود بیرون افکنده شدند و با شتابی شگفت انگیز به نیستی گراییدند!.  زرتشت  این هنجار فرمانروای بر هستی را « اشا »  نامید.

در چشم انداز هستی شاسانه ی زرتشت، اشا برآمده از مزدا (= دانش بزرگ ) است  ولی با مزدا  این همان نیست، اشا  در مزدا می گنجد، ولی مزدا در اشا نمی گنجد!.  مزدا هستی بخش بزرگی  است که آسمان ها و زمین و پُری آنها را از هستی خود پدید آورد، و اشا را به سازماندهی و سامان بخشی آنها بر گُمارد، درست همانند ساعت سازی که سامان و هنجاری پدید آورد تا بر جَهِش و جُنبش همه ی تکه های آن فرمان براند…  تا زمانی که آن هنجار بر تکه های گوناگون آن ساعت فرمانرواست، زمان سنج ما زمان درست را نشان خواهد داد، ولی هنگامی که آن هنجار در جایی شکسته شد، زمان سنج ما از نشان دادن زمان درست ناتوان خواهد ماند و یا برای همیشه از کار خواهد افتاد!..

 از آنجایی که آدمی هم  مُهره یی است همانند همه ی دیگر مهره ها و پیوسته به زنجیره ی بیکران هستی، پس همه ی آن بر بَست ها و سامه هایی که بر سراسر هستی فرمان می رانند، بر تن و جان و روان آدمی نیز فرمانروایی دارند، از این دیدگاه،  شاد زیوی و  بهروزگاری و شادکامی از آن کسی خواهد است که اشا  یا همان  هنجار فرمانروای بر هستی را بشناسد و اندیشه و گفتار و کردار خود را با آن همسو کند.

تن آدمی بهترین گواه این سخن است:  می دانیم که  تن ما از اندام هایی مانند دل و مغز و جگر و ریه و روده  و کَبِد و جز اینها فراهم آمده و تندرستی و بهروزگاری ما در گروِ  ساز و کار و هماهنگی آنها با یکدیگر است، همه این اندام ها بی آنکه ما دستی در کار شان داشته باشیم در یک سامان و هنجاری بسیجیده کار می کنند و شادابی و سرشاری ما را پدید می آورند، آنچه که این اندام ها را در پیوندی همساز و هماهنگ با یکدگر بکار وا داشته همان اشای تن است،  تا زمانی که این اندام ها در زیر فرمان اشایی که بر آنها فرمانرواست باشند، ما از تندرستی و شادابی برخوردار خواهیم بود، ولی هنگامی که یکی از این اندام ها از  اشا سر بتابد، راه را بر بیماری و کاستی و تباهی باز می کند و چراغ زندگانی ما را در گذرگاه باد می گذارد!..

این اندام ها به چیزهایی نیاز مندندکه بر آوردن آنها خویشکاری ماست، مانند: هوای پاکیزه – خوراک و نوشاک بایسته – پوشاک شایسته – خواب بسنده – ورزش و جز اینها.. اگر ما اشای  تن خود را بشناسیم و از خوراک و نوشاک شایسته و پوشاک بایسته بهره بگیریم، و هوای پاکیزه به ریه های خود برسانیم، و به اندازه ی بسنده (نه کمتر و نه بیشتر) بخوابیم،  و خود را به فروزه های نیک منشی- نرمخویی– مهر ورزی – بی نیازی – دِلیری و جز اینها نیز آراسته بگردانیم،  از زندگانی دراز همراه با بهترین شادمانی برخوردار خواهیم بود، ولی اگر اشای تن خود را نشناسیم، هوای ناپاک، و خوراک و نوشاک ناشایست، و دود و دَم کُشنده،  و داروهای زیانبار به تن خود برسانیم،  و کمتر یا بیشتر از اندازه بخوابیم،  و خود را به پلیدی های خشم و کینه و رشک و ترس و زیاده خواهی نیز بیاراییم، آنگاه خود را از تندرستی و شادکامی بی بهره کرده ایم ،  چرا که  اشای تن را شکسته ایم!.

نمونه ی دیگر اشای خانواده است،  در خانواده یی که زن و شوهر در همسری و همسنگی به سر می بَرَند، ارج یکدگر می دانند و با راستکاری و پیمانداری در ساختار خانمانِ آباد از یکدگر پیشی می گیرند، همه ی هموندان آن خانواده از بهترین شادمانی برخوردار خواهند بود، چرا که اشا بر آنها فرمانرواست، ولی اگر راستکاری و پیمانداری از میانه بر خیزند و جای خود را به دروغ و ناراستکاری و نامهربانی و نا سپاسی بسپارند، آنگاه تیره روزگاری رخ می نماید و خانواده از هم می پاشَد،  چرا که اشای خانواده شکسته شده است.

شناخت  اشا  همان دانش بزرگی است که فردوسی آنرا شالوده ی بنیادین توانمندی های آدمی شمرده و گفته است:

توانا بود هر که دانا بود        ز دانش دل پیر برنا بود

سخن سرایی که در کار سرودن بزرگترین رزمنامه ی پهلوانی است، توانایی را در تَهَمتَنی و زور آوری نمی داند!.. در دانایی و خرد ورزی می داند!. و این دانایی بسیار فراتر از دانش پزشکی و دانش مهسازی(= مهندسی) و سپاهیگری و کیهان شناسی و دانشهای دیگر است، این دانایی: شناخت اشا  یا همان هنجار فرمانروای بر هستی  است.   پس (توانایی) از آنِ کسی است که از راه خِرَد و اندیشه نیک، هنجار هر چیز را بشناسد و کرد و کار خود را با آن هماهنگ بسازد.

اشا در گرامی نامه ی اوستا به گونه ی اَشا وهیشتَ Asha Vahishta یا اردیبهشت در آمده و در میان امشاسپندان در پایگاهی پایین تر از بهمن جاگرفته، و سرپرستی آتش بدست او سپرده شده است.

در یشت سوم یا (اردیبهشت یشت)  می خوانیم:

ای ناخوشیها بگریزید،

ای مرگ بگریز،

ای دیوان بگریزید،

ای پتیارگان بگریزید،    { پتیارگان= آسیب رسانان}

ای اَشموغِ کینه ور از « اَشَه » بگریز!   { در پهلوی اَشموغ  و در اوستا اَشِمَئوغ = بر هم زننده ی اشا }

8

ای اژدها نژادان بگریزید،

ای گرگ نژادان بگریزید،

ای بد نهادان و گزند رسانانِ دو پا بگریزید،

ای « تَرومَیتی taromaiti» بگریز،           { ترومَیتی = دشمن سپندارمذ}

ای « پَیری مَیتی  pairimaiti » بگریز،      { پئیری مَیتی= خیال و اندیشه ی بد}

ای تَب بگریز!

ای دروغزن بگریز!

ای آشوب و نا آرامی بگریز،

ای مرد بد چشم بگریز!

14

اهریمن تبهکار گفت :

وای بر من از دست اردیبهشت!      { اردیبهشت همان اشاست}

ناخوش ترین ناخوشی ها را بر اندازد،   { این اشا است که ناخوشی ها را بر اندازد}

با ناخوش ترین نا خوشی ها بستیزد ،

تباه ترین تباهی ها را بر اندازد،

با تباه ترین تباهی ها بستیزد!

دیو ترین دیوان را بر اندازد،

 با دیو ترین دیوان بستیزد،

پتیاره ترین پتیارگان را بر اندازد،

با پتیاره ترین پتیارگان بستیزد !

اَشموغِ دشمن اَشَه را بر اندازد،

با اَشموغِ دشمن اَشَه بستیزد،

ستمکار ترین مردمان را بر اندازد،

با ستمکار ترین مردمان بستیزد.  

اشا در گرامی نامه ی اوستا اگرچه سرشتی دگرگونه یافت!. ولی چنانچه می بینیم هنوز هم نیرومند ترین هماورد اهریمن است!. (برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به: زرتشت چه می گوید: کاری از همین نویسنده )

از این رو، شناخت شایست و ناشایست ِ هر چیز بسته به اندازه ی شناخت ما از «اشا»ی آن چیز است، کسی که «اشا» ی اتومبیل خود را نشناسد آنرا (جوانمرگ) می کند، و آن دیگری که «اشا» ی اتومبیل خود را شناخته است سالهای بیشتری همراه با کامیابی بیشتر از آن بهره خواهد گرفت، پس بزرگترین و خُجسته ترین دانش ها، دانش «اشا شناسی» است و کسانی که کرد و کارشان وارون  «اشا» است  بی درنگ پاد افره آن را خواهند دید.

اینک با این دانسته ها بر می گردیم به داستان رستم و سهراب تا آن را از دیدگاه{ اشا شناسی زرتشتی }  بنگریم:

در میان همه ی فرزانگان ایرانی نخستین کسی که آن پیامِ  راز آلودِ  را در داستان « رستم و سهراب» دریافت، خود فردوسی بود، و جز او کس دیگری در هزار سال گذشته سدای  شکستن «اشا» را در پرده پرده های این داستان نشنید .

فردوسی در همان آغاز ِ داستان سر نخی بدست ما می دهد:

                                 یکی داستان است پر از آب چشم     دل نازک  آید  ز رستم  بخشم!

چرا باید از رستم بخشم آمد؟!.  مگر نه این است که رستم  نماد آرمانها و آرزوهای مردمی است که او را شهریار آرمانشهر خود کرده اند؟ پس چرا باید از چنین ابر مردی بخشم آمد که درفش آرمانهای یک ملت کهنسال را برافراشته است؟

رستم کسی است که فرهنگ ما با او گره خورده، ایران بدون رستم، در پندار هم نمی گنجد، همچنانکه رستم بدون ایران نا تمام می ماند!..

زنده یاد شاهرخ مسکوب با دیدی بسیار ژرف نگرانه می نویسد:

« زندگی رستم واقعی نیست . تولد و کودکی و مرگ او همه فوق بشری و یا شاید بتوان گفت غیر بشری است، ولی با اینهمه مردی حقیقی تر از رستم و زندگی و مرگی بشری تر از آن او نیست. او تجسم روحیات و آرزوهای ملتی است.

این پهلوان، تاریخ –  آنچنان که رخ داد نیست، ولی تاریخ است  آنچنان که آرزو می شد!. و این تاریخ برای شناخت اندیشه های ملتی، که سالهای سال چنین جامه ای بر تصورات خود پوشاند بسی گویا تر از شرح جنگها و کشتار هاست. از این نظر گاه افسانه رستم، از اسناد تاریخ  نه تنها  حقیقی تر بلکه حتی واقعی تر است. زیرا این یکی نشانه ایست از تلاطم امواج و آن دیگری مظهری از زندگی پنهان اعماق. اما با اینهمه افسانه رستم تنها ساخته ی  آرزو نیست، واقعیت زندگی در کار است. این نیرومند  ترین مردان در جنگ با سهراب طعم تلخ شکست را می چشد و در نبرد با اسفندیار در می ماند و سر انجام مرگ که چون زندگی واقعی است او را در کام خود   فرو می کشد..

پهلوانان شاهنامه مردان آرزویند که در جهان واقعیت به سر می برند. چنان سر بلندند که دست  نیافتنی می نمایند، درختهایی راست و سر به آسمان ولی ریشه ها در خاک، و به سبب همین ریشه ها  در یافتنی و پذیرفتنی. از جنبه زمینی، در زمین، و بر زمین بودن، چون مایند و از جنبۀ  آسمانی تجسم آرزوهای  ما و از هر دو جهت تبلور زندگی.. (شاهرخ مسکوب :مقدمه ای بر  رستم و اسفندیار)

این درست است که رستم سرشتی برتر و منشی والاتر از ما دارد ، ولی اینهم درست است که آدمی است همانند ما و سر انجام  ناگزیر از لغزش.

 خشم نازکدلان! از رستم نه برای این است که با دشنه ی خونریزِ خود گُل سُرخی بر پهلوی پسر می کارَد، برای این است که «اشا» را می شکند!.. برای این است که  هنجار هستی را نادیده می گیرد.. کسی که خود پاسدار و شیرازه بند کشور است نباید سامان شکن باشد.

با اندکی ژرف نگری در خواهیم یافت که   داستان رستم و سهراب تنها داستانی است که همه ی بازیگران آن از آغاز تا پایان در کار شکستن «اشا»  از یکدیگر پیشی گرفته اند، شاید از همین جاست که فردوسی در سر آغاز داستان می گوید:

کنون رزم سهراب و رستم شنو     دگر ها شنیدستی این هم شنو

با زبان راز می گوید:  داستانهای والامندی و بِهمنشی در این نامه بسیار شنیدستی، اینک داستان دُژ منشی ها شنو..

رستم از همان آغاز این داستان،  همه ی کرد و کارش وارون « اشا » است:

غمی بُد دلش ساز  نخجیر کرد      کمر بست و ترکش پُر از تیر کرد

برفت و به رَخش اندر آورد پای      برانگیخت آن پیل پیکر زجای

سوی مرز تورانش بنهاد روی     چو شیر دُژ آگاه نخجیر جوی

برای گریز از غم بیکاری به شکار می رود، ولی نه مانند یک پهلوان بیدار دل!  بلکه: چو شیر دُژآگاه نخجیر جوی..

« دُژ در زبان پهلوی پیشوندی است به چم: بد – زشت – نکوهیده – وارون خوبی»

به تیر و کمان و به  گرز و کمند        بیافکند بر دشت نخجیر چند

فردوسی در شاهنامه از دو دیو گردن فراز آز و نیاز در نهانگاه آدمی یاد می کند که مانند دو روی یک سکه همیشه با هم اند، در اینجا فردوسی فروپویی رستم را در راستای ( آز ) نشان می دهد که بجای یک گور که نیاز او را بسنده بود: ( بیافکند بر دشت نخجیر چند ) و با کُشتن جاندارانِ بیگناه «روان جهان »  را می آزارد.

در جهان بینی زرتشت، کار اَشوان: مهر گستری- شادی پراکنی – پاسداری از آب و خاک و گیاه و جانور – نو سازی و بهسازی این جهان است، نه ویرانگری و کشتن جانداران بیگناه،  خویشکاری آدمی  به انگیزۀ برخورداری از هوش و خردی که دارد،  پاسداری از داده های زیست بوم است،  نه آسیب رساندن و کشتن  و ویران کردن و سوختن:

یکی  نره  گوری  بزد  بر درخت      که  در چنگ  او پَرّ مُرغی نَسَخت

چو بریان شد از هم بکند  و  بخَورد      ز مغز  استخوانش  بر آورد  گرد

بخفت   و  بر   آسود   از    روزگار       چمان و چران رَخش  در مرغزار

سختن: سنجیدن، وزن کردن، می گوید گور با همه ی سنگینی، در کف رستم به اندازه ی پر مرغی وزن نیاورد.

رستم می داند که به مرز توران رسیده است، پس فرمان خِرَد این است که با هزار چشم همیشه بیدار، خود را و رخش را و ایران را از گزند بد خواهان پاس بدارد، ولی بجای اینهمه، خوراک سنگینی می خورد و بخوابی  ژرف فرو می رود:

سواران ترکان تنی هفت و  هشت     بدان دشت  نخجیر گه  بر گذشت

پی  رخش  دیدند  در  مَرغزار      بگشتند  گرد   لب  جویبار

چو در  دشت  مر  رخش را  یافتند         سوی  بند  کردنش بشتافتند

سواران ز هر سو  بر  او  تاختند     کمند   کیانی   در   انداختند

چو  رخش آن کمند سواران  بدید     بکردار    شیر  ژیان بر  دمید

یکی را  ز تن  سر بدندان گسست     دو کس  را بزخم  لگد  کرد  پَست

سه تن کشته شد زان سواران چند     بیامد سر  رخش  جنگی  ببند

گرفتند  و   بردند   پویان  بشهر     همی هر کس از  رخش جستند بهر

اگر رستم نماد مردم ایران است، رخش خود ایران است،  می بینیم که این اَبَر پهلوان، در همسایگی دشمن  بخوابی چنان ژرف فرو می رود که رَخشَش را ( بخوانید ایرانش را) در پی یک نبرد خونین می برند و از او بهره  کشی های ناروا می کنند … و او همچنان در خواب!..

سرانجام پای پیاده رو بسوی سمنگان  می کند، شاه سمنگان از بیم جان او را با بهترین گرامیداشت پذیره می شود و بزم می آراید:

                                 چو شد مست هنگام خواب آمدش     همی  از نشستن   شتاب  آمدش

در اینجا دومین بازیگر داستان پا به میدان می نهد، تهمینه دختر شاه سمنگان آوازه دلاوری و زور آوریهای رستم را شنیده و از آنجا که زنی است آرمان گرا و نا شکیب، شباهنگام به خوابگاه رستم می خرامد و وارون همه ی آیین ها و بر بَست ها و ترادادهای زمانه، رستم  را به تن آمیزی با خود فرا می خواند، این بخش را باهم نگاه می کنیم:

چو یک بهره از تیره شب در گذشت    شب آهنگ بر چرخ گردان بگشت

سخن گفته آمد نهفته به راز      درِ خواب گه نرم کردند باز

یَکی بنده روشن چراغی به دست     خرامان بیامد به بالین مست

پسِ  بنده اندر یَکی ماه روی      چو خورشید تابان پُر از رنگ و بوی(1)

دو ابرو کمان و دو گیسو کمند     به بالا به کردار (2) سرو بلند

دو برگِ گلَش (3)سوسن مَی سرشت     دو شمشادِ عَنبَر فروش از بهشت

بُنا گوش تابنده خورشید وار      فرو هِشتِه بر گوش یک گوشوار

لبان از تَبَر زد،(4) زبان از شکر      دهان گنج سرشار دُرّ و گهر

روانش خرد بود و تن جان پاک     تو گفتی که بهره ندارد ز خاک

از او رستم شیر دل خیره ماند     بر او بَر، جهان آفرین را بخواند

بپرسید از او گفت: نام تو چیست؟      چه جویی شبِ تیره، کام تو چیست؟

چنین داد پاسخ که: « تهمینه ام »    تو گویی که از غم به دو نیمه ام

یکی دخت شاه سمنگان منم    ز پشت هژبر(5) و پلنگان منم

به گیتی ز شاهان مرا جفت نیست  چو من زیر چرخ کبود اندکی است

ز پرده برون کس ندیده مرا       نه هرگز کس آوا شنیده مرا

به کردار افسانه از هر کسی        شنیدم همی داستانَت بسی

که از دیو و شیر و پلنگ و نَهنگ       نترسی و هستی چنین تیز چَنگ

شب تیره تنها به توران شوی     بگردی در آن مرز و هم بغنوی

به تنها یکی گور بریان کنی     هوا را به شمشیر گریان کنی

بدرّد دل شیر و چرم و پلنگ      هر آن گه که گرز تو بیند به جنگ

برهنه چو تیغ تو بیند همای      نیارد به نخجیر کردنش رای

نشان کمند تو دارد هُژَبر          ز بیم کمان تو خون بارد اَبر

چنین داستان ها شنیدم ز تو      بسی لب به دندان گزیدم ز تو

بجُستم همی دوش و یال و بَرَت    بدین شهر کرد ایزد آبشخورت

ترا  ام کنون  گر بخواهی مرا        نبیند  همی  مرغ  و  ماهی  مرا

یکی  آنکه  بر تو چنین گشته  ام        «خرد  را  ز  بهر  هوس  کشته ام»

اُ دیگر که از تو مگر کردگار    نشاند یَکی کودَکَم در کنار

مگر چون تو باشد به مردی و زور       سپهرش دهد بهره کیوان و هور

  • رنگ و بوی: آرایش کرده و گلاب زرده
  • به کردار: همانند
  • برگ گل: رخان
  • تبرزد: شکر سپید
  • هژبر: شیر درنده

در جهان بینی زرتشت « خِرَد »  والاترین گوهری است که هستی بخش بزرگ به آدمی ارمغان داشته است:

خرد چشم جان است چون بنگری     تو  بی  چشم  شادان  جهان نسپری

کسی  کو ندارد  خرد  را  بپیش       دلش  گردد  از  کرده ی  خویش  ریش

در پیش ما مردم اسلام کوبیده، کار تهمینه یک « شاهکار» است!

به درازای 1400 سال مادران و خواهران و دختران و همسران مان را ضعیفه ! گفتند.. پایگاه والای مادران و خواهران و همسران و دختران مان را تا فرو پایگی یک حیوان پایین کشیدند، و برابر آیه ی قران شان،  « زن را کشتزار مرد» نامیدند..

پیش چنین مردمی که ماییم کار تهمینه در هم شکستن همه ی آیین های پوسیده ی بیابانی، و ستیز با آموزه های  بدهنجار پیامبران و شبانان بیابانگرد بی فرهنگ، و کیش بانان واپسگرای آنهاست،  ما کار تهمینه را می ستاییم و برای او هورا می کشیم و دست می زنیم، ولی در نگاه زرتشت چنین نیست!. زرتشت، زن و مرد  و پیر و جوان  و زشت و زیبا و پهلوان و نا پهلوان نمی شناسد!.. زرتشت تنها «اشا» را می شناسد، و می کوشد تا اندیشه و گفتار و کردار خود را با آن هماهنگ بسازد تا به رسایی و بهروزگاری رسد، از دیدگاه زرتشت راه « اشا » تنها در پرتو خِرَد و اندیشه ی نیک شناخته می شود، هر که چراغ  خِرَد  را « ز بهر هوس » فرو کشد! اگر زنی باشد به زیبایی و سرو گونگی تهمینه، و یا مردی به والامندی رستم،  دچار روزگار بد هنجار خواهد شد!.. پیام زرتشت بسیار روشن و ساده  است!..  برای دریافت جانمایه ی سخن زرتشت هیچ نیازی به داشتن یک دانش ویژه نیست!.

رستم سر از پا نشناخته «فراخوان!» تهمینه « به تن آمیزی»  را می پذیرد و شبی را به شادمانی و شادکامی با تهمینه به بام می رساند:

همی  بود آن شب بَرِ ماهروی     همی گفت از هر سخن پیش اوی

و بامدادان بی هیچ پیمانداری نسبت به این همسر یک شبه! {که ما را بیاد صیغه های یک شبه در حکومت ننگین دامن اسلامی می اندازد!} و کودکی که بجهان خواهد آورد،  سوار بر رَخش می شود و سر خوش و شاد در پی کار خود می رود!..  تنها مُهره یی بدست تهمینه می سپارد که اگر دختر بود بر گیسویش ببند:

ور  ایدون که آید ز اختر پسر      ببندش  ببازو  نشان پدر

به بالای سام  نریمان  بود      بمردی  و خوی بزرگان  بود

فرود آرد از  ابر پران  عقاب     نیابد بتندی برو آفتاب

به بازی  شمارد همی  رزم  شیر    نپیچد سر  از  جنگ پیل  دلیر

همه ی آرمان رستم  برای پسری که در زهدان تهمینه از خود برجا ی گذاشته این است که ببازی شمارد همی رزم شیر!. 

 داستان پرداز خوش پرداز ما خوب می داند که آرمان یک پدر فرهیخته  برای پسر آینده اش تنها این نیست که: نپیچد سر از جنگ پیل دلیر.. 

آیا آماج فردوسی از گذاشتن این سخنان بر زبان رستم این نیست که می خواهد نگاه ما را به بی انگاریهای رستم به ارزشهای راستین زندگی بکشاند؟ و آیا اینگونه بی انگاری ها و بی ارزش شمردن بنیاد «خانواده» همان انگیزه هایی نیستند که: «دل نازک را از رستم بخشم می آورند؟ »…

در اینجا رستم را با خوشی های زود گذر خود تنها می گذاریم و به سراغ تهمینه و سهراب می رویم:

چو نُه  ماه  بگذشت بَرِ دُخت شاه      یکی کودک آمد چو تابنده ماه

تو گفتی گُو  پیلتن  رستمَ ست         و یا سام شیرست، یا  نیرمَ است(1)

چو چندی شد و چهره  شاداب کرد      وُ را نام تهمینه سُهراب کرد

چو یک ماه بود همچو یک سال بود    بَرَش(2) چون برِ رستم زال بود

چو سه ساله شد سازِ میدان گرفت    به پنجم دلِ شیر مردان گرفت

چو دهساله شد زان زمین کس نبود     که یارست(3)  با او نبرد آزمود

بتن همچو پیل و به چهره چو خون        ستبرش دو بازو  بسان ستون

به تک در دویدی  پَی ی باد پای      گرفتی دُم اسپ و ماندی به جای

بَر مادر آمد بپرسید از اوی      بدو گفت «گستاخ »(4) با من بگوی

که:« من چون ز همشیرگان بر ترم؟      همی باسمان اَندَر آید سَرَم

ز  تُخم کیم؟ و ز کدامین  گُهر؟          چه گویم چو پرسد کسی از پدر

گر این پرسش از من بماند نهان        نمانم ترا زنده اندر جهان!

  • نیرم : برنام سام است، برابر نریمان، بچم نرمش
  • بَرَش: سینه و اندام
  • یارستن: توانستن
  • گستاخ: بی پرده ، پر رو، بی ادب ، بی پروا

این همه ی آن چیزی بود که رستم برای پسر خود آرزو داشت! یک جوان زور آوری که:

چو دهساله شد زان زمین کس نبود    که یارَست با او نبرد آزمود

پهلوان بچه ی پرورش نیافته یی که « گستاخ»  بنزد  مادر رَوَد و او را بیم  دَهَد که:  نمانم ترا زنده اندر جهان!..  

چو  بشنید تهمینه گفت جوان      « بترسید » از آن نامور  پهلوان

بدو گفت مادر، که بشنو سَخُن     بدین شادمان باش و تندی مَکَن

تو  پورِ گوِ  پیلتن  رستمی      ز دستان سامی و از نیرمی

دنباله دارد

آب و افراسیاب

آب و افراسیاب

«محمد نوید بازرگان» 

(استادیار و هموند انجمن دانشیک دانشگاه آزاد اسلامی – یگان رودهن)

 

چكيده 
تا كنون پيرامون شخيصت افراسياب ـ سردار نامدار توراني ـ كه در آثـار حماسـی اين سرزمين در جرگه ی پراهميت ترين شخصيتهای اهريمنی بشمار ميرود، سخن بسياررفته است.

اين پژوهش تلاش دارد تا ضمن بررسی آثار مذهبی كهن، متـون ميانـه و متـون دوره اسلامی براساس ترتيب تاريخی به ريشه يابی اسطوره یی اين شخصيت دست يابـد وحدس دانش مند فرانسویbenevenist  را كه گفتـه بـود افراسـياب احتمـالاً تـالی ديـوخشك سالی (اپه ئوشا) است، با بدست دادن شواهدی متنوع از متون فوق اثبات كنـد. در اين مسير تلاش شده است تا ژرف ساخت اسطوره ی آرش نيز كـه بـا آب و بـاران مـرتبط است مورد بررسی و ريشه شناسی قرار گيرد و نقش او را در عقب نشينی افراسياب روشن سازد.

كليد واژه 

افراسياب ـ اپه ئوشا ـ شخصيتهای اهريمنی ـ شـاهنامـه فردوسی ـ آرش ـ آب – تيشتر و اپه ئوشا ـ باران.

در شاهنامه ی حكيم فردوسی، « افراسـياب » نـامی آشـنا و پُر بـسامد اسـت. پادشـاهِ نام بردار توران زمين و بزرگترين نماد پهلوانی، قـدرت، يغمـاگری و تجـاوز. فـردی كـه نبردهای او با ايـران زمـين بخـشی عمـده از شـاه نامـه ـ از دوران پادشـاهی نـوذر، شـاه پيشدادی تا آخرين بخش های داستان كی خسرو ـ را به خود اختصاص می دهد.

شادروان پور داوود به نقل از فردينانـد يوسـتی ريـشه ی  « افراسـياب» را بر گرفتـه از واژه یFranrasyān (فرنگرسين) اوستايی، به معنی « كسی كه بسيار به هراس اندازد» ذكر كرده است. (1)

اما نام او در متون مختلف ـ از بخشهای حماسی مندرج در اوستا و سپس متون فارسی ميانه گرفته تا آثار مورخان و نويسندگان دوره ی اسـلامی ـ بـه گونـه هـایی متنـوع چون: فراسياب، فراسياو، پورسراسياك، فراسيات و غيره آمده است.(2)
آيا ميتوان ريشه یی تاريخی برای اين شخصيت حماسی جـُست؟ پاسـخ بـه ايـن سؤال دشوار و شايد ناممكن است، هرچنـد برخـی از پـژوهشگـران حمـلات گـسترده ی افراسياب را كه در آثار حماسی مندرج است معرف حملات اشـغالگـران و مهاجمـان از ناحيه شرق و شمال شرقی ايران بر عليه قوم پارت دانسته اند، نبردهايی كـه در طـی آن اردوان دوم نيز جان خود را از دست داد.(3)

نولدكه معتقد است بسياری از اسامی پهلوانان كه در نبردهای ايران و توران ذكرميگردد (نظير گودرز، گيو، بيژن، ميلاد و فرهاد) در ميان اسامی پادشاهان پارتی بچشم می خورد. اسامیی كه در افسانه ی ملی ايران در هم آميخته و ادغام شده است.(4)

تركان، ظاهراً او را بيش از همه واقعی دانسته اند، زيـرا در قـديمی تـرين فرهنـگ تركی معروف به ديوان لغات الترك (كاشغری ذيل تغاز) نيـای بـزرگ و پهلـوان تركـان آسياي ميانه، يعنی « تنكالب ار» با افراسياب يكی دانسته شده است. بـر مبنـای چنـين ذهنيتی بود كه سلسله قراخانيان ـ كه از نژاد تُرك چگلی بودند و در كاشغر، بلاساغون،ختن و ماوراءالنهر حكومت كردند ـ خود را آل افراسياب می ناميدند.(5)

اين شبهه كه البته توسط برخی امرای متجاوز ترك نيز ـ به جهت نسب تراشی دامن زده می شد ، باعث شده بود كه شخصی چـون خواجـه نظـام الملـك نيـز در كتـاب سيرالملوك خود، ملكشاه سلجوقی را از نسل افراسياب بزرگ بشمارد.(6) اما پژوهشگران معاصر نسبت تركان را با افراسياب و تورانيان كاملاً مردود ميداننـد .(7)  رنـه گروسه معتقد است تورانيان، گروهی از ايرانيان بودند كه زير بار اصلاحات دينی زرتشت نرفته، با زندگی در سرحدات شمالی، صحراگردی را به شهرنشينی ترجيح داده اند.(8)  بنابر مراتب فوق، نگارنده ترجيح ميدهد پژوهش خـود را در جهـت ريـشه يـابی اسطورهای در مورد شخصيت حماسی فوق دنبال كند، تا شايد با واكاوی های بيشتـر در بُنمايه های اساطيری افراسياب، سرآغاز پيدايش و تكوين اين شخصيت تا جای ممكن ازپرده ی ابهام بدر آيد.

برای اين منظور بهتر است تصويری را كه اوستا و سپس متون ميانه از او ترسـيم می كند، مرور كنيم:

افراسياب در اوستا و متون ميانه

افراسياب در اوستا پادشاهی در آرزوی بدست آوردن « فرّ» است.(9)  او سه بار خـود را به دريای فراخكرت ـ جايی كه فرّ شناور است ـ می افكند امـا هـر سـه بـار مواجـه بـاشكست شده ناسزاگويان بيرون می آيد.(10)  او دژی زير زمينـی بـه نـام هـنكن (هنـگ) در طبقه ميانی زمين در حصار ديوارهای آهنين ساخته است. همان دژی كـه در آن بـرای بدست آوردن فرّ، صد اسب، هزار گاو و ده هزار گوسفند قربانی می كند.(11)

 او زنگياب دروغگو راـ كه ظاهراً يكـی از دشـمنان ايـران بـوده اسـت. بـا گـُرز پيروزمَندمی كشد.(12)

 اوستا در عين حال از دو دشمن سوگند خورده ی افراسـياب نـام مـی بـرد . نخـست «كيخسرو» است كه روبه روی درياچه ی عميق و وسـيع چئچـستČEČAST  بـرای ايـزد درواسپ قربانی ميكند كه افراسياب را بر اندازد و انتقـام بـستاند و دوم «هـوم» درمـان بخش كه در بلند ترين قله كوه هرا براي فرشته ی درواسپ فديه یی نثار می كند و بـه دعـامی خواهد كه افراسياب « مجرم تورانی » را به زنجيری كشيده نزد كيخسرو برد تـا او بـه انتقام خون سياوش و اغريرث توسط كيخسرو كشته شود.(13)

 از اوستا كه بگذريم متـون ميانـه و ادبيـات پهلـوی تـصوير نـاقص و مـبهم او را وضوحی بيش تر می بخشد. بندهش شجره نامه یی از او تصوير ميكند و او را پسر پـشنگ معرفی كرده و نَسَب او را از طريق «تور» به « فريدون » می رساند. سپس به نكته یی اشاره می كند كه در دوره ی اسلامی تفصيل بيش تـر يافته اسـت و آن باز داشـتن بـاران توسـط افراسياب از ايران شهر است.(14) او از زاب تهماسپان فرزند منوچهر شكـست مـی خـورد و زاب موجب بارش باران (نوباران) می گردد.(15)

كتاب گزيده هـای زاداسـپرم اطلاعـاتی را بـه ايـن روايـت مـی افزايـد: (در زمـان بازداشتن آب و خشك سالی ناشی از آن) سپندارمذ (ايزد بانويی نگاهبان زمين) به شكل دوشيزه یی زيبا در حالی كه كمربندی زرين در ميان بسته بود، جهـت بـاز آوردن «آب» خود را به منوچهر می نماياند.(16) برطبق روايتی ديگر افراسياب از اسـپندارمذ مـی خواهـد كه به همسری او در آيد اما الهه ی زمين تن به ازدواج با افراسياب غاصب، ستمگر و جادوگر نمی دهد و خود را در زمين كه جـايگـاه خـاص و قلمـرو فرمـانرواييش بـود، پنهـان می كند.(17)

شادروان دكتر احمد تفضلی در مقاله یی ضمن توجه به تكامـلهای بعـدی این داستان در دوره ی اسلامی و با بررسی و مقايسه ی اسطوره ی زرتشتی و مانوی، به بُنمايه یی از «اغوا» در اين داستان اشاره می كند. بدين معنی كه اسـپندارمذ بـه جهـت باز گرداندن سرزمين های غصب شده توسط افراسياب وی را اغوا كرده و ترغيب می كند كه پيشنهاد پرتاب يك تير را برای تعيين مرز بپذيرد. (18)

افراسياب در متون دوره ی اسلامی

 در اين دوره با اطلاعی بسيار متنوع از داستان افراسياب روبه رو هستيم. بسياری از داده ها كه از كتابهای اين دوره بدست می آيد، بی شك مأخوذ از خدای نامـه هـای پهلوی يا برگرفته از آثاری ديگر در زبان پهلوی است كه اكنون در دست نيست و مـا توسط ترجمه های عربی يا فارسی به آن دست يافته ايم. اطلاعاتی كه قـادر اسـت گـاهی بخشهايی مفقود از حماسه ی ملی را كه حتی در شاهنامـه ی فردوسـی نيـز مـنعكس نـشده است كنار هم نهد و تصويری كاملتر ارايه نمايد.

در اين آثار نكاتی بيشتر از ماجرای محاصـره ی ايـران توسـط افراسـياب در زمـان منوچهر، معاهده فيمابين و ماجرای پرتاب تير توسط آرش به منظور تعيين مرز ايـران وتوران طرح می گردد. در واقع بايد گفت اكثر اين آثار، غالباً بر اين ماجرا متمركزند. و اين اتفاقا همان داستانی است كه ريشه يا يكی از ريشه های شكل گيری اسطوره افراسياب را مشخًص می سازد.

 دينوری (282-227) در كتاب اخبارالطوال هجوم افراسـياب را يكـصد و بيـست سال پس از آغاز پادشاهی منوچهر ذكر می كند و می نويسد:

        [افراسياب] تمام حصارها و دژهای بابل را ويران كرد و سرچشمه ها را كور كرد ودر نتيجه جويبارهـا خـشك شـد و مـردم در دوره ی پادشـاهی او گرفتـار قحطـی سـخت شدند.(19)

بلعمی به نقل از طبری قلمرو منوچهر را در طبرستان و آمل آورده است و اضافه می كند كه افراسياب بر در طبرستان ده سال منوچهر را محاصـره كـرد امـا منـوچهر در قلعه پُر نعمت و سرسبز آمل بی نياز از دريافت آذوقه از بيرون حصار پايداری كرد و سـپاه تركان اجباراً مصالحه كردند. صلح شان بر ايـن شـرط قـرار گرفـت كـه سـرحدی ميـان سرزمينهای تُرك و ايران قرار دهند:

        « و چنان گفتند كه مردی بنگريد به لشگر منوچهر اندر، كه از وی قويتر كـس نباشد و تيری بياندازد هر كجا تير وی بيفتد آنجا سرحد ملكشان بود».(20)   چنين شد كه آرش بر سر كوه دماوند رفت و با همه نيروی خويش تيـری افكنـد كه از زمين طبرستان، گرگان، نيشابور و سرخس و همه بيابان مرو بگذشت و به راسـت جيحون افتاد.(21)

مقدسی در كتاب البدء و التاريخ (تأليف در 355 هـ ق) نيـز بـه همـين داسـتان اشاره دارد و می گويد:

       برخی گمان می برند كه خداوند بادی را مأموريت داد تـا تير آرش را به جايی كه بايد فرود آورد و برخی نيز براين باور اند كـه خداونـد فرشـته یی را مـأمور هدايت آن تير كرده است.

وی سپس از مدت محاصره ی افراسياب سخن می گويد و به اين نكته اشاره می كند كه او سرزمينها را ويران، چشمه ها را خشك كرده و باران را محبوس ساخته، از مردم وحيوانات دريغ داشت.(22)

 نكته جالب اينجاست كه تقريباً جملگی آثار دوره ی اسلامی بـر اتفـاقی خـاص دردوره ی محاصره ی 12 ساله ايران شهر متفق اند و آن ايجاد خـشكسالی توسط افراسياب است. به عنوان نمونه تاريخ سيستان چنين می نويسد:

« اندر شارستان سيستان كه بركه ی گرد گنبدست يك چشمه بودست كه از زمـينه می برآمد… از آن كر ديدی هم افراسياب ببست».(23)

 «  يكـي چـشمه بـود در هيرمنـد برابـر بـست و آب همـی برآمـدی و ريـگ و زر برآميخته… افراسياب آن را به بند جادویی ببست».(24)

 حمزه اصفهانی نيز در كتاب «سنی ملوك الارض و الأنبياء» پس از اشاره بـه دوران محاصره ی 12 ساله می نويسد:

«افراسياب در سال های تسلط خود شهرها را ويران و دژها را خراب كرد، رودها را پُر، كاريزها را لگد كوب و چشمه ها را كور كرد و در سال پنجم سلطه ی او، مردمـان دچـارقحطی شدند و تا آخر روزگار وی همچنان بودند. در هنگام فرمان روايی او آبها خـشك و جايهای آبدان از سكنه خالی شـد، كـشت زارهـا تبـاه گـشت، تـا ايـنكـه خـدا او رابرانداخت».(25)

 مجمل التواريخ و القصص نيز ضمن اشاره به تخريب كاريزها و چاهها می نويسد:

      « بدان وقت كه حصار بود، افراسياب كاسه رود ببست و پوست گـاوان بـسيار پـُر كرد تا آب غلبه گرفت و بگرديد و زمين ايران خراب گشت از آن».(26)

 در برخی روايت ها ايـن واقعـه بـه دوران منـوچهر و در برخـی بـه دوران پـس ازمنوچهر (دوران پادشاهی زاب) نسبت داده شده است.

اين نكته البته در دو اثر مهم قرن پنجم يعنی شاهنامـه ی حكيم فردوسـی و نيـز «غررالسير»  ثعالبی بدون اشاره به واقعـه ی آرش بازتاب يافته است، ثعالبی بـه گونه یی مشخص تر از دوران قحط سال در دوره ی محاصره ايرانشهر سخن مي گويد:

«… آسمان از قطره یی باران دريغ كرد و زمين از بار دادن باز ايـستاد و آبهـا در زمين فرو رفتند و درختان بَر نياوردند و كشتزارها ناچيز گشتند. پـستان دام هـا خـشك شدند و فلاكت ها بسيار و فقر و فاقه همگانی گشت».(27 )

فردوسی نيز در دو موقعيت مختلف از خشكسالی، كه آن را می توان مرتبط بـاافراسياب دانست ياد می كند بدون آنكه اين نكته را بـه صراحت بـه افراسياب نـسبت دهد:

 يكي از اين موارد در هنگام پادشاهی زوتهماسب، مردی هشتاد ساله اسـت كـه فرزند تهماسب و از نژاد فريدون است. در حالی كه دو سپاه ايران و توران رويـاروی هـم قرار گرفته اند:

                                         همـان بـُد كـه تنگـی بُد انـدر جهـان
شـده خـشك خـاك و گيـا را دهـان
نيامــد همــی زآســمان هــيچ نــم
همـــی بركـــشيدند نـــان بـــا درم
دو لشگر بر آن گونـه تـا هـشت مـاه
بـــه روی  انـــدر آورده روی ســـپاه (28)
به روايت فردوسی، تنگی و خشكسالی، هر دو سپاه را بر اين نكته واقف كرد كه دل ر ا از كينِ كُهن خالی كردن چاره ی اين سختی است. آنـان بـا تعيين مـرز بـه جنگ خاتمه دادند. زو به پارس و زال به زابلـستان باز گـشت. جالـب ايـنجاسـت كـه پـس ازمصالحه آسمان نيز بر زمين لبخند می زند:
پــر از غلغــل و رعــد شــد كوهــسار
زمين شـد پـُر از رنـگ و بـوی و نگـار
جهان چـون عروسـی رسـيده جـوان
پـــُر از چـــشمه و بـــاغ و آب روان (29)

فردوسی تنگی و تيرگی روزگار را ناشی از نهادِ پلنگی و درندگی می داند . ظـاهراً نسخه یی را كه او سرلوحه ی نظم خويش قرار داده (شايد شاهنامه ابومنصوری ) بدون اشـاره به ماجرای آرش تنها تعيين مرز را در يك بيت عامل يا نتيجه ی مـصالحه معرفـی كـرده و می گذرد. اما شاهنامه يكبار ديگر در ماجرای نبرد بزرگ ايران و توران به خشكسالی اشاره می كند.

پس از انتقام سختی كه رستم به كين سياوش از توران زمين می گيرد، سـرانجام به زابلستان باز می گردد. افراسياب پس از ترك توران توسط رستم مرزهای ايران را مورد تاخت و تاز قرار ميدهد:

                                   همـی سـوخت آبــاد بــوم و درخـت
بـه ايرانيـان بـَر، شـد آن كـار سـخت
ز باران هوا خـشك شـد هفـت سـال
دگرگونـه شـد بخـت و برگـشت حـال
شد از رنج و سـختی جهـان پـر نيـاز
بر آمـد بــر اين روزگــار دراز(30)
در كشاكش اين دوران سخت، گودرز خوابی شگفت می بيند: يـك « ابـر بـاران زا» كه « سروش خجسته » بر آن سوار است، او راه رهـایی از افراسـياب را شـهرياری از نـژاد كيقباد به نام كيخسرو معرفی ميكند.

اشاراتی چنين ـ گاهی به صراحت و گاهی غير مستقيم ـ كه همگی بـر كـرداری عجيب (ايجاد خشكسالی) توسط يك پادشاه حماسی تأكيد دارد، نكتـه یی قابـل تأمـل است. در برخی آثار صراحتاً ذكر می شود كه افراسياب، باران را حبس كرده(31) و يـا آن را از بارش بر ايرانزمين بازداشته است.(32) اما قابـل توجـه اسـت كـه همـه جـا بـا رفـتن افراسياب نو باران و خرمّی باز می گردد.

در برخی آثار منوچهر و در برخی زو (زاب) كاريزها ( قناتها) را مجـدداً مرمـت ورودها را جاری می سازند.(33) به اين ترتيب جشن تيرگان و يا آبانگان كـه سـومين جـشن مهم پس از نوروز و مهرگان در ايـران باسـتان و در واقـع نـوعی فـستيوال و جـشن آب محسوب ميشود، جشن سالگرد پيروزي زاب و يا منوچهر بر افراسياب بوده است.
زين الاخبار، سيزدهم تير (تيرگان) را روزی ميداند كه آرش تيـر خـود را پرتـاب كرده است . و اين به رسـمی اشـاره دارد: « پارسـيان در چنـين روزی « غـسل كننـد » و سفالينه ها و آتـش دانهـا بـشكنند و چنـين گوينـد كـه مردمـان انـدرين روز از حـصار افراسياب برستند…» (34)

برخي آثار نيز رسيدن زو به پادشاهی را مصادف بـا بـارِش بـاران دانـسته و ايـن حادثه را موجب عقب نشينی افراسياب ميدانند.(35)

شـايد توجـه بـه همـين اطلاعـات دوره ی اسـلامی اسـت كـه موجـب گـشته تا پژوهش گری بزرگ و تيز بين چون بنونيستBenevenist  در ريشه بی ايـن شخـصيت حماسی چنين اظهار نظر كند:

       « افراسياب احتمالاً در آغاز چهره یی اساطيری و تالی اوپ وری (اپه ئوشا) ديو بود

ويژگي های شخصيت او در روايات ايرانی ميانه بازتاب و نشانگـر ايـن اسـطوره ی قـديمی است… تكوين شخصيت اين موجود و دگرگونی چهره ی او براساس موازين عقلـی از عـصر نگارش يشت های كهن آغاز شده است» (36)

اكنون بايد ديد كه در مورد «اپه ئوشـا» چـه اطلاعـاتی موجـود اسـت و چگونـه بـاشخصيت افراسياب در آثار حماسی شيرازه ی اشتراك می يابد. آيا جزئياتی بـيش تـر را درمجموعه ی اطلاعات موجود در اوستا، ادب ميانه و نيز آثار دوره ی اسلامی می توان يافت كـه تطبيق را سهولتی بيشتر بخشد؟ آيا حدس بنونيست كـه دلايلـی متنـوع بـر آن اقامه نشده است با استعانت از مدارك بيشتر قابل اثبات است؟

اپه ئوشا (ديو خشك سالی)

 در اوستا، تيريشت تنها يشت كهنی اسـت كـه از اپـه ئوشـا(Apavrta=Apaoša) سخن می گويد. در اين بخش تيشترTištra  يا ستاره ی باران زا به صورت اسبی سفيد و زيبا با گوشهای زرد و لگام زرين به سوی روشنايی مـيخرامـد و طلب ستايش مـی كند.

رويا روی او اپه ئوشا ديو به صورت اسبی « سياه» و كَل با گوشهـا، گـرده و دمـی كـل وهيأتی «ترسناك» دست به يورش مـی زنـد . نبـرد آن دو، سـه شـب و سـه روز بـه درازا می انجامد. پيروزی با اپه ئوشا است.

او تيشتر را از دريای وروك رت (وروكش) vurukrta/vourukaša كـه در ايـنجـا مظهر اقيانوسی فضايی است می راند. تيشتر شكايت به اهورا مزدا می برد. سـپس تيـشتر به صورت اسبی سفيد و تابناك به مصاف اپورت می شتابد و نزديك نيمـروز بـر اسـب سياه چيره می گردد و او را از دريای وروكرت پس می راند. آبها به هم برمی آيد، ابـر ومه شكل می گيرد، باران و تگرگ فرو می ريزد و با وزش بـاد [ابرهـا بـه سـوی افـق هـای دوردست حركت می كنند و با بارانی كه در بطن دارند] بركـت و فراوانـی در هفـت پـاره ی گيتی به ارمغان ميآيد.(37)

 كاركرد اپه ئوشا يا ديو خشك سالی در واقع « ممانعت از بالا رفتن بخارهـای آب» به آسمان و جلوگيری از فرو ريختن باران است. اين نام در اصل به معنی « از ميان برنده يا پوشاننده ی آب» است.(38) برخی او را ابرغيرباران زا و سياه دانسته اند. تيشتر نيز فرشته یی سامان بخش بشمار مـی رود. او را خـدای مـاه چهـارم (تيـر ) گويند. ايزد تيشتر را همان ستاره ی شعرای يمانی نيز دانسته اند. ايزد تيشتر و ايزد باد هـردو به پديده یی جَوّی و باران مرتبط اند.39 تيشتر به اين ترتيب به زمين جلوه می بخشد.

 در متون ميانه، در اثر هجوم اهريمن بر آفرينش اورمزدی، آنگـاه كـه آب مـورد تهديـد قرار می گيرد، اين ايزد باران است كه به مقابله با ديو خشك سالی بارانی سخت می باراند و خرفستران (موجودات موذی) را كه بر اثر هجوم اهريمن، زمين را فرا گرفتـه انـد نـابود می كند و باران فرو باريده را به دريای فـرا خكـرت (وروكـش اوسـتايی) در كنـاره البـرز می رساند و سه دريای كوچك پديد ميآورد.40 او در واقع نمادی از ابری باران زاست كه در مقابل اپه ئوشا (ابر سياه بی باران و عقيم) قرار می گيرد.

با دانستن اطلاعات فـوق مناسـب اسـت يـكبـار ويژگـيهـای افراسـياب و ديـوخشك سالی را به جهت يافتن خصايص مـشترك و داوری در باب رأی بنونيست مـروركنيم. بديهی است كه نـا گزيريم از شـاه نامه ی فردوسـی نيز كـه شكل تكامل يافته ی افراسياب را در قالب يك شخصيت حماسی تصوير می سازد ـ استعانت جوييم.

 

بررسی تطبيقی ديو خشكسالی و افراسياب 

1-  رنگ سياه و هيبت ترسناك

 اپه ئوشا با رنگ تيره يا سياه تصوير شده است (اسب سياه) و در واقع ابری است كه هـم خود تيره رنگ است و هم زمين تحت پوشش را تيره گون می سازد . در روايـات پهلـوی هرچه سفيد است از آفرينش هرمزد و آن ديگري از آفرينش اهريمن ذكر شده است.

اين متن به دنبال آن، نكته یی جالب ميافزايد: آن كه سفيد است، بـه يـاری بـاران و آن ديگری به دشمنی باران است. در واقع رنگ سياه، يكـی از نمادهـای دشـمنی بـا بـاران محسوب می گردد.(41)

افراسياب نيز در شاهنامه همين گونه تصوير شده است:

                          درفشش سياه اسـت و خفتـان سياه       ز  آهـنش سـاعد ز آهــن كـلاه

                          همـه  روی  آهـن  گرفتـه  بـه   زر       نـشان سـيه بـسته بـر خـود، بـر( 42)

برخي از متون تاريخی ورود افراسياب را به منطقه یی مصادف با سايه افكن شـدن تاريكی به آن قلمرو می شمارند، به عنوان مثال تاريخ سيستان آورده است كه افراسـياب در بُن كوه حصاری بساخت كه از هر سوی تا دو فرسنگ تاريك شد.

كيخسرو چون خبر او بشنيد، به آن منطقه آمد اما بدان تاريكی نيارست شد، سپس او به آتشگاه كركويـت می رود و نیایش می كند و در نتيجه اين نيايش، ايزد تعالي آن منطقه را روشن می سازد.(43)

 شايد به همين سبب است كه در ادبيات فارسی نيز گاهی افراسياب رمزی از شب تلقی ميگرد.

                                      كی خسرو جهان كـه ز بـأس حـسام او

                                                                 هر دم ز خواب برجهد افراسياب شب(44)

در بيت زير شاعر با استفاده از استعاره ی مصرحّه ی زاغ سياه و باز سپيد، افراسياب را از پور زال (رستم) متمايز ساخته است:

                                    عالمی زاغ سياه و نيست يك باز سپيد

                                                                  يك رمه افراسياب و نيست پيدا پور زال (45)

جالب اينجاست كه در شاهنامه نيز گاهی تعبيراتی درباره ی افراسياب بكار مـی رود كه ناخود آگاه بر ملازمت او با مفهوم مورد بحث اشاره دارد:

                                  كه آن تُرك (افراسياب) در جنگ نَر اژدهاست

                                                                دم آهـنج و در كينـه « ابـر بـلا» سـت! ( 46)

از طرفی مطابق با مفاد بندهشن، اپه ئوشا با صفت ترسناك (اسبی سـياه و كـل وهيأتی ترسناك ) تصوير شده است. اين نكته بی شـك از آنروسـت كـه بـرای يـك قـوم كشاورز، تصور خشك سالی، تصوری ترسناك و بيم آفرين است. اين مفهوم در ريـشه كلمـه افراسـياب نيـز ـ چنـان چـه گذشـت ـ وجـود دارد. Franrasyān  به گفته فرديناند يوستی در معنای كسی است كه به هراس افكند.

2-  قدرت جادويی 

اپه ئوشا در اوستا « ديو» ناميده شده است. در فرهنگ مزديسنا ديوها با جادوان وپريان همواره در عرض هم ذكر می گردنـد .(47) جـادو كـه در اوسـتا « يـاتو » و در پهلـوی بصورت « ياتوك» آمده است، كرداری مُنتسب به ديو و پری و به عبارت ديگر منسوب به برخی از مخلوقات اهريمنی است.

جالب است كه كردار جادوگری از جمله ويژگی های افراسياب در آثار كهن و نيـز شاهنامه ی فردوسی است. تاريخ سيستان از جمله كُتبی است كه بر جادوگری افراسياب تأكيد نموده است. براساس روايت اين كتاب، او چشمها را به بند جادويی می بست و حصاری محكـم را نيـزبـه جـادويی بـرآورده بـود. هـم چنـين پـس از سـوختن قلعـه ی او توسـط كيخـسرو، وی (افراسياب) به جادويی گريخت.(48)

شاهنامه فردوسي نيز همين صفت را در بـاب او بكـار مـي بـرد . او در مواجهـه بـاكيخسرو خود را داراي دانشي ايزدي بر مي شمارد و از توانايي خود بر برشدن به آسـمان و گذر از درياي كيماك سخن مي گويد.

                                           به فرمـان يـزدان بـه هنگـام خـواب

                                                                        شــوم چــون ســتاره بَـرِ آفتــاب(49)

 اما كيخسرو او را به جادويی منتسب می دارد: « دلت جادويی را سرِ مايه گشت ».

قارن نيز خطاب به نوذر، افراسياب را به كاربرد جادو در جنگ متهم می كند: « يكی جادويی ساخت با من به جنگ»

شاهنامه هم چنين ذكر می كند كه او سلاح شيده را از جادو ساخته است و اسبش نيز نژاد ديو دارد.

بهمن نامه نيز وی را به جادو ملقب می كند:

                                           بــدان گــاه كــو جــادو افراســياب

                                                                   ز تـوران سـپه كـرده چـون سـيل آب ( 50)

از جمله كُتب ديگری كه وی را به همين ترتيب توصـيف مـی كنـد تـاريخ بخـارا است: وی مردی جادو بوده است…
در شاهنامه ی فردوسی در نبردی كه برای نخستين بار ميان رسـتم و افراسـياب درمی گيرد، كمربند او در دست جهان پهلوان قرار می گيرد. رستم عزم ميكند كـه او را از زمين چون باد بر گيرد، اما تنها كمربند در كف او می ماند. اين نكته كه در بهمن نامه نيـز آمده است در كتاب روايات داراب هرمزديار با اين بيت توصيف شده است:
همان افراسياب از سـحر پـس جَـست

                                                                كمربنـدش بمانـد و او خـودش رسـت(51)

3-  حبس آب

 اگر به نام و ويژگيهاي «اَپَه ئوشا» با دقتی بيشتر نگريسته شود، او وجودی بيش ازديو خشك سالی است. در واقع ـ همان گونه كه ذكر آن رفـت ـ ابـری اسـت عقـيم و يـا پوشش دهنده یی است كه مانع از بالارفتن بخار آب به آسمان و تشكيل باران مـی گـردد. كار كرد((Function   او به نوعی « احتباس» باران است. يعنی آب را در بطـن خـود نگـاهداشته و نمی بارد و با ابرهای باران زا نيز ميجنگد. اصولاً براساس متن بندهش، نيروهای اهريمنی بـه شـيوه هـای مختلـف آب را ازبارش باز می دارند، آنان گاهی آب را فسرده می كنند و گاهی آبِ فِسُرده را چون تگـرگ(لابد به جهت از بين بردن كشت) می بارانند. گاهی حتی بـاران را از جـايی كـه در حـال بارش است منحرف كرده، در سرزمينهای بی حاصل به بـارش وا مـيدارنـد .(52) و برخـی اوقات نيز باران را تكه تكه به زيانمندی آفريدگان می بارانند.(53) اما «اَپَـه ئوشـا»  ابـری اسـت تيره كه بر فراز فراخكرت می ايستد و مانع از بالا رفتن بخار آب ميشود.(54) در حالی كـه طبق مفاد همين سند تيشتر بيشترين آب را از همين دريای فرا خكرت می ستاند و بـر هفت كشور می باراند. به اين ترتيب كارگزاری تيشتر در باران سازی و كارگزاری اپه ئوشـه در پوشانندگی بيحاصل است، اما بطور طبيعی هنگامی که ابری بـر روی درياچـه یی تـشكيل می گردد، خود سرشار از بخار آب يعنـی ذرات « آب» اسـت . پـس او بـه نـوعی آب را دراحتباس خود دارد، اما ماهيـت زايـش و بـارش را از دسـت داده اسـت و كـشتزارهـا وچراگاه ها را بی نصيب نگه می دارد.

 اين نكته، يعنی «احتباس» آب در كردار افراسياب نيز وجود دارد. چنانكه اوستا تصريح می كند، وی در هنگ زير زمينی يا دژ مخفی و عظيمی كه برای خود ساخته، سه چشمه نگهداری می كند. اين سه چشمه می، بوی و شير است؛ يعنی نماد آشاميدنی هـا . او چشمه ها، يعنی « آب» را در هنگ خود محبوس ساخته اسـت. و ايـن البتـه نكتـه یی مهم است كه بندهشن نيز بر آن اشاره داشته است: « كردار جادوان يكـی نيـز فراز بـردن آب و ديگری در زمين فرو بردن است.» (55).

به علاوه بندهشن تأكيد دارد كه افراسياب، باران را از ايران باز داشته اسـت. ايـن نكته یی عجيب است كه در كتاب «البدء و التاريخ» با جمله ی  « و حـبس المطـرعن النـاس والحيوان» تأكيد می گردد(56) ، چگونه ممكن است كه جنگاوری حمایي قادر باشد باران رااز بارِش باز دارد و يا باران را در حبس خود بگيرد مگر آن كه نقش ديو خـشكسـالی رابازی كند؟

 به نكته فوق ميتوان اين اشاره را نيز افزود كه طبق صراحت اوستا، افراسياب نيز چون اپه ئوشا ملازمت و معيتی جالب با دريای فراخكـرت دارد. او در جـستوجـوی فـرّ، خود را سه بار به دريای فراخكرت می افكند، اما در نهايت فَرّ نصيب او نمی گردد.

نكته ی ديگر كه در اين بخش جالب توجه است، همچنان در ابر بـودن «اپـه ئوشـا» نهفته است . اينكـه او آب را در حـبس خـود دارد، مفهـومی اسـت كـه معمـولاً از ديـو خشكسالی انتظار نمی رود. آب عنصری مقدس و در فرهنگ مزديسنا دارای بار اهورایی و مثبت است. ايرانيان باستان چشمه، رود، برف و بـاران را مقـدس مـی شـمردند . آب از سويی نماد خرد نيز بوده است.(57) به اين ترتيب اين مسأله به وجـود او نـوعی دوگـانگی مثبت و منفی می بخشد. حال آيـا ايـن تـضاد و دوگـانگی در شخـصيت افراسـياب نيـزانعكاس يافته است؟

پاسخ اين سؤال به نحوی شگفت، مثبت است. اوستا او را واجد كرداری مثبت نيز معرفی می كند: او در پاسخ به مدد جویی ايرانيان، « زنگياب» تازی را كه بـر ايـرانزمـين تاختن آورده بود، كشته است. چگونگی واقعه چندان مشخص نيست، اما هر چه هـست، اوستا شكست زنگياب را مرهون « گُرز پيروزمَند» افراسياب می داند. روايت شـاه نامـه امـا واجد نكاتی جالب تر است . افراسياب از يك سو دارای خـشم و كينـه یی جوشـان اسـت بطوری كه برادرش اغريرث را خود به شمشير می كشد. او در برابر دختران خود فرنگيس ومنيژه بی عاطفه و یي رحم یي نمايد و در بدترين كردار اهريمنی، سرانجام دسـتور قتـل سياوش را صادر می كند. اما از سویی ديگر رفتاری عاطفی و انسانی از خود بروز ميدهد.

در مواجهه با واقعه قتل پسرانش (شيده و سرخه) بسيار بی تاب است:

                                                     نگــون شــد ســر و تــاج افراسـياب

                                                                     همـی كنـد روی و همـی ريخـت آب (58)

و يا

                                                  بــه ســر بــر پراگنــد ريــگ روان

                                                                       زلـشگر برفـت آن كـه بُـد پهلـوان(59)

رفتار او با سياوش نيز در ابتدا مثال زدنی اسـت. او را بـه مهـر و محبـت پـذيرا می شود و پدرانه پناه می دهد و در اين كار  كـه پـيش از تأثير پـذيری از وسوسـه هـای گرسيوز است ـ كاملاً صادق می نمايد. ماجرای دستگيری او نيـز واجـد نكتـه یی درخـور توجه است . او در درياچه های پنهـان شـده اسـت. ايرانيـان بـرادر او، گرسـيوز را در كنـار درياچه شكنجه می كنند. عاطفه او (يعنی پيوند او با سرشت انسانی) ناله هـای دردنـاك برادر را تاب نمی آورد و خود را تسليم می كند. بنظر ميرسد، نقل قولی مستقيم از آقـای جليل دوست خواه در كتاب حماسه ی ايران، بخوبي گويای اين تضاد شخصيتی است:

     «خردورزی و دُژخردی در نهاد پيچيده ی اين نقش ورز شگرف (افراسياب) و شگفت كار استوره هيچيك سرشتی نيست و به خود، كار نمـی كنـد . ايـن دوگانه، در انديشه و كردار كسانی چون پيران و گرسيوز در بيرون از نهاد افراسياب، اما در كنار او در كارند و در هنگامه هـای گونـاگون، او را بـدين سوی يا بدان سوی رهنمون می شوند. هرگاه…. پيران را «خـرد ناپيوسـته ی» افراسـياب بـشماريم، بـه ره نمـونی گـزارش رویدادهـا در ايـن اسـتوره، می توانيم گرسيوز را دژخردی ناپيوسته ی او بـدانيم. او آميـزه ی غريبـی ازاين دو جنبه ی ناسازگار و نمونه كامل عيـاری از مَـنش و كُـنش كـسان در« دوران آميختگی » است. گويی اندرون خسته و بيقرار او، آوردگـاه نبـرد گیهانی و سهمگين « دو مَينُو » است و هر دم مـيتـوان بانـگ چكاچـاك رزم افزارهای دوهمِستار را از دو سـوی آن شـنيد و چـشم انـداز آن پهنـه ی شگفت را در وصف های شورانگيز استوره و حماسه ديد».(60)

4-  ارتباط مفهومی « اَپَه ئوشا» با گياه

ارتباط آب و گياه روشن است. نوعی وابستگی تام و تمام كه قوام معيشت گياه راتضمين می كند. اپه ئوشا به همين سبب نابود كننده ی گياهان اسـت . او دشـمن گيـاه و بـه همين قياس بايد گفت گياه نيز دشمن اوست. اپه ئوشا گياه را مـی كـشد، امـا در جهـان حماسه افراسياب سياوش را به قتل ميرساند و ميدانيم كه سياوش در واقع يـك ايـزد نباتی است كه وقتی كشته می شود، از خونش برگ سياوشان سبز مـيشـود .61 بُـن مايـه ی خدای نباتی در سراسر بين النهرين، افغانستان و دره ی سند و گاهی ساير نقاطی كه آب در آن واجدِ اهميتی خاص است، بچشم می خورد. در ايران بازگشت ايـن « ايـزد گيـاه» بـه صورت كيخسرو مجسم ميگردد.62 فرزند او كيخسرو است كه باز مـی گـردد و بركـت ونعمت و استقلال می آورد و افراسياب را كـه ديـو خـشكی اسـت از بـين مـی برد. در واقـع همانگونه كه شادروان بهار نشان داده است، محور همه ی آيينهـای آسـيای غربـی، آب وگياه و حيوان و مسأله جدال مرگ و حيات است. خدای ميرنده جهان خشكسالی است و حيات مجدد، بارانهای مجدد است. مسأله قابل توجه ديگر كه در ارتباط با آب و گياه بچشم ميخورد، ايزدس نبـاتی است به نام سومه (در هند) و هومه يا هئومه (در ايران ). گياهی راز آميـز كـه حـاوی آب حيات شمرده می شد و در واقع نماد همه ی آشاميدنی ها بوده است . در وداها در بخش سام ودا ـ ادهيای اول درباره سوما چنين آمده است:

      « ای سومای عقل كل كه تو از راه آسمانی، بارها می آيـی و بـه مـا سـعادت عطـا ميكنی، تو كه در نيرو و قدرت مندی و سرچشمه خوش بختی و نيـك انجـامی هـستی، قطرات آب های خالص خود را در حضور ما بچكان.».
معمولاً در مراسم نيايش، زرتشتيان، بـا كوبيـدن شـاخه خـشكيده گيـاه هـوم وتركيب آن با عصاره برگ تازه انار، شير و مقداری آب تقديس شده، مايعی بـه نـام « آب زوهر» بدست می آوردند. و اين تركيب را هم راه با زمزمه كردن اوستا به آب می ريختنـد، هدف اصلی در اين كردار نيروبخشی به آب و تطهير آن بود.63 اين هَوم كه به هَوم سپيد معروف است را « آفريده باران» می دانستند.(64)

از هوم (Haoma )  اوستایی در گاهان نام برده نشده است، اما در اوستای نـو، نـام گياهی است كه از شيره آن، آشاميدنيی مقدس تهيه می شده كـه گـاهی زرتـشتيان درآيين های دينی آن را می نوشند. در اوستا آمده است كه اورمزد او را به عنوان زوتZaotar   (پيشوا) بر می گزيند تا آيينهای يسن را با آوای بلند بسرايد و با نوای خوش، آن را به هفت كشور برساند.(65)  اماجالب توجه است كه هَوم در اوستا با افراسياب نيز مرتبط می گردد: هوم، ايـزد درواسـپ را نياز می برد تا به او توانایی دهد كه بر افراسياب چيـره شـود و او را دسـت بـسته نـزد كيخسرو ببرد تا انتقام خون پدرش، سياوش را از او بستاند.(66)  يعنـی يـك نمـاد گيـاهی بشدت مايل است انتقام خون سياوش را از افراسياب بـستاند.(67)  باز تـاب ايـن مـسأله درشاهنامه به گونه یی جالب آمده است: دستگيری افراسياب، نهايتاً با استعانت از عابدی بـه نام « هوم » انجام می پذيرد. بنظر ميرسد آنچنان كه كريـستين سـن نيـز آورده اسـت،تبديل ايزد هوم به يك تن از آحاد انسانی در نقل روايات ملی عهد ساسـانی بـه ادبيـات اسلامی و تنظيم مجدد آنها انجام گرفته باشد.(68)

به اين ترتيب می بينيم هَوم، كه نمـاد رُسـتنی هـا و يـا نمـاد گيـاهی، بـا شـيره آشاميدنی است، چگونه در عرصـه حماسـی در نقـش يـك عابـِد انتقـام خـود را از ديـوخشكسالی (افراسياب) می گيرد و نهايتاً در سـناريوی كـشتن او نقـشی اساسـی بـازی می كند. همين نكته در ادبيات ودا نيز بچشم می خورد. عصاره يـا افـشره ی گيـاهِ سـوما در اصل نوعی قربانی و يا نوشيدنی برای نيرو بخـشيدن بـه اینـدراindra  در نبـرد اسـت و می دانيم كه اینـدرا، خدای نژاد آريایی و قهرمان نبرد با وريتـرا(vritra)  ديـو پليد خشک سالی است (ريگ ودا ـ ماندالای نهم ـ سرود اول).

5- ارتباط آرَش و افراسياب 

در اينجا به فرازی جالب توجه در ماجرای افراسياب می رسيم. هم چنان كـه ذكـر آن رفت، در آثار دوره ی اسلامی، ماجرای محاصره ی ايرانشـهر توسـط افراسـياب و دوره ی خشك سالی، هم زمان بر جسته شده است، اما با قبول يك معاهده، يعنی با پرتاب يك تير برای تعيين مرز و پَرِش شگفت انگيزِ تير از كمان مردی بنـام آرَش، محاصـره شكـسته می شود و افراسياب تا جيحون، يعنی محل فرود آمدن تير عقب نشينی می كند. بايد ديد اين داستان در ژرف ساخت، واجد چه معنایی است؟ آرَشaraš  پهلوان تيرانداز ايرانی در اوستا به صورت« اِرَخشه» Eraxša با صفت « تيز تير ترين» ايرانيان ذكر شده است. داسـتان او براساس متون كهن چنين است:

در زمان منوچهر، شاهِ پيشدادی، هنگامی که افراسياب، منوچهر را در پدشـخوارگر (يـاتبرستان) به محاصره گرفت،(69) منوچهر به اسپندارمذ، ايزدبانوی زمين، متوسل شد و او به صورت دوشيزه یی زيبا كه كمربندی از زر بسته بود، در خانه ی منوچهر ظاهر گـشت و  به منوچهر توصيه كرد كه برای رفع اختلاف به افراسياب پيـشنهاد كنـد كـه تيرانـدازی ايرانی (كه از او تيراندازتر مردی نبود) 70 تيری پرتاب كند و هرجا كه تيـر او فـرود آمـد، مرز ايران و توران شناخته شود و نيز توصيه كرد كه آرَش را برای اين مهم انتخاب كنـد و اين مرد كمانگير را راهنمایی كند كه چه تيری برگزيند.(71) آن گاه برای آن كه افراسياب را با پيمان صلح موافق كند، خود را با همان زيبایی بدو نماياند و دل از او برد. افراسياب به خيال خام ازدواج با آن دوشيزه ی زيبا اغوا شده، پيمان را پذيرفت. به اين ترتيـب آرَش به بلندای البرز می رود و تيری در چله كمان می گذارد، در همان حال كمان را كشيده وخود بيدرنگ پاره پاره ميشود. خداوند باد را فرمان داد كه تير او را از كوه رويان بردارد و به اقصای خراسان ميانه فرغانه (احتمالاً فرخار ) و تبرسـتان (احتمـالاً تخارسـتان يـاطالقان) برساند. به روايتی ديگر تير از تبرستان به بادغيس رسيد. آنگاه به دستور خدا فرشته یی (بنا به روايت مقدسی و بيرونی، باد) آن تير را به پرواز درآورد تا به زمـين خلـم در بلـخ رسيد و بدين گونه مرز ايران و توران مشخص گرديد. منابع قديمی تر تاريخ تيراندازی را روز ششم فروردين گفته اند(72)، اما منابع بعـدی واقعه تيراندازی را تيـر روز (روز سـيزدهم) از مـاه تيـر يعنـی در جـشن تيرگـان ذكر كرده اند.(73) اين داسـتان كـاملاً توانـایی تجزيـه بـه نمادهـای طبيعـی را داراسـت. در واقـع بازآفرينی همان نبرد اهريمن و آب و يا به بيـان ديگـر سـتيز «اَپَـه ئوشـا» و تيـشتر اسـت. افراسياب (نماد ديوخشكسالی يا اپه ئوشا) ايرانشهر را محاصره كـرده اسـت و طبيعـي است كه خشكسالس رُخ داده است، در اينجا به شكلی جالـب توجـه پـای ايـزد بـانوی زمين (سپندارمذ) بميان ميآيد. زيرا تأثير خشكسالی مستقيماً بـر زمـين اسـت. ايـزد بانوی زمين در فكر چاره یی بـرای رهـایی از ديـو خـشكی (افراسـياب ) اسـت . از طرفـی افراسياب دل داده ی بانوی زمين است و مـی خواهـد بـا او ازدواج كنـد ـ «تئـودور باركنـای» می نويسد: زرتشتيان خشك سالی را نتيجه تجاوز ديو خشك سالی به زمين ميدانستندـ (74) اما از سویی ديگـر زمـين خـود در آرزوی بـاران اسـت و بـراي ايـن كـارمنوچهر را تحريص می كند كه تيراندازی را بر گمارد كه تير او مرز ايرانشهر را تعيـين كند. اين تيرانداز بدون شك نمادی از ابر باران زا اسـت و تيـر او تمثيلـی از بـاران. مـرز خرمی و خشكی را بارش باران تعيين ميكند. به تـصاوير زيبـای ايـن قـصه بنگريـد تـاواقعيت آن از پشت پرده های تمثيل رخ نشان دهد:

         آرَش برای پرتاب تير به نوك البرز صعود ميكند و مـيدانـيم كـه چکاد البـرز در« آسمان پايه » قرار دارد.(75) او ابتدا برخوردار از بدنی سالم و عاری از عيب است، اما پس از پرتاب تير بدن او پاره پاره می شود و هيچ در ميان نمی ماند، گویی پس از پرتاب، همه جسم او به تير تبديل شده است. براستی چرا بايـد از يـك تيرانـداز پـس از پرتـاب تيـر چيزي باقی نماند و او پاره پاره شود؟ پاسخ اين است كه او يك ابر بـاران زاسـت. همـه ی وجود ابر به قطرات باران (تير) تبديل شده و او پاره پاره می گردد. جالب اسـت كـه تيـر آرش را باد به جيحون می رساند. آيـا ايـن بيـاني ديگـر از حكايـت پيـروزي تيـشتر بـر «اَپَه ئوشا» نيست؟ زيرا در آنجا نيز تيشتر «باد» را به ياری خواست و پـس از بـارِش، بـاد، «آب» را به كناره دريای فراخكرت راند و به اين ترتيب «اپه ئوشـا» عقـب نـشينی كـرد. در بندهش آمده است: « آب» تنها به « باد» فراز رود.(76)

جالب است كه هم نام آرَش و هم داستان نبرد تيشتر و اپه ئوشا هر دو در بخـش كهن تير يشت ذكر شده است.(78) و جالبتـر ايـنكـه در ايـن بخـش فرشـته بـاران درچالاكی به « تير آرش» تشبيه شده است.(79)

از طرفی روز پرتاب تير يعنی تير روز از تيرماه جشن تيرگان ناميده شده است.

در بخش حماسی، آنچه تواريخ عربی از وقايع پس از پرتاب تير بدست می دهند، دورانی از رونق و خرمی از پس خشكسالي افراسيابي است.

       « … و همو (منوچهر) بود كه رود فرات و نيز رود مهران را…. بگشاد و از فرات و دجله چشمه های بزرگی بشكافت … گـل هـای بـسياری را از كـوه هـا بـه زمينهای بی آب و علف آورد و بكشت و پيرامون آنها ديوار كشيد. آنگاه به سبب بيست و شش بوی خوش آن ها، آنجا را بوستان ناميد. » (80)

به اين ترتيب روشن می گـردد كـه داسـتان زيبـای آرش كـه در ادب حماسـی، قطعه یی هويت ساز و الهام بخش اسـت، چـه گونـه سرمنـشأیی كهـن دارد و بـه سـتيزی دير سال ميان « خشكی و باران» مربوط می گردد.

در مجموع، برطبق آنچه گذشت می توان اطلاعات موجود را به جهت مقايـسه وتطبيق افراسياب و ديو خشكسالی ( اپه ئوشا) در جدول صفحه بعد مرتب نمود:

جدول تطبيقی

ويژگی های افراسياب و ديو خشكسالی (اپه ئوشا) در جهان حماسه (افراسياب) در دنيای استوره (اَپَه ئوشا)

1-  محاصره ايران و ايجاد خشكسـالی، حبس باران ايجاد خشكسـالی و حـبس بـاران، پوشش روی فراخكرت

2-  Franrasyan) ) هراس آفرين هـراس آور (خـشك سـالی هراس آورترين برای قـومی كـشاورز است)

3- دارا درفش، خفتان و نـشان سـياه بر كلاه خود (در شاه نامه) سياه رنگ.

4-   توصيف شده به مهـارت در جـادو وقدرت پرواز به آسمان (شاه نامه) دارای قــدرت جــادویی، مكــان در ابر پايه

5-  عقـب نـشينی بــا بـارش بـاران، عقب نشينی پس از پرتاب تيـرآرش(نماد باران) عقب نشينی هنگـام بـارِش بـاران در نبرد با تيشتر بــاد بــه يـاري دشــمن او (آرَش) می شتابد باد به ياری دشمن او (تیشتر) بر می خيزد.

6- در هنگ زير زمينی خود آب را پنهان و سه چشمه روان كرده است. در زمين آب را پنهان می كند در خود آب را محبوس می سازد

7 سياوش (نماد گيـاه) را مـی كـشد وهَوم (نمـاد ديگـر گيـاهی) او را بـه انتقام سياوش دستگير می كند. گياه را نابود می كند و با تمام نمادهـای گيـاهي سـتيز دارد وخشك سالی ايجاد می كند .
8 – (تضاد شخصيتی )، عاطفی و در عين حال ستيزه جو و بی رحم وجــود دوگانـه و متـضاد: آب را در حبس دارد ولـی قحطـی و خـشكی می رساند .
9- خواهان ازدواج بـا سـپندارمذ (ايـزد بانوی زمين) است به زمين تجاوز مـی كنـد و خواهـان تصاحب اوست

پي نوشت ها

1-. پــورداوود، تعليقات يــشتهــا 1/211؛ نيزنــك: يوسـتی 103. (بارتولومــه bartolome تلاش هایی را كه تا كنون برای دست يابی به يك اتيمولوژی صحيح در مورد نام افراسـياب صورت گرفته بی ثمر دانسته، ريشه يابی نام او را بعيد می شمارد. نك: بارتولومه، 986) 2
2-  نك: مسعودي، التنبيه و الاشراف، 85، طربی، چـاپ بيـروت 1/228 ، بيرونـی، 221؛ ابـن بلخی، 31؛ تاريخ سيستان، 36؛ تاريخ بخارا، 23؛ ثعالبی، 83.
3-  ايرانيكا به نقل از yarshater, comb. Hist.lranlll p.p. Tiiiff
4-  همان، همان جا. نيزنك.گ
Iranissches nationalepos, Berlin and liep ig 1925, par
5-  دانش نامه  جهان اسلام، ذيل توران (به نقل از نيولیnioly ، صـفحه 119( نجـم رازی دركتاب مرموزات اسدی در مزمورات داوودی او را كنكالب مينامد، صفحه 88.
6- سيرالملوك، 13.
7- پور داود، يسنا 1/74-73.
8- تمدن ايرانی، 471-470.
9- فرّ كلمه یی معادل glorious يا splendid در انگليسي.
10 – زامياد يشت، فقرات 82-64-56.
11- نك: يسنای 11 فقره 7، ص 180؛ نيزنك: فقرات 43-41 آبان يشت.
12- زامياد يشت، كردة پانزدهم، فقره 93.
13- درواسپ يشت، كردة 4.
14- بندهشن، 139؛ گز يده هاي زاد اسپرم از بازداشتن »آب« سخن بميان مـي آورد. نـك : زاد اسپرم، 52.
15- همان، 139، 151.
16- زاداسپرم، همان جا.
17- شهرستان های ايران، 24.
18- تفضلی، 196-195.
19- اخبار الطول، 35.
20- تاريخ بلعمی، 348.
21- همان، همان جا.
22- البدء و التاريخ، 147-146.
23- تاريخ سيستان، 16.
24-  همان، 17.
25-  سني ملوك الارض و الانبياء، 25.
26-  مجمل التواريخ و القصص، 43.
27-  غررالسير ثعالبی، 84-83.
28-  شاه نامه ی فردوسی، 167.
29-  همان، 168.
31- مقدسي می نويسد: و حبس المطرعن الناس و الحيوان.
32- بندهشن، 212.
33- بلعمی و كتاب سني ملوك الارض و الانبياء نيز بيرونی در آثار الباقيـه آن را بـه منـوچهر نسبت داده اند و ابن بلخي در فارسنامـه و مـسعودي در التنبيـه و الاشـراف آن را بـه ذو(زاب) منتسب كرده اند.
34- زين الاخبار گرديزی، 351؛ منابع قديمي تر (متن های پهلوی 104) تاريخ تيراندازی را روزششم فروردين ذكر كرده اند. نيز نك: مقاله آرش در دانشنامه ی زبان و ادب فارسی.
35- كيانيان، 70.
36- به نقل از كريستين سن، آفرينش زيانكار، 81.
37- رك: آفرينش زيان كار، 80 (اصل تيريشت)
38-  تفضلی، مقاله آب در دانشنامه ی زبان و ادب فارسی به نقل از بهار، 63.
39- ويژگيهای زاد اسپرم، صفحه 259.
40 – تفضلی، همان جا.
41- رك: مقاله ی جنبه نمادی رنگ در متنهای پهلوی، نامه فرهنگـستان ا.م. چونـاكوا ترجمـه ليلا عسگری، سال سوم، شماره ی چهارم زمستان 1376.
42-شاه نامه، چاپ مسكو، صفحه 178.
43- تاريخ سيستان، 36.
44- سراجی، لباب الباب، 473.
45- سنايي، ديوان، صفحه 195.
46-  شاه نامه، چاپ مسكو، صفحه 798.
47- يشت ها، جلد 1، 28.
48- تاريخ سيستان، 36.
49- شاهنامه چاپ مسکو، صفحه 798
50- بهمن نامه، ابيات 7339-7335.
51 روايات داراب هرمزديار.
52- چون ديوان به پتيارگی رسند، سردی بدان آب هلند. آن آب را بيفسارند و آب را آنگونـه خشك كنند كه نبارد. نيز باشد كه سرشك را افسرند تا تگرگ بارد . باشد كـه بـاران را ازجايی كه در حال باريدن است سپوزند تا به جايی بی سود بارد. بندهشن، 95.
53- همان، 96.
54-همان، 98.
55-  بندهشن، 96.
56-  البدءوالتاريخ، 147.
57- مری بويس، ايرانيكا، جلد 1، 92، ذيل: آب ـ زوهر/نيزنك: زند بهمن يسن، صفحه 3: دادار جهان مادی، خرد همه آگاهي را به پيكر آب بر دست زرتشت كرد و او را گفت كـه از آن بخورد، وداها نيز صفت سوما را «عقل كل» ذكر مي كند. نك: سـام ودا ـ ادهيـای اول بـه نقل از كتاب هند در يك نگاه ص 152.
58- شاه نامه، چاپ مسكو، صفحه 387.
59- همان، صفحه 767.
60 جليل دوستخواه، حماسه ايران، يادمانی از فراسوی هزاره ها، 203.
61- مهرداد بهار، از اسطوره تا تاريخ، 264.
62- همان، همان جا.
63- مقاله آب، احمد تفضلي، دانشنامه ی فارسی.
64- ويژگی های زاداسپرم، 46.
65- مهريشت، بند 89.
66- درواسپ يشت بند 17و18.
شاه نامه، چاپ مسكو، صفحه 785.
67- اين، البته يادآور نكته یی در فرهنگ اساتيری ايران است، در نبرد ميان تيشتر و اپه ئوشا و نيز ايزد اپام نپات كه در متن های ميانه برز آبان نـاف گفتـه شـده اسـت، تيـشتر را يـاری می كند.
68-  كريستين سن، كيانيان، 167.
69- بندهشن 211، طبری 1/435، بلعمـي 1/346-345، مقدسـي 3/146، ابـوعلی مـسكويه
12/1، ثعالبی 107، گرديزی 72، ابن بلخی 37، حمزه اصـفهانی 25، مجمـل التـواريخ والقصص 43.
70- بلعمی، 348.
71-  رك: مقاله آرش، احمد تفضلی، 428.
72- متن های پهلوي، 104.
73- گرديزی، زين الاخبار 350، نيز نك، تفضلی، همان به نقل از بيرونی، القانون، 36.
74-  تئودورباركنای.
75- ويژگی های زاد اسپرم، 45. ضمناً تثليث آسمان، آب و كوه ارتباط وثيق كوه و آب ـ يعنی عناصر مهم طبيعت ـ را مشخص می سازد. نك: آب و كوه در اساتير هند و ايرانی، 215.
76-زاد اسپرم، 43.
77- بندهشن، 95؛ در اين جا نكته جالب ديگری در متن عربي كتاب مقدسی (البدء و التاريخ) وجود دارد كه شايد نكته یی را برساند. متن آن چنـين اسـت: … تراضـوا علـي ان يعطيـه افراسياب قدر رميةٍ من مملكته فامروا رجلاً يقال له آرش ان يرمي و كان ايداً ثقفـا فاتكـاعلي قوسه فاغرق فيها ثم ارسل سهمه من طبرستان فوقع بـاعلي طخارسـتان… ص 164.
نكته ی مورد نظر كلمه « فاغرق فيها» است. يكي از تعبيراتی كه ميتوان در مورد آن داشت اين است كه آرش خود، يا جان خود را در تير غرق كرده باشد ـ متفـاوت از تعبيـر غـرق شدن به معني فرورفتن تير در قوس كمان ـ زيرا اين تعبيری آشنا اسـت كـه آرش جـان خود را در تير نهاده است. در صورتيكه آرش نمادی از ابر باران زا باشد، واژه ی غـرق شـدن در قطرات باران، يعنی يك پارچه به باران مبدل شدن كه بـا سـمبوليزم اسـتوره ی مـا نيـزسازگار است.
78-  از تيريشت يا تيشتريه در ادبيات ودایی نامي نيست و اين مفهوم مخـتص شـاخه ی ايرانـی است. رك: كتاب آب و كوه در اساطير هند و ايراني، 217.
79-يشتها، تيريشت.
80-  حمزه اصفهانی، سني ملوك الارض و الانبياء، صفحه 34.

كتاب نامه
1.  ابن بلخی، فارسنامه، به كوشش جلال الدين تهرانی، تهران، 1313 ش.
2. ايران شاه ابن ابی الخير، بهمن نامه، به كوشش رحيم عفيفی، تهران، 1370ش.
5.  بلعمی، ابوعلی محمد، تاريخ بلعمی، به كوشش ملك الشعرای بهار، تهران، 1341ش.
4.  بندهشن، به كوشش مهرداد بهار، تهران، 1369 ش.
5. بهار، مهرداد، از استوره تا تاريخ، به كوشش ابوالقاسم اسماعيل پور، تهران، 1377 ش.
6.  بویس، مری، تاريخ كیش زردشت، به كوشش همايون صنعتی زاده، تهران، 1374 ش.
7.  بيرونی، ابوريحان، آثار الباقيه، تهران، 1363ش.
8. پورداوود، ابراهيم، يشت ها، بمبئی، 1309 ش.
9. تاريخ سيستان، به كوشش ملك الشعرای بهار، تهران، 1314 ش.
10.  تفضيلی، احمد، خواستگاری افراسياب از اسپندارنه، ايران نامه، واشنگتن، 1367 ش سـال هفتم شماره 2. همو، آرش، دانش نامه زبان و ادب فارسي جلد اول.
11. جلالي نائينی، سيدمحمدرضا، هند در يك نگاه، نشر شيرازه.
12. چوناكوا، ا.م، جنبه نمادی رنـگ در مـتنهـای پهلـوی، نامـه ی فرهنگـستان، ترجمـه لـيلاعسگری، سال سوم، شماره چهارم، زمستان 1376.
13. حمزه اصفهانی، تاريخ پيامبران و شاهان به كوشش جعفر شعار، تهران، 1346ش.
14. خاقانی، افضل الدين، ديوان نامه بـه كوشـش محمـد عباسـی و حـسين نخعـی، تهـران،
1336ش.
15. دوست خواه، جليل، حماسه ايران، نشر آگه.
16.دينوری، احـدبن داوود، اخبـار الطـوال، بـه كوشـش محمـود مهـدوی دامغـاني، تهـران،
1364ش.
17. روايت پهلوی، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگی، ترجمه مهشيد ميرفخرايـي، تهـران،
.1367
18.  زاداسپرم، به كوشش محمدتقي راشد محصل، تهران، 1385 ش.
19.تبری، جعفربن محمد، تاريخ تبری، بيروت، دارالكتب العلميه.
20.  فردوسی، شاه نامه، چاپ مسكو.
21. كريستين سن، آرتور، كيانيان، به كوشش ذبيح اﷲ صفا، تهران، 1336 ش.
22. همو، آفرينش زيانكار در روايات ايراني، به كوشش احمد طباطبايی، تبريز، 1355 ش.
23.  گرديزی، ابوسعيد عبدالحی، نوين الاخبار، به كوشش رحيم رضازاده ملك، تهـران، 1384 ش.
24. مجمل التواريخ و القصص، به كوشش ملك الشعرای بهار، تهران، 1318 ش.
25. مسعودی، التنبيه و الاشراف، به كوشش ابوالقاسم پاينده، تهران، 1349 ش.
26. مقدسی، البدء و التاريخ.
27.  مينوی خرد، به كوشش احمد تفضلی، تهران، 1354 ش.
28.  نجم رازی، ابوبكر، مرموزات اسدی در مرموزات داوودی، بـه كوشـش محمدرضـا شـفيعی كدكني، تهران، 1352 ش.
29  .نرشخي، ابو بكر محمد، تاريخ بخارا، ترجمه ابونصر احمد محمدبن نصر القبادی، به كوشش مدرس رضوی، تهران، 1363 ش.
30.نظام الملك طوسی، سيرالملوك ( سياستنامه) به كوشـش هيـوبرت دارك، تهـران، 1355 ش.
31. وارنه، ركس، دانشنامه اساطير جهان، ترجمه ابوالقاسم اسماعيل پور.
32.  يوستی، فرديناند، نام نامه ی ايرانی، به كوشش علی اشـرف صادقی، تهـران، 1374 ش . يـارشاطر، احسان، ايرانيكا، مقاله ی افراسياب.